Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ت

 

تجارت الكترونيكي اطلاعات. تجارت الكترونيكي عبارت از يافتن منابع، انجام ارزيابي، مذاكره، سفارش، تحويل، پرداخت، و ارائه خدمات پشتيباني است كه به‌صورت الكترونيكي انجام مي‌پذيرد و روشي است كه بر اساس آن اطلاعات، محصولات، و خدمات از طريق شبكه‌هاي ارتباطات رايانه‌اي خريد و فروش مي‌شود (5: 1-2). تجارت الكترونيكي شامل تمام جنبه‌هاي استفاده از فن‌آوري اطلاعات در تجارت است كه خريد و فروش، ارائه خدمات به مشتريان، و سر و كار داشتن با دست‌اندركاران تجارت را شامل مي‌گردد (3:2-4).

در تجارت الكترونيكي اطلاعات، محصولات و خدمات از طريق شبكه‌هاي ارتباطات رايانه‌اي خريد و فروش و از رايانه‌اي به رايانه ديگر منتقل مي‌شوند. يكي از روش‌هاي شناخته شده در تجارت الكترونيكي، مبادله الكترونيكي داده‌ها، يعني توليد، پردازش، كاربرد، و تبادل اطلاعات و اسناد به شيوه‌هاي الكترونيكي و خودكار ميان نظام‌هاي رايانه‌اي بر اساس زبان مشترك و استانداردهاي مشخص و با كمترين دخالت عامل انساني است (5: 1-2).

در اين نوع تجارت، از اينترنت به دو منظور استفاده مي‌شود: يكي جايگزين كردن شبكه‌اي ارزان يا رايگان با شبكه‌هاي گران براي مبادلات الكترونيكي داده‌ها و ديگري ايجاد "وب جهاني" يا بازاري جهت عرضه و ارائه كالاها، اطلاعات، و خدمات. از اين طريق، خريداران مي‌توانند با استفاده از مرورگرها، اين بازارها را شناسايي، و از آنها خريد كنند.

براي تجارت الكترونيكي چهار مرحله متفاوت نام مي‌برند :

1. ارتباط. در اين مرحله، اينترنت رابطي است كه از طريق آن ارتباط تجاري صورت مي‌گيرد و در توسعه‌هاي آتي فعاليت‌هاي اينترنت، نيازهاي سازماني براي درك انواع ارتباط با مشتريان و توسعه طرحي كه آن را هدفمند كند جست‌وجو مي‌شود.

2. تبادل اطلاعات با مشتريان. در اين مرحله، صفحات وب جهت ارتباط، تسهيلاتي را ايجاد خواهد كرد، كه بر اساس آن، ارتباط ممكن است به قصد فعاليت‌هاي تجاري آغاز شود.

3. اجراي معاملات. در اين مرحله، نحوه انجام دادوستدها و طبقه‌بندي آنها در اختيار قرار مي‌گيرد. تعدادي از كاربردهاي فروشگاه‌هاي الكترونيكي در اين مرحله از توسعه قرار دارند و برخي مؤسسات خدماتي به‌دنبال فرصتي هستند تا ارتباطات پيوسته رايانه‌اي را به اجرا درآورند.

4. ارتباط دو سويه. در  اين مرحله، از توانايي‌هاي اينترنت جهت تجارت استفاده مي‌شود. فروشندگان پذيرفته‌اند كه مشتريان به پايگاه‌هايي كه مقدار موجودي، نحوه پيگيري سفارشات، قيمت‌ها و تخفيف‌ها، و ديگر جزئيات توليد را در اختيار دارند مراجعه مي‌كنند (8: 59-60).

ويژگي‌هاي تجارت الكترونيكي. تجارت الكترونيكي داراي ويژگي‌هايي است كه بعضي از آنها كه در مراكز اطلاع‌رساني نيز صادق هستند عبارتند از :

1. جهاني كردن تجارت. در تجارت جهاني، دسترسي آسان و مطمئن به اطلاعات و برقراري ارتباط سريع با خريداران و فروشندگان از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. با بهره‌گيري از تبادل الكترونيكي داده‌ها، هزينه تهيه و پردازش اطلاعات كاهش پيدا مي‌كند، فاصله جغرافيايي ميان خريدار و فروشنده كوتاه مي‌شود، و سرعت و صحت عمليات افزايش مي‌يابد.

2. كاهش قيمت خريد منابع. درتجارت الكترونيكي هزينه‌هاي بازاريابي و توزيع و خدمات، در مقايسه با تجارت سنتي، بسيار كاهش مي‌يابد. در اين نوع تجارت، وجود واسطه معنايي ندارد، زيرا بزرگ‌ترين توليدكنندگان مي‌توانند با مصرف‌كننده ارتباط مستقيم برقرار كنند. مشتري‌ها نيز با مراجعه به يك سايت سعي دارند بعدها نيز از همان سايت خريد كنند. يكي از دلايل آن اين است كه مشتريان مايل نيستند شماره كارت اعتباري خود را دائمآ در همه جا پخش كنند.

رقابت، امر بسيار مهمي در رشد تجارت الكترونيكي است. در اين نوع تجارت، مشتري مي‌تواند بدون هزينه‌اي به سايت توليدكننده مراجعه كند و از كيفيت محصول مورد نظر مطلع شود و آن را با ديگر محصولات بسنجد. اين امر امكان انتخاب بهتري به مصرف‌كننده مي‌دهد و مسئله رقابت در اين حالت بسيار حائز اهميت است.

3. افزايش درصد فروش. با استفاده از فن‌آوري‌هاي نوين، مقدار فروش ناشران و توليدكنندگان افزايش مي‌يابد، زيرا تبليغات فروش منابع در مقياس جهاني است و مشتريان از سراسر جهان مي‌توانند اقدام به خريد كنند. بدين‌ترتيب، فروش توليدكنندگان نسبت به گذشته افزايش چشمگيري مي‌يابد.

4. حذف محدوديت زماني. با استفاده از فن‌آوري مناسب مي‌توان در هر ساعت از شبانه روز به منابع دسترسي يافت و هيچ زماني با در بسته فروشگاه‌ها برخورد نخواهيم كرد. در ضمن، مشكل ترافيك نيز مرتفع خواهد شد و براي تهيه منابع، مراجعه مستقيم به فروشگاه‌ها لازم نيست.

5. راهنمايي توليدكنندگان و مراجعان. در بيشتر سايت‌ها، از قبيل آمازون[1]، نظرات افرادي كه قبلا از منابع استفاده كرده‌اند موجود است. توليدكننده مي‌تواند از ديدگاه مشتريان نسبت به فرآورده‌هاي خود مطلع شود و كاستي‌هاي محصول خود را برطرف سازد و مراجعان نيز مي‌توانند با مطالعه نقطه نظرهاي اين افراد، اقدام به خريد يا انصراف از خريد منابع كنند. آمارها و اطلاعاتي كه قبلا با زحمت زيادي در هر مورد به دست مي‌آمد، اكنون با استفاده از ارتباطات الكترونيكي به‌صورت دقيق‌تر و آسان‌تر به دست مي‌آيد (2: 54-55؛ 3: 2-3؛ 4: 29).

محدوديت‌هاي تجارت الكترونيكي. اين نوع تجارت، با وجود مزاياي گوناگون، محدوديت‌هايي نيز دارد كه عمده‌ترين آنها عبارتند از :

1. نبود حالت عاطفي در بازار. در معاملات سنتي متعارف، خريداران به فروشگاه‌ها مراجعه و پس از بازديد و پسند جنس مورد نظر، اقدام به معامله مي‌كنند كه نفس اين عمل نوعي فعاليت اجتماعي است. اما، در تجارت از طريق شبكه‌هاي رايانه‌اي، اين حالت وجود ندارد و شخص هيچ‌گونه ارتباط مستقيمي با فروشنده كالا ندارد.

2. هزينه مخاطرات معامله. تجارت الكترونيكي به‌سبب ويژگي‌هايي كه دارد هزينه‌هاي مخاطرات معامله را افزايش مي‌دهد؛ چون ممكن است خريداران به هيچ‌وجه با فروشنده برخورد نداشته باشند، و حال آنكه در معاملات سنتي از هزينه مخاطرات معامله كاسته مي‌شود. در بازارهاي متعارف خريداران پس از بررسي دقيق محصول موردنظر اقدام به خريد آن مي‌كنند. به‌طور مثال، خريداران كتاب با حضور در كتابفروشي مي‌توانند ضمن تورق كتاب نسبت به خريد آن تصميم بگيرند، اما چنين امكاني در بازارهاي الكترونيكي وجود ندارد.

3. استاندارد نبودن نظام ارتباطي. در بسياري از كشورها، از جمله ايران، نظام ارتباطي استانداردي براي تجارت الكترونيكي وجود ندارد و نظام‌هاي موجود براي اهداف ديگري مانند پست الكترونيكي و جز آن آماده شده‌اند كه جوابگوي نيازهاي فعلي نيستند. فن‌آوري نوين نياز به ساختار ويژه‌اي دارد و قبل از اجراي آن بايستي زيرساخت‌هاي مناسب فراهم شود تا پاسخگوي نيازها باشد و تا زماني كه اين زمينه مهيّا نشود نمي‌توان از آن استفاده بهينه كرد.

4. نظام‌هاي پرداخت. فن‌آوري نوين پرداخت هزينه براي كالا و خدمات را از طريق اينترنت مهيّا ساخته است. روش‌هايي نيز، براي اتصال بانكداري الكترونيكي به نظام‌هاي پرداخت موجود مانند شبكه‌هاي كارت اعتباري وجود دارد. از آنجا كه محيط‌هاي الكترونيكي به سرعت در حال تغييرند، اتخاذ سياست‌هاي بجا و مناسب در طرح و توسعه نظام‌هاي پرداخت الكترونيكي اندكي مشكل است. به همين سبب، قوانيني كه به سرعت وضع مي‌شوند و انعطاف‌ناپذير هستند، نامناسب و حتي گاه زيان‌آورند. براي توسعه نظام‌هاي پرداخت الكترونيكي، عملكرد دولت‌ها بايد نزديك به فعاليت‌هاي بخش خصوصي و مطابق با نيازهاي بازار باشد. علاوه برآن، نظام‌هاي پرداخت هنوز جا نيفتاده است و، به‌همين دليل، بيشتر پرداخت‌ها به‌صورت نقدي است و اين خود مشكلي در انجام معاملات از طريق شبكه‌هاي رايانه‌اي ايجاد مي‌كند (3: 3؛ 4: 30-31؛ 9).

تجارت الكترونيكي و مراكز اطلاع‌رساني. با گسترش شبكه‌ها و استفاده كاربران از آنها، شكل مراجعه افراد به كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني تغيير مي‌يابد. بنابراين، اين مراكز از فن‌آوري‌هاي نوين موجود بهره مي‌برند تا پاسخگوي مراجعان باشند. يكي از اين خدمات تجارت الكترونيكي است. مهم‌ترين فعاليت‌هاي مراكز اطلاع‌رساني كه در مورد آنها مي‌توان از تجارت الكترونيكي بهره‌مند شد عبارتند از :

1. فراهم‌آوري. بخش سفارشات يكي از اركان مهم كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني است. اين بخش وظيفه تهيه منابع اطلاعاتي اعم از كتاب، مجله، لوح فشرده، اسناد، و جز آن را برعهده دارد. اين بخش مي‌تواند جهت تهيه اين منابع مستقيمآ وارد سايت ناشران و تهيه‌كنندگان آنها شود و از طريق مبادله الكترونيكي داده‌ها اقدام به تهيه منابع كند، يا از طريق واسطه‌هاي دست اول، مانند سايت آمازون، به تهيه مواد بپردازد. بدين‌ترتيب، نخست آنكه به سبب ارتباط مستقيم با ناشران و توليدكنندگان مي‌توان منابع را با قيمت مناسب‌تري تهيه كرد، زيرا واسطه‌ها و كارگزاران مختلف خود به خود از چرخه معاملات خارج خواهند شد؛ دوم اينكه با استفاده از تجارت الكترونيكي و اينترنت، معامله در كوتاه‌ترين زمان ممكن صورت مي‌گيرد.

2. نظام امانت بين كتابخانه‌اي. در اين نظام، تعدادي از كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني طي قراردادي تلاش مي‌كنند كه از منابع يكديگر جهت پاسخگويي هرچه بهتر به مراجعان استفاده كنند. در اين حالت، اين مراكز فهرست منابع موجود خود را در اختيار مراكز ديگر قرار مي‌دهند تا بدين‌وسيله از منابع يكديگر مطلع شوند. اين نظام مسائلي دارد كه مي‌توان به روزآمد نبودن فهرست‌ها، بالا بودن هزينه‌هاي اداري مانند چاپ اوراق، هزينه‌هاي پستي، ارسال دورنگار، تلكس، تهيه روبرداشت، و وقت‌گير بودن اين خدمات اشاره كرد. با استفاده از تجارت الكترونيكي، اين مراكز مي‌توانند فهرست منابع موجود خود را در سايت‌هاي ويژه‌اي فراهم آورند كه هر لحظه امكان روزآمد كردن آنها وجود دارد و مراكز در خواست‌كننده مي‌توانند با مراجعه به اين سايت‌ها به اطلاعات مورد نظر دست يابند؛ و حتي از طريق اين مراكز مي‌توانند منابعي را كه قصد تهيه يا امانت آنها را دارند به‌صورت پيوسته در محل مشخصي اعلام كنند تا، پس از انجام عمليات مالي مربوط، در اسرع وقت تهيه شود. در اين حالت: الف) در هزينه‌هاي اداري از جمله چاپ اوراق و هزينه‌هاي پستي صرف‌جويي مي‌شود و براي جمع‌آوري و فراهم‌سازي داده‌ها، پرادزش آنها، ماشين‌نويسي، تكثير، بايگاني و آرشيو، پست كردن، ارسال دورنگار و تلكس، و از همه مهم‌تر كنترل و رفع اشكالات براي هر مورد وقت كمتري صرف مي‌گردد؛ ب) مدت زمان سفارش تا حمل كالا و دريافت وجه را به‌طور قابل ملاحظه‌اي كاهش مي‌دهد؛ و ت) ميزان رضايت‌مندي مراجعان از اين مراكز افزايش مي‌يابد، زيرا بيشترين مقدار اطلاعات مورد نياز را در كمترين زمان ممكن در اختيار مي‌توان گذاشت.

3. امانت مواد. كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني مي‌توانند اطلاعات كتابشناختي و حتي چكيده منابع موجود را در سايت مخصوصي در شبكه‌هاي ارتباطي از جمله اينترنت قرار دهند و اين امكان را براي مراجعان به سايت‌ها فراهم سازند كه به اين اطلاعات دسترسي يابند؛ و حتي بتوانند از اين طريق به عضويت كتابخانه درآيند و از امكانات بيشتري استفاده كنند، يا با پرداخت هزينه‌هايي، به منابع اطلاعاتي مورد نياز دسترسي پيدا كنند. در اين صورت، ديگر نيازي نيست كه افراد جهت استفاده از اين منابع، به‌طور مستقيم به اين مراكز مراجعه كنند. بنابراين، هم در وقت و هزينه استفاده‌كنندگان صرفه‌جويي مي‌شود و هم ميزان رضايتمندي آنان افزايش مي‌يابد (1: 78؛ 6: 43؛ 7: 42 و 44).

 

مآخذ: 1) آذرنگ، عبدالحسين. شمه‌اي از اطلاعات و ارتباطات. تهران: نشر كتابدار، 1378؛ 2) استاردي،تري جي. "علل توسعه تجارت الكترونيكي". ماهنامه تخصصي بازاريابي، 5 (1379): 54-55؛ 3) اميني، ساناز. "تجارت الكترونيكي مبتني بر اينترنت". ارائه شده در سمينار اينترنت و نقش آن در سرويس‌هاي جامعه اطلاعاتي. تهران: مركز تحقيقات مخابرات ايران، [1379]؛ 4) صالحي، عليرضا. "تجارت الكترونيكي". عصر كامپيوتر، 2 (1379): 28-31؛ 5) ميرزايي‌فر، نسرين. "راهبردهاي اساسي در تجارت الكترونيكي". پايان‌نامه كارشناسي مهندسي كامپيوتر (نرم‌افزار)، دانشگاه علم و صنعت ايران، دانشكده مهندسي كامپيوتر، 1379؛

6) Pedley, paul. "E-Commerce Survey". Managing Information. Vol.6, No. 8 (Oct. 1999): 42-43; 7) Idem. "Electronic Commerce". Managing Information. Vol. 7, No. 3 (March 2000): 42-44; 8) Rowley, Jennifer. "Coupling E-Business with Knowledge Management". Managing Information. Vol.7, No. 5 (June 2000): 59-62; 9) Mann, Catherine L. "Global Business Intelligence for the Digital age", 2000 [on-line]. Available: http://www. ebusiness forum. com.

 مهدي عليپور حافظي

 

 


.[1] Amazon

بازگشت به فهرست مقالات ت