Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ت

 

تجهيزات كتابخانه‌اي[1]. مجموعه ابزارها و لوازمي كه در نگهداري، سازماندهي، خدمات، و اشاعه اطلاعات كتابخانه‌اي مورد استفاده قرار مي‌گيرد تجهيزات خوانده مي‌شود. كتابخانه‌ها براي تدارك وسايل، علي‌رغم سياست‌هاي گوناگون، داراي هدفي مشترك هستند و براي تحقق آن، نيازها را اولويت‌بندي مي‌كنند و، پس از قطعي شدن آن، ملاك‌هايي را در نظر مي‌گيرند كه مهم‌ترين آنها رعايت استاندارد فني، زيبايي ظاهري، هماهنگي لوازم با يكديگر، و سودمند بودن است. تجهيزات كتابخانه بر اساس انواع و اندازه كتابخانه عبارتند از: كليه وسايل ديداري و شنيداري و ابزار مرتبط با آنها، مانند دستگاه‌هاي خواندن ريزنگار، دستگاه نمايش فيلم و اسلايد، دستگاه ضبط صوت، اوپك، اورهد، رايانه، چاپگر، ابزار كمكي رايانه، و جز آن؛ وسايل كمك‌آموزشي ديداري و شنيداري مانند عكس، نقشه، كره جغرافيايي، صفحه، فيلم، فيلم استريپ، ريزنگار، اسلايد، نوار كاست، نوار ويدئو، ديسكت، نرم‌افزارهاي مختلف، و جز آن؛ قفسه‌هاي نگهداري اين مواد؛ دستگاه تكثير؛ ماشين تحرير؛ ماشين دوخت؛ ماشين شماره‌زن؛ دستگاه عكسبرداري از اسناد؛ دستگاه پست تصويري  (دورنگار)؛ و پست الكترونيكي.تأمين تجهيزات فيزيكي كاملا مناسب براي مجموعه‌هاي كتابخانه‌اي نه تنها امري ضروري است، بلكه موجب ارائه خدمات كتابخانه‌اي به‌شكلي كاملا مناسب مي‌گردد.

تاريخچه. ايجاد ساختمان و تجهيزات ويژه كتابخانه‌ها از قرن‌ها پيش معمول بوده است. با اين همه، بيشتر اين ساختمان‌ها و تجهيزات، گرچه زماني بسيار مناسب به‌نظر مي‌رسيد، در حال حاضر با انديشه‌هاي جديد و فعاليت‌ها و عملكردهاي نوين كتابخانه‌ها سازگاري و تناسب ندارند. در قرن بيستم، تأكيد بر ارائه خدمات به‌صورت پويا به مراجعان و استفاده‌كنندگان از مجموعه كتابخانه‌ها موجب گرديد كه دگرگوني‌هاي عمده‌اي در سبك معماري كتابخانه‌ها پديد آيد و، به‌دنبال آن، تجهيزات نيز از نقش مهمي برخوردار گردد.

در ساختمان كتابخانه‌هاي گذشته، وسايل و تجهيزات بيشتر با هدف كلي استفاده مراجعان ساخته مي‌شد. كتابخانه‌هاي پيش از قرن بيستم، غالبآ داراي تالارهايي با سقف‌هاي بلند بود. در اين كتابخانه‌ها، كتاب‌ها بر روي قفسه‌هاي بلند قرار مي‌گرفت؛ به‌گونه‌اي كه براي دسترسي به آنها مي‌بايست از نردبان استفاده مي‌شد. رديف‌هايي از ميزهاي بلند كه توسط چراغ‌هاي مطالعه روشن مي‌شد و نيز تعداد زيادي نيمكت و صندلي رديف‌شده در اين كتابخانه‌ها قرار  مي‌گرفت. آن دسته از كتاب‌هايي كه در اتاق‌هاي مطالعه بر روي قفسه‌ها قرار نداشت در مخازن و اتاق‌هاي دربسته نگهداري مي‌شد و فقط توسط كاركنان كتابخانه مورد استفاده قرار مي‌گرفت يا توسط آنها به امانت داده مي‌شد.

در چهار دهه نخستين قرن بيستم، دگرگوني عمده‌اي در فعاليت‌ها و عملكردهاي كتابخانه‌ها صورت نگرفت؛ و به همين سبب، سبك معماري كتابخانه‌ها و طراحي داخلي آنها نسبتآ ايستا باقي ماند. با اين همه، پيشرفت‌هاي مقدماتي در نظام‌هاي كتابخانه‌اي، به‌ويژه در كتابخانه‌هاي مراكز آموزش عالي، سبب پديد آمدن نوآوري‌هايي در اين زمينه گرديد و كتابخانه‌هايي كه داراي مجموعه‌هاي كوچك‌تر بودند به كتابخانه‌هايي با مخازن باز تبديل شدند. باز بودن مخازن در اين نوع كتابخانه‌ها كمتر اجازه مي‌داد كه مجموعه‌ها به‌صورت جدّي‌تر و رسمي‌تري طبقه‌بندي شوند و در فضايي متمركز جاي گيرند؛ به همين سبب، در اطراف كتابخانه و چهارگوشه آنها مجموعه‌هايي كوچك از كتاب‌ها به چشم مي‌خورد و بدين ترتيب، برخي تجهيزات غيرمتعارف كتابخانه‌اي كه تا آن زمان چندان متداول نبود به كتابخانه‌ها راه يافت. علاوه بر اين، نبودن طبقه‌بندي متمركز و رسمي سبب گرديد كه كتابداران به خدمات راهنمايي و مشاوره و مرجع، كه در گذشته معمول نبود، بپردازند. هرچه ميزان آگاهي كتابداران مجرب و ورزيده نسبت به نيازهاي اطلاعاتي مراجعان - به‌سبب ارتباط‌هاي غيررسمي - افزايش مي‌يافت، اين امر آشكارتر مي‌شد كه برقراري چنين ارتباطي براي مراجعان دلپذيرتر است و نيازهاي اطلاعاتي و منابع مورد نياز آنان بهتر و بيشتر فراهم مي‌گردد.

تلاش كتابداران در ارائه پاسخ‌هاي مناسب‌تر به نيازهاي اطلاعاتي مراجعان تا بدانجا گسترش يافت كه به ضرورتي در جهت تأمين نيازهاي مراجعان به اطلاعات موجود در قالب موادي به‌جز كتاب مبدل گرديد. پيشرفت‌هاي اخير در زمينه فن‌آوري ريزنگار و ساير رسانه‌هاي آموزشي، تأثير فراواني بر چگونگي تجهيز كتابخانه‌ها، آن‌گونه كه امروز مطرح است، بر جاي گذاشت.

فن‌آوري تجهيزات كتابخانه‌اي. قبل از جنگ جهاني دوم، فقط سه يا چهار شركت در زمينه تجارت و خريد و فروش تجهيزات كتابخانه‌اي فعاليت داشتند. فن‌آوري جديد و پيشرفته نيز بيشتر بر مخازن كتاب و برگه‌هاي فهرستنويسي تأكيد داشت. چرخ‌هاي مخصوص حمل كتاب و قفسه‌هاي خاص، و اطلس‌ها و فرهنگ‌ها نسبتآ زودتر از ساير تجهيزات فراهم گرديد. اما اين وسايل و تجهيزات صرفآ خاص كتابخانه‌ها نبود. پس از جنگ جهاني دوم، كتابخانه‌هاي جديد پديد آمد و، به‌دنبال آن، علاقه جامعه صنعتي به فعاليت در اين زمينه منجر به پيدايش شركت‌هاي متعددي گرديد كه عمده فعاليت تجاري آنها تهيه وسايل و تجهيزات كتابخانه‌اي بود. فزوني تجارت و خريد و فروش وسايل و تجهيزات آموزشي در عصر ماهواره‌ها موجب تسريع هرچه بيشتر اين روند گرديد به‌گونه‌اي كه، در حال حاضر، صدها شركت بزرگ در زمينه توليد تجهيزات كتابخانه‌اي فعاليت دارند.

مادامي كه بعضي از اين شركت‌ها مستقيمآ به رقابت با نخستين شركت‌هاي توليدكننده تجهيزات كتابخانه‌اي مي‌پردازند و در اين بازار گسترده سرگرم رقابت هستند، شركت‌هاي ديگري به توليد و توزيع اقلامي مشغول‌اند كه، پنجاه سال پيش، كتابخانه‌ها حتي تصوّر آنها را نمي‌كردند. كتابخانه‌هايي كه امروزه ساخته مي‌شود به تجهيزات متعددي چون ماشين‌هاي تكثير، پروژكتورها، چراغ‌هاي نورافكن، دستگاه‌هاي شمارش و تورّق صفحات، ميزهاي روكش‌دار، دستگاه‌هاي چاپ، رايانه‌ها، جرثقيل‌هاي چنگ‌دار، ميزهاي مطالعه انفرادي، قفسه‌هاي مخصوص فرهنگ‌ها و اطلس‌ها، دستگاه‌هاي ميكروفيلم‌خوان، و جز آن مجهزند. همه‌ساله در شماره مخصوص ساختمان و تجهيزات كتابخانه‌اي >مجله كتابداري<[2] ، فهرستي از اين اقلام به چاپ مي‌رسد. علاوه بر اين، در >سالنامه بوكر<[3]  نيز فهرستي از اقلام مورد نياز كتابخانه‌ها به همراه سياهه‌اي از توليدكنندگان و سازندگان آنها منتشر مي‌گردد.

طراحي و تجهيز ساختمان كتابخانه. تغييرات ناشي از شيوه زندگي قرن بيستم بر طراحي و معماري ساختمان‌ها، همانند ساير رشته‌هاي هنري تأثير نهاده است. عدم تمركز در طراحي و معماري ساختمان كتابخانه موجب بروز برخي تحولات در فلسفه خدمات كتابداري گرديده است. هرچه مفاهيم مربوط به فضا، طراحي، و معماري به‌سوي غيررسمي شدن پيش مي‌رود، طراحي فضاهاي باز و انعطاف‌پذير براي معماران و مهندسان طراح نيز امكان‌پذيرتر مي‌گردد. در چنين شرايطي، كتابداران خواستار فضايي هستند كه امكان ارائه هرچه بهتر و غيرتصنّعي‌تر خدمات كتابخانه‌اي را فراهم سازد.

يكي از نتايج مهم عمده سبك جديد معماري كتابخانه‌اي، وجود اتاق‌ها و فضاهاي بسته كمتر است. در گذشته لازم بود براي هريك از اين اتاق‌ها، به‌سبب ملاحظات خاصي كه در ساختار آنها وجود داشت، عملكردي جداگانه و ويژه تعريف شود تا، علاوه بر ايجاد سكوت و آرامش در آنها، موقعيت‌هاي محيطي رضايت‌بخشي نيز فراهم گردد.

پيشرفت‌هاي اخير در ساخت و ساز كتابخانه‌ها، در حال حاضر، امكان طراحي و ايجاد فضاهاي كتابخانه‌اي باز و وسيع را فراهم كرده است. استفاده از فرش و افزايش ميزان انعطاف‌پذيري در توزيع دستگاه‌هاي مكانيكي موجب گرديده است كه نياز به فضاها و محيط‌هاي بسته در كتابخانه‌ها تا حد زيادي كاهش يابد. اين جريان، علاوه بر آنكه انعطاف‌پذيري و جذابيت بيشتري دارد، داراي قابليت استفاده از وسايل و تجهيزات قابل حمل؛ مانند ديوارك‌ها و ديوارهاي كاذب يا جداكننده است. قفسه‌هاي كتاب يك‌رو يا دورو، مي‌توانند بخش‌ها را به‌طور جالبي از يكديگر جدا كنند و شب هنگام كه استفاده‌كننده‌اي در كتابخانه نيست، جابه‌جا و يا به‌شيوه ديگري چيده شوند. انواع گوناگون تابلوهاي نمايشي و تصاوير تزييني نيز مي‌توانند شرايط مشابهي به‌وجود آورند. اين‌گونه انعطاف‌پذيري، كه به‌واسطه سبك‌ها و روش‌هاي جديدتر معماري در كتابخانه‌ها فراهم آمده، شرايط بهتري را براي تجهيز كتابخانه‌ها فراهم ساخته است.

طرح‌هاي زودگذر در معماري، مشكلات عديده‌اي را براي مسئولان طراحي فضاهاي داخلي كتابخانه‌ها پديد آورده است. گرايش به استفاده افراطي از شيشه در چند سال گذشته نتايج اسفباري را به‌دنبال داشته است. در نتيجه، كتابداران خود مسئوليت تجهيز فضاهايي را برعهده گرفتند كه حاصل انتخاب خود آنان بود. در اوايل دهه 1970 استفاده از طرح‌ها و اشكال حجيم و فشرده در سبك معماري باب شد كه اين امر به‌نوبه خود، در اغلب موارد، استفاده از وسايل و تجهيزات حجيم كتابخانه‌اي را طلب مي‌كرد. وقوع چنين پديده‌اي طبعآ انعطاف‌پذيري، ظرفيت، و گنجايش كتابخانه را محدود مي‌كرد و مجزاسازي و قدرت تشخيص بخش‌هاي مختلف كتابخانه را دشوارتر مي‌ساخت. بهتر آن است كه ساختمان كتابخانه و تجهيزات موجود در آن كاملا ساده، عادي، و طبيعي جلوه كند. طرح‌ها و شكل‌هاي درهم و برهم، و عجيب و غريب، گرچه در نگاه اول موجب حيرت و شگفتي بيننده مي‌شود، بيشتر حاصل تصورات خاص مهندس طراح و معمار است و حتي در بسياري از موارد عملا غيرقابل استفاده و دست و پاگير است، و تجهيز اين قبيل ساختمان‌ها نيز كاري بس دشوار خواهد بود. البته واكنش مهندس معمار در چنين شرايطي ممكن است اين باشد كه خود مسئوليت تجهيز چنين ساختماني را برعهده خواهد گرفت، و اين درست همان چيزي است كه نتايج اسفباري را به‌دنبال خواهد داشت.

ملاحظات اقتصادي. كتابخانه‌هاي جديد در زمينه تهيه تجهيزات كتابخانه‌اي بايد به اين نكته توجه داشته باشند كه بودجه تهيه تجهيزات اوليه كتابخانه‌اي، در ابتدا نسبتآ زياد جلوه مي‌كند و، به همين سبب، گاه مي‌توان تعداد بيشتري صندلي، قفسه، و جز آن را براي نيازهاي آتي خريداري و انبار كرد؛ حتّي اگر بيش از آني باشد كه در قدم اول مورد نياز است. در غير اين صورت، بودجه و هزينه‌اي كه بعدها به رفع نواقص اختصاص مي‌يابد بايد به مراتب بيشتر از بودجه‌اي باشد كه در ابتدا صرف تهيه تجهيزات شده است. از اين رو، مسئول تهيه تجهيزات كتابخانه‌اي، چنان‌چه آگاهانه تصميم بگيرد، مي‌تواند از بسياري از هزينه‌هاي گزاف بعدي پرهيز كند.

فضاسازي. چنان‌چه كتابدار از نزديك درگير طراحي ساختمان كتابخانه و فضاي داخلي آن باشد، فضاسازي كلي و عمومي ساختمان متناسب با برنامه‌ها و نيازهاي آتي، و نيز فعاليت‌هاي بخش‌هاي مختلف آن صورت خواهد گرفت. هنگامي كه يك مهندس معمار عهده‌دار طراحي نقشه ساختمان كتابخانه مي‌گردد، به فضاهاي داخلي ساختمان بايد به اندازه نماي خارجي توجه كند. با اين همه، اين كتابدار است كه بايد مسئوليت نهايي فضاسازي داخلي ساختمان كتابخانه را، به‌گونه‌اي كاملا رضايت‌بخش، برعهده گيرد، زيرا او تنها كسي است كه كاملا با عملكردهاي بخش‌هاي مختلف كتابخانه و وظايف اجرايي هريك از آنها آشناست.

كتابداري كه در زمينه فضاهاي داخلي كتابخانه فعاليت مي‌كند مي‌بايست از در اختيار داشتن كليه ابزارهاي لازم جهت انجام اين كار مطمئن باشد. در نقشه مربوط به ساختمان، بايد آخرين تحولات مربوط به طراحي و ساختار داخلي و خارجي آن منعكس شده باشد. كتابدار زيرك طرح و نقشه‌اي را كه صرفآ داراي ارزش ظاهري است نمي‌پذيرد، بلكه آن را از جهات گوناگون مورد بررسي قرار مي‌دهد. به هر حال، برخورداري از امكاناتي نظير وسايل اندازه‌گيري معماري، قلم طراحي، آلبوم‌هاي داراي آخرين تصاوير مربوط به فضاها و تجهيزات كتابخانه‌اي، و نيز ديگر وسايل مي‌تواند در طراحي و تجهيز مناسب كتابخانه مفيد باشد. براي بسياري از كتابداران، كاربرد و استفاده همزمان از طرح‌هاي دوبعدي، به‌عنوان ابزاري جهت به‌نمايش گذاشتن فضاهاي داخلي كتابخانه كاري دشوار است. مدل‌هاي گوناگوني در بازار موجود است كه امكان فضاسازي‌هاي سه‌بعدي را در كتابخانه فراهم مي‌سازد. هرگاه براي ايجاد فضاهاي داخلي كتابخانه، هيچ‌گونه كمك يا رهنمودي وجود نداشت، بهترين كمك و راهنمايي تخصّصي، از سوي سازندگان وسايل و تجهيزات كتابخانه‌اي صورت مي‌گيرد. البته،  كتابدار نيز نمي‌تواند و نبايد از فروشنده انتظار داشته باشد كه همواره خدماتي رايگان در اين زمينه به كتابخانه ارائه دهد. در برخي موارد، طراحان داخلي ساختمان كتابخانه آماده‌اند تا در زمينه طراحي فضاها و نماهاي داخلي كتابخانه، آن‌گونه كه باب ميل كتابدار است، عمل كنند. به هر حال، كمتر طراح داخلي است كه سررشته‌اي از وظايف و عملكردهاي كتابخانه و بخش‌هاي مختلف آن نداشته باشد.

اما در نهايت، بهره‌گيري كتابداران از مشورت‌ها و راهنمايي‌هاي مشاوري مدبّر و آگاه به امور كتابخانه‌ها نيز از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. مشاور مجرّب و كارآزموده با كتابخانه‌هاي مختلف و فضاسازي‌ها و نماهاي داخلي بسياري آشناست؛ از اين رو، قادرست در مقابل بسياري از مسائل، دشواري‌ها، و تدابيري كه ممكن است به‌كار گرفته شود برخوردي محتاطانه و آگاهانه نشان دهد.

برخي انواع تجهيزات و فضاسازي‌ها. در اينجا انواعي از تجهيزات و چگونگي جايدهي آنها در ساختمان كتابخانه مورد اشاره قرار مي‌گيرد.

1. بيشتر استانداردهاي مربوط به وسايل و تجهيزات كتابخانه‌اي طرح‌هايي هستند كه بر اساس تجربه‌هاي طولاني فراهم گرديده‌اند. نبايد تلاش كرد كه كليه وسايل از نو طراحي شود. با اين همه، توجه به نگرش‌ها و انديشه‌هاي جديد موجود در اين زمينه مي‌تواند بسيار مفيد و سودمند باشد. به‌طور مثال، انواع گوناگوني از تجهيزات (از قبيل جعبه‌ها و قفسه‌هاي ميكروفيلم) وجود دارد كه هيچ‌گونه استاندارد رضايت‌بخشي در مورد توليد آنها موجود نيست. به هر حال، بيشتر اقلام مربوط به تجهيزات كتابخانه‌اي دقيقآ متناسب با كاربردي كه دارند طي سال‌ها تجربه شكل گرفته‌اند. عاقلانه نيست كه وسيله جديدي كه هنوز كاملا آزمايش نشده بي‌دليل جايگزين وسيله‌اي شود كه كارآيي آن در طول زمان به اثبات رسيده است؛

2. سادگي معمولا در بيشتر موارد نوعي مزيّت محسوب مي‌شود؛ و اين امر در مورد وسايل و تجهيزات كتابخانه و نيز فضاسازي داخلي آن صادق است؛

3. بايد از جايگزيني مكرر اقلام مشابه پرهيز كرد؛

4. قفسه‌آرايي بايد به‌گونه‌اي انجام گيرد كه امكان استفاده هرچه بيشتر از كتاب‌ها فراهم آيد و كتابدار بتواند به‌راحتي مراجعان را به قفسه‌ها و كتاب‌هاي مورد نظرشان راهنمايي كند و بر رفت و آمد افراد در ميان قفسه‌ها نيز نظارت داشته باشد؛

5. چون عملكردها دگرگون شده است، فضاسازي داخل كتابخانه نيز بايد متناسب با آنها تغيير كند. نبايد انتظار داشت كه ساختار كنوني تجهيزات كتابخانه براي هميشه مطلوب بماند. تجهيزات را بايد بتوان هر زمان كه لازم است جابه‌جا كرد. از خريد انبوه تجهيزات كتابخانه‌اي حجيم از قبيل ميزهاي مطالعه بزرگ بايد اجتناب ورزيد؛

6. بايد كوشيد از تجهيزات راست دست در مبادي ورود و خروج به كتابخانه استفاده شود. زيرا در اين حالت، استفاده‌كنندگان از كتابخانه احساس راحتي بيشتري خواهند كرد.

هدف اصلي فضاآرايي كتابخانه فراهم كردن محيطي آرام، دلپذير، و دسترس‌پذير است. كتابخانه، از هر نوع كه باشد، فضاي آن بايد به‌گونه‌اي طراحي و تجهيز شود كه مواد و منابع مورد نياز جست‌وجوي مراجعان تا حد امكان در نزديك‌ترين نقطه نسبت به مبادي ورودي و خروجي كتابخانه متمركز گردد. در اين حالت، نيازي نيست كه انبوه مراجعان پيوسته تا انتهاي كتابخانه در رفت و آمد باشند. در چنين شرايطي، در انتهاي كتابخانه، فضاهايي خلوت‌تر و آرام‌تر براي مطالعه به وجود خواهد آمد. مطلب مهم ديگر در اين زمينه آن است كه فضاسازي داخلي كتابخانه به‌گونه‌اي است كه حداقل جابه‌جايي و نقل و انتقال مواد و منابع كتابخانه‌اي در آن صورت مي‌گيرد. اين امر موجب صرفه‌جويي در وقت كتابدران و كاركنان كتابخانه، كاهش هزينه‌هاي اجرايي، و سرانجام ايجاد انگيزه كار در ميان كاركنان كتابخانه خواهد شد.

آخرين و مهم‌ترين مطلب در اين زمينه حفظ سادگي و سهولت استفاده و دستيابي به منابع مورد نياز در كتابخانه است. براي استفاده‌كننده تازه‌وارد بسيار دشوار است كه به محيط كتابخانه‌هاي بزرگ عادت و در آنها احساس راحتي و آرامش كند. غالبآ به‌عللي مانند وجود موانع و روش‌هاي بسيار پيچيده در تنظيم قفسه‌ها و كتاب‌ها و نبودن راهنمايي‌هاي كافي، بسياري از استفاده‌كنندگان بالقوه كتابخانه از مراجعه به آن صرف‌نظر مي‌كنند. سادگي و سهولت در ساختار كتابخانه و شيوه سازماندهي مواد و منابع موجود در آن، سهولت و جذابيت در فضاسازي‌هاي داخل، و استفاده از نشانه‌ها و علائم راهنما كتابخانه را به مكاني دلپذيرتر براي استفاده تبديل خواهد كرد.

گزينش تجهيزات كتابخانه‌اي. مهندس معمار هر بناي جديد، ديدي كلي نسبت به ساختمان و ارزش هنري آن دارد. علاقه‌مندي طبيعي او به طراحي فضاي داخلي ساختمان، مطمئنآ در اغلب موارد، با آراي وي در زمينه چگونگي تجهيز و آرايش داخلي كتابخانه سازگار است. علاقه‌مندي و حساسيت وي به طراحي و رنگ‌آميزي فضايي كه او خود طراحي كرده امري طبيعي است، و مديريت كتابخانه بايد از اين علاقه‌مندي و توجه بهره‌برداري كند.

توصيه‌هاي وي در زمينه رنگ‌آميزي كتابخانه ممكن است به مراتب بهتر از پيشنهادهايي باشد كه از سوي كتابداران مطرح مي‌گردد، و اغلب مي‌توان آنها را بدون چون و چرا پذيرفت. اين امر در مورد طراحي فضا و نماي داخلي ساختمان كتابخانه نيز صادق است.

از سوي ديگر، توجه و علاقه كتابدار بيشتر متوجه بهره‌وري و استفاده از كتابخانه و مجموعه موجود در آن، و نيز تداوم استفاده از آن است. كتابدار مسئول نهايي استفاده از كتابخانه و مدافع سرسخت تداوم اين بهره‌وري است. كتابداران اصولا به غيرمنطقي بودن درخواست‌هايشان متهم مي‌شوند؛ زيرا انتظار دارند تجهيزات موجود در كتابخانه‌ها، حتي پس از گذشت 25 تا 30 سال، نه تنها همچنان قابل استفاده بمانند، بلكه ظاهر خود را نيز همانند روز اول حفظ كنند. مهندسان معمار و متخصصان فضاسازي برآنند كه تجهيزات هر ده سال يك‌بار عوض شوند. در چنين شرايطي، به‌دشواري مي‌توانند به تجهيزاتي فكر كنند كه مادام‌العمر بتوان از آنها استفاده كرد. به هر حال، واقعيت آن است كه بهترين سازندگان وسايل و تجهيزات كتابخانه‌اي توليدات خود را به‌گونه‌اي فراهم مي‌سازند كه حداقل 25 تا 30 سال يا حتي بيشتر عمر كنند.

راه حل آن است كه، از يك‌سو، از حداكثر توانايي و استعداد مهندس معمار و طراح در رنگ‌آميزي و طراحي ساختمان كتابخانه و تجهيزات آن استفاده شود، و از سوي ديگر كتابدار با مشخصه‌ها و ويژگي‌هاي ذكرشده براي اين قبيل تجهيزات، از نزديك آشنا شود تا مطمئن گردد كه مشخصات بيان‌شده براي آنها با مشخصات درنظر گرفته‌شده و مطرح‌شده از سوي مهندس معمار و طراح سازگاري دارد و واقعآ بر اساس استاندارد تهيه شده و براي استفاده درازمدت در كتابخانه مناسب است.

معماران و طراحان بسيار علاقه‌مند به طراحي، انتخاب، و خريد تجهيزات براي كتابخانه‌اند؛ و اين همان چيزي است كه بايد از آن جلوگيري كرد. زيرا، مشكل مي‌توان در اين زمينه با پيشنهادهاي ارزان و مقرون به صرفه مواجه شد، و به‌دشواري مي‌توان از تباني احتمالي ميان طراح و فروشنده جلوگيري كرد. در ضمن، تجهيزات سفارش‌شده غالبآ از تجهيزات استاندارد پيش‌ساخته، با وجود يكسان بودن كيفيتشان، گران‌ترند. علاوه بر اين، طراحي و مهندسي اقلام جديد، يا ايجاد خط توليد جديد براي تجهيزات، بسيار پرهزينه خواهد بود.

عامل مهم ديگري كه هنگام انتخاب تجهيزات بايد درنظر گرفت نگهداري از تجهيزات است. بسياري از سازمان‌ها، هنگامي كه با كمبود شديد بودجه مواجه‌اند، ناگزير هزينه‌هاي مربوط به حفظ و نگهداري تجهيزات و استانداردهاي مربوط به آن را كاهش مي‌دهند. علاوه بر اين، از وسايل و تجهيزاتي استفاده مي‌كنند كه نيازمند حفاظت و نگهداري چنداني نباشد. بي‌ترديد، تهيه آن دسته از وسايل و تجهيزات كتابخانه‌اي كه داراي زيبايي ظاهري بوده و مدت‌هاي مديد نيز قابل استفاده باشند بر تجهيزاتي كه حفظ و نگهداري آنها كاري بسيار دشوار يا نيازمند توجه مدام است برتري دارد.

چنان‌چه كتابداري درگير انتخاب دقيق وسايل و تجهيزات كتابخانه‌اي است، بازديد از ساير كتابخانه‌ها، نمايشگاه‌هاي تجهيزات كتابخانه‌اي در شهرهاي بزرگ، كارخانه‌هاي توليدكننده اين‌گونه تجهيزات، و نيز شركت در همايش‌ها و نشست‌هاي ذيربط بسيار مفيد خواهد بود.

جنس تجهيزات. وسايل و تجهيزات كتابخانه‌اي غالبآ از چوب ساخته مي‌شوند، درحالي كه كاربرد فلز در تجهيزات كتابخانه‌اي، استحكام، دوام، و مدت استفاده از آنها را افزايش مي‌دهد؛ به علاوه، گران نيست و به‌راحتي مي‌توان آنها را ساخت. با اين همه، در بسياري موارد استفاده از تجهيزات فلزي، به اين سبب كه شكل ظاهري چندان خوشايندي ندارند، لمس و تماس با آنها چندان دلچسب نيست، و غالبآ يكنواخت و فاقد تنوع‌اند با استقبال چنداني روبه‌رو نمي‌شوند. چوب از جمله موادي است كه بيش از هر چيز در ساخت تجهيزات كتابخانه به‌كار مي‌رود و ظاهر آن نيز مطلوب‌تر و بهتر است. زيرا، چوب، گرم و محكم است و علاوه بر اين، به‌راحتي ساخته مي‌شود و مورد استفاده قرار مي‌گيرد، و نسبتآ كم‌هزينه و ارزان است. به‌علت آنكه تعداد تجهيزات چوبي نيز زياد نيست، در بيشتر موارد، اين تجهيزات به شكل خام و طبيعي مورد استفاده قرار مي‌گيرند، درحالي كه استفاده از صنايع چوبي روكش‌دار به مراتب مناسب‌تر از حالت طبيعي چوب است. جنس تجهيزات چوبي معمولا از نوع سخت‌ترين چوب‌ها مانند گردو، افرا، بلوط، نارون، و زبان گنجشك است. به هر حال، گرچه هزينه تجهيزات چوبي تا حدّي بالا و در برابر آتش نيز آسيب‌پذير است، از لحاظ زيبايي محيط و كاهش صدا مطلوب به‌نظر مي‌رسد. البته، وسايل فلزي نيز به‌سبب هزينه كم مورد استفاده قرار مي‌گيرند، اما گرما و زيبايي وسايل چوبي را ندارند.

امروزه، پلاستيك در انواع گوناگون، و با شكل‌ها و كيفيت‌هاي متفاوت، به كتابخانه‌ها راه يافته است. مواد پلاستيكي داراي كاربردهاي بي‌شمار دارد و كاملا بادوام است و در انواع رنگ‌ها نيز توليد مي‌شود. با اين حال، تجهيزات پلاستكي از لحاظ ظاهري سرد و بي‌روح بوده، جاذبه‌ها و ويژگي‌هاي چوب را ندارند. با اين همه، استفاده از اين مواد رو به افزايش است، زيرا از لحاظ استحكام و كارآيي مشابه وسايل چوبي و در مقابل اختلاف دما و رطوبت و صدمات احتمالي مقاوم‌ترند. در انتخاب جنس تجهيزات معمولا به نكاتي مانند ميزان چسبندگي و پيوستگي مواد، فرسايش، ساييدگي، و استهلاك، دوام و ثبات رنگ، و داشتن لايه‌اي براي جلوگيري از خراش توجه مي‌شود و كارآيي آنها را با معيارهايي چون راحتي، اطمينان‌بخشي، سودمندي، سادگي ساخت، امكان نگهداري با هزينه اندك، كاربرد مطلوب، انعطاف‌پذيري، زيبايي، مقاومت در برابر آتش‌سوزي، كم‌صدايي، و كاهش هزينه مي‌سنجند.

در بيشتر موارد، تركيبي از دو يا سه نوع از اين مواد (چوب، فلز، پلاستيك) در هريك از تجهيزات كتابخانه‌اي به‌كار مي‌رود. در اين ميان، چوب به‌سبب جذابيت، زيبايي ظاهري، و سهولت ساخت و توليد، به حيات خود به‌عنوان ماده برتر براي استفاده در بيشتر تجهيزات كتابخانه‌اي، استمرار خواهد يافت. البته چوب داراي همه انواع رنگ‌ها و كليه امكانات نيست. زماني كه رنگ به چوب افزوده گردد، چوب تصنعي به‌نظر مي‌رسد يا ديگر شباهتي به چوب ندارد. از سوي ديگر، ايراد اصلي پلاستيك و فلز در آن است كه پس از آنكه در دوره‌اي نسبتآ كوتاه مورد استفاده قرار گرفت، به‌نظر خسته‌كننده مي‌رسد. به همين سبب، بسياري از افراد مسئول انتخاب تجهيزات كتابخانه‌اي، بيشتر از چوب به‌علت گرمي و جذابيت، و نيز زيبايي‌هاي ظاهري آن استفاده مي‌كنند، و مي‌كوشند از رنگ نيز به‌شكلي مناسب جهت تزيين آن بهره جويند.

(ELIS)   [4] ويليام اس. پيرس

ترجمه صديقه محمداسماعيل

 



.[1] Library equipment

.[2] Library Journal

.[3] Bowker Annual

.[4] William S. Pierce

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ت