Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ب

 

بَيْت. در عرفِ كاتبان و نسخه‌نويسان، بيت واحد اندازه‌گيري نوشته كتاب بوده است و هر چهل حرف (و به قول برخي نسخه‌نويسان، هر پنجاه حرف) كتابت و نوشته كتاب را، خواه در يك سطر جاي مي‌گرفته يا بيشتر از يك سطر، يك بيت مي‌گفته‌اند. عموماً مبناي شمار بيت‌هاي نوشته شده را بر "هزار" مي‌گذاشته و اندازه نوشته كتاب را بر اساس هر "هزار بيت" مي‌سنجيده‌اند (3: 24؛ 588:4).

رواج اين اصطلاح در ميان نسخه‌نويسان، بي‌گمان، از سده هشتم ق. به بعد بوده است؛ زيرا پيش از آن اُجرت كتابت را بر پايه هر "ورق كتابت" محاسبه مي‌كرده‌اند و پس از سال 800 ق. كه خط كرسي متداول شد و انجامه‌هاي سطور در اندازه‌هاي همسان و همگون از عوامل زيبايي‌شناسي خط و كتابت تلقي گرديد؛ كاتبان نيز، در نسخه‌نويسي، مبناي حق‌الزحمه كتابت خود را بيت قرار مي‌داده‌اند.

از اسناد موجود چنين برمي‌آيد كه نسخه‌نويسان سده‌هاي دهم به بعد با توجه به زمان و مكان زيستي و مقتضيات فرهنگي در ازاي هر هزار بيت كتابت حق‌الزحمه‌هاي متفاوت مي‌گرفته‌اند، و بهاي هر هزار بيت كتابت ناخوش، خوش، و ممتاز تفاوت داشته است. چنان‌كه در تركيه عثماني به هر هزار بيت كتابت ناخوش يك فلوري (ليره طلاي ترك) و براي هر هزار بيت كتابت خوش و ممتاز، به ترتيب دو و سه فلوري اجرت مي‌داده‌اند؛ و چنان‌چه خوشنويسان نامبردار و مشهور به كتابت نسخه‌اي اهتمام مي‌كردند، به هر هزار بيت كتابت آنان، در سده دهم ق. در ايران پنج فلوري حق‌الزحمه پرداخت مي‌شد و در دوره قاجار اين مبلغ سه هزار دينار بود (3: 24؛ 20:2).

كتاب‌شناسان و نسخه‌شناسان ايران نيز تا دوره معاصر اندازه كتابت نسخه‌هاي خطي را برپايه همين اصطلاح مي‌سنجيدند و معرفي مي‌كردند (1: ج 2، ص 372، 374).

 

مآخذ: 1) ابن‌يوسف شيرازي. فهرست كتابخانه مدرسه عالي سپهسالار. تهران: ]بي‌نا[، 1318؛ 2) افشار، ايرج. "اسنادي درباره اجرت كتابت و صحافي در قرن سيزدهم". هنر و مردم، 182 (آذر 1356): 20؛ 3) عالي، مصطفي بن احمد. مناقب هنروران. ترجمه توفيق ه  . سبحاني. تهران ]سروش[: 1369؛ 4) مايل هروي، نجيب. كتاب‌آرايي در تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1372.

                نجيب مايل هروي

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ب