Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ب

 

بولاق. مطبعه بولاق معروف‌ترين مطبعه (چاپخانه) مصر و از مهم‌ترين، معتبرترين، و قديمي‌ترين چاپخانه‌هاي جهان اسلام است. در سال‌هاي 1228-1264 ق. محمد علي پاشا گروهي را براي تحصيل به ممالك مختلف اروپايي فرستاد كه از آن ميان چهار نفر مأمور فراگيري امور چاپ و چاپخانه شدند. آنان در سال 1230 ق. به همراه نيكلا مسابكي[1] ، اهل سوريه، براي فراگيري كارهاي فني چاپ، حروفچيني، و حروف‌ريزي به ميلان رفتند و پس از بازگشت، چاپخانه‌اي در محل كشتي‌سازي بولاق، كه "دارالصناعه العامريه" نام داشت، احداث كردند.

براي شروع كار، سه دستگاه چاپ از ميلان و مركب و كاغذ و لوازم ديگر از لگهورن[2]  و تريست[3] ، و حروف چاپي عربي، ابتدا از ايتاليا و سپس از فرانسه تهيه شد. نيكلا مسابكي دستگاه‌هاي چاپ خود را در فاصله محرم تا جمادي‌الاول 1237 ق. مستقر و آماده كرد. مديريت چاپخانه و كتابخانه به عثمان نورالدين افندي، از استادان "مهندس‌خانه" بولاق واگذار شد كه تا ذيحجه 1239 ق. در اين سمت باقي ماند.

نخستين كتاب چاپ‌شده در بولاق در سال 1238 ق. كتاب <قاموس ايتاليايي و عربي>، اثر دام رافائل[4]  (روفيل‌بن آنطون زهّور) بود. اما بروچّي[5] ، كه در زمان تأسيس چاپخانه از آن ديدن كرده، گفته است كه نخستين كتاب چاپ بولاق، >وصايانامه سفريّه <بوده كه شامل تعليمات نظامي فردريك دوم، پادشاه پروس، به فرماندهان خويش است و ثاني‌زاده محمد عطاءالله افندي نيز آن را در سال 1221 ق. از زبان فرانسوي ترجمه كرده بود. در اين ميان، كتاب‌هايي مانند >قانون‌نامه عساكر پيادگان جهاديّه< (تركي، اواسط رجب 1238ق.) و كتاب >في صناعات صياغه‌الحرير< (عربي، 12 ذيعقده 1238ق.) نيز از جمله كتاب‌هاي چاپ‌شده در همان سال تأسيس چاپخانه هستند.

حروف چاپي عربي كه از ايتاليا وارد شده بود چندان مورد پسند نبود؛ از اين‌رو، ميرزا سنگلاخ، قالب حروف تعليق و عبدالله زهدي افندي، از خطاطان ترك، قالب حروف نسخ را دوباره ساختند و از سال 1241 ق. مورد استفاده قرار گرفت و با فزوني كار چاپخانه مساحت آن نيز افزايش يافت.

مطبعه بولاق به نام‌هاي ديگري چون: "دارالطباعة"، "مطبعه صاحب‌السعادة"، "دارالطباعه‌المعمورة"، "مطبعة‌بولاق"، "مطبعة‌الكبير"، "دارالطباعة‌الخديويه"، "دارالطباعة‌العامره"، "دارالطباعة‌الباهره"، "مطبعة‌عامره"، "مطبعة مصرالمحروسه"، "دارالطباعة‌المصريّه"، و "مطبعة سنّيه" نيز خوانده شده است. تعداد كاركنان چاپخانه بولاق در سال‌هاي اول به‌صورت قطعي مشخص نيست، ولي بنا به سند موجود در اثر بروچّي، تعداد آنها در ربيع‌الآخر 1238 ق. شانزده نفر و در درخشان‌ترين دوره فعاليت چاپخانه، يعني در 1265 ق.، به 169 نفر رسيده بوده است.

در دوره محمد علي پاشا، افرادي چون نيكلا مسابكي، عبدالكريم، ابوالقاسم شاهد جيلاني، عبدالله فاتح داغستاني، و حسين راتب از 1236 تا 1265 ق. مديريت چاپخانه را برعهده داشتند. كاركنان ديگر عبارت بودند از: معاون ناظر؛ مصححان و حروفچينان عربي، فارسي، و تركي؛ چاپچي‌ها؛ خوشنويسان؛ صفحه‌بندها؛ و برخي ديگر. مصححان عربي عموماً از ميان استادان الازهر انتخاب مي‌شدند.

در چاپخانه بولاق، ضمن چاپ و انتشار كتاب، نظامنامه تعليمات و اعلاميه‌هاي قانوني نيز به چاپ مي‌رسيد. از 25 جمادي‌الاول 1244 ق. الي 25 صفر 1249 ق.، روزنامه رسمي ]دولتي[ عربي ـ تركي وقايع مصريه كه وابسته به "ديوان‌المدارس" بود در اين چاپخانه به چاپ مي‌رسيد. در ضمن يك چاپخانه كمكي سنگي نيز به‌منظور تهيه و چاپ اشكال، نمادها، طرح‌ها، نقشه‌ها، و علامت‌هاي مخصوص، كه از ضروريات كتاب‌هاي رياضي، فيزيك، شيمي، و نظامي بود تأسيس شد. تهيه فهرست كتاب‌هاي چاپ‌شده در بولاق را هامر ـ پورگشتال[6]  در 1248 ق.، رينو[7]  در 1250 ق.، و بيانكي[8]  در 1258 ق. برعهده داشته‌اند كه بعدها توسط ديگران ادامه پيدا كرد. بنا به نوشته سو چنگ ـ سيانگ[9]  بين سال‌هاي 1238 تا 1267 ق. در چاپخانه بولاق 526 كتاب عمدتاً به زبان‌هاي تركي، عربي، و فارسي به‌چاپ رسيده بود.

محمد علي پاشا ترتيبي اتخاذ كرده بود كه كتاب‌هاي چاپ شده ابتدا ميان آموزشگاه‌هاي نظامي و مدارس ديگر توزيع شود و سپس باقي‌مانده آنها به‌فروش برسد. همچنين فهرست‌هايي منتشر شده بود كه حاوي قيمت نسخه‌هاي موجود كتاب‌هاي چاپ‌شده در آن چاپخانه بود. برخي كتاب‌ها نيز به اقساط فروخته مي‌شد و به كساني كه تعداد زيادي كتاب مي‌خريدند تخفيف داده مي‌شد. چنان‌چه افرادي مي‌پذيرفتند كه يك دهم سود خالص خود را به دولت اختصاص دهند در اين چاپخانه مجاز بودند كه به‌عنوان سرمايه‌گذار، كتاب به‌چاپ برسانند. در 1273 ق. يك مركز فروش رسمي نيز براي عرضه كتاب‌هاي چاپ‌شده تأسيس گرديد.

صفحه عنوان نيز براي نخستين بار در چاپ >قاموس ايتاليايي ـ عربي< به‌وجود آمد كه تا آخر قرن سيزدهم هجري به‌عنوان تنها نمونه از اين نوع باقي ماند. در خاتمه كتاب‌ها نيز نام چاپخانه، مدير و مصححان، محل، و تاريخ چاپ (سال، ماه، و روز) قيد مي‌شد.

به‌سبب بي‌علاقگي عباس پاشا (1265-1270 ق.) به چاپخانه بولاق، تعداد كاركنان آن به 108 نفر كاهش يافت. در دوره محمد سعيد پاشا (1270-1280 ق.) نيز به‌سبب كمبود بودجه، فقط اوراق رسمي و كتب درسي در اين چاپخانه به‌چاپ مي‌رسيد. سرانجام، اين مطبعه به‌سبب بروز اختلاف بين علي جودت بيگ، ناظر چاپخانه، و كاركنان بر سر حقوق در 11 صفر 1278 ق.، و به دستور والي وقت، بسته شد و در ربيع‌الاول 1279 ق. به عبدالرحمان رشدي بيگ (مفتش راه‌آهن) واگذار گرديد. او آنتوان مورس[10]  استادكار چاپ در اسكندريه را به‌منظور وارد كردن لوازم و دستگاه چاپ جديد به پاريس فرستاد و نام چاپخانه نيز به مطبعه عبدالرحمان رشدي تغيير يافت.

در دوره اسماعيل پاشا (1280-1296 ق.) چاپخانه توسط استانداري خريداري شد و حسين حُسني افندي مديريت آن را برعهده گرفت و نام آن به "مطبعة البولاق‌السنّيه" تغيير يافت. دستگاه‌هاي بخاري به‌جاي دستگاه‌هاي چاپ دستي به‌كار افتاد، حروف چاپي جديدي خريداري گرديد و چاپگران اروپايي به‌كار گرفته شدند. بدين ترتيب، كيفيت كتاب‌ها به‌سرعت بهبود يافت و كتاب‌هاي نمونه اين چاپخانه در نمايشگاه‌هاي بين‌المللي پاريس (1867) و وين (1873) عرضه شد. در 21 رجب 1298 ق.، در دوره محمد پاشا، اين چاپخانه ملي شد و "مطبعه البولاق العامريه" نام گرفت.

پس از تحولات سياسي در مصر، اداره چاپخانه بولاق به "الهيئه العامه لشئون المطابع" واگذار گرديد.

 

مآخذ: 1) حلمي الداغستاني، علي افندي. فهرست الكتب التركيه الموجوده في الكتبخانه الخديويه. قاهره: المطبعه العثمانيه، 1306 ق.؛ 2) رضوان، ابوالفتح احمد. تاريخ مطبعه بولاق. قاهره: المطبعه الاميريه، 1953 م. = 1373 ق. = 1332؛ 3) شوربجي، محمد جمال‌الدين. قائمه بأوائل المطبوعات‌العربيه المحفوظه بدار الكتب حتي سنه 1862. قاهره: المطبعه دارالكتب، 1963 م. = 1383 ق. = 1342؛ 4) شيال، جمال‌الدين. تاريخ‌الترجمه و الحركه‌الثقافيه في عصر محمد علي. قاهره: جامعه الدول العربيه، 1951 م. = 1371 ق.= 1330؛ 5) صابات، خليل. تاريخ الطباعه في الشرق‌العربي. قاهره: المعارف، 1966 م. = 1386 ق. = 1345؛ 6) همو. "الطباعه في مصر خلال الحمله الفرنسيه 1798-1801". مجله الكليه الآداب. س. بيست‌ويكم، 2 (1959): 61-100؛ 7) همو. "مطبعه بولاق في عهده الاّول". مجله الكليه الآداب. س. بيست‌ودوم، 2 (1960): 65-99؛ 8) همو. "مطبعه بولاق في عهده الثاني". مجله الكليه الآداب. س. بيست‌وچهارم، 1 (1962): 9-29؛ 9) همو. "مطبعه بولاق في عهده الثالث". مجله الكليه الآداب. س.بيست‌وپنجم، 1 (1963): 71-194؛ 10) عبده، ابراهيم. تاريخ الوقائع المصريه 1828-.1942 قاهره: الاميريه، 1946 م. = 1366 ق. = 1325؛ 11) مبشري طرازي، نصرالله. فهرست المطبوعات التركيه العثمانيه التي اقتنتها دارالكتب القوميه منذ انشائها عام 1870 حتي نهايه عام .1969 قاهره: الهيئه المصريه العامه الكتاب، 1982-1983 م. = 1361-1362؛

12) Albin, Michael W. "The Survival of the Bulaq Press under Abbas and Said (1848-63)".  International Association of Orientalist Librarious Bulletin. No 30-31 (1987): 11-17;  13) Bianchi, T. X. "Catalogue général des Livres Arabes, Persans et Turcs Imprimés à Boulac en Ègypte Depuis l᾽Introduction de l᾽Imprimerie Dans ce Pays". JA, Vol.IV, No.12 (1843): 24-61, 466; 14) Boustany, Salaheddine. The Press during the French expedition in Egypt 1798-1801. Cairo, 1954; 15) Brocchi, G.E. Giornale Delle Osservacioni Fatte Nei Viaggi in Egitto Nella Siria a Nella Nubia. Bassano, 1841; 16) "cairo", "Soncino". Encyclopaedia judaica. Vol. 5, P. 26; Vol. 15, P. 143; 17) Conivet, R.G. "l᾽Imprimerie de l᾽Expédition d᾽Egypte, Less Journaux et les Procés- Verbaux de l'Institut (1798-1801)". BIE Vol. V, No.3 (1909): 1-22; 18) Deny, Jean. Sommaire des Archives Turques du Caire. cairo, 1930; 19) Dorn, Boris A. "Catalogue des Ouvrages Arabes, persans et Turcs Publiés à Constantinople, en Ègypte et en Perse Quise Trouvent au Musée Asiatique de l᾽Academie". Bulletin de l᾽Academie".  Impériale des Sciences de Saint Petersbourg, Vol. X (1866): 182-199; 20) Edmond, Charles.  l᾽Egypte à l᾽Exposition  Universelle de 1867. Paris, 1867; 21) Geiss, Albert. "Histoire de l᾽Imprimerie en Ègypte". BIE, Vol. V, No. 1 (1907): 133-157; Vol.V, No.2 (1908): 195-220; 22) Hammer- Purgstall, J. Von. Histoire de I᾽Empire ottoman. Paris, 1835-1841; 23) Heywort- Dunne, J. An Introduction to the History of Eduction in Modern Egypt. London, 1938; 24) Idem. "Printing and Translation under Muhammad Ali of Egypt".  JRAS (1940): 325-349; 25) Hsu Cheng-Hsiang. "The First Thirty Years of Arabic Printing in Egypt 1238-1267 (1822-1851): A Bibliographical Study with a Checxlist by Titles of Arabic Printed Works". Doctoral Thesis, Edinburgh, 1985; 26) Perron, A. "Lettre sur les Ècoles et l᾽Imprimerie du Pacha dÈgypte". JA. Vol. IV, No. 2 (1843): 5-23; 27) Posner, Raphael; Ta-shema, I. The Hebrew Book, an Historical Survey. Jerusalem, 1975; 28) Reinaud, J.T. "De la gazette Arabe, Turque Imprimée en Ègypte". jA. Vol. II, No. 98 ; 29) Safedˆl Yàsln H. Arabic Printing and Book production: Arab Islamic Bibliography; 30) Seyfeddin Özege, M. Eski Harflerle Basilmis Turkce Eserler Katalogu. Istanbul, 1971-1980; 31) Tadrus, Fawzi M. "Printing in the Arab World with Emphasis on the Bulag Press in Egypt".  University of Qatar, Bulletin of the Faculty of Humanities and Social Sciences, Vol. V (1402-1982): 61-77; 32) Verdery, Richard N". The Publications of the Bulag Press under Muhammad Ali of Egypt". JAOS , No.91 (1971): 129-132).

                تورقوت كوت (داجا)

            تلخيص ميترا صميعي

 


[1]. Nikola Masbaki

[2]. Leghorn

[3]. Trieste

[4]. Dom Raphael

[5]. Brocchi

[6]. Hammer - Purgstall

[7]. Reinaud

[8]. Bianchi

[9]. Hsu Cheng - Hsiang

[10]. Antoine Moures

 

بازگشت به فهرست مقالات ب