Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ت

 

تذكره.  در حوزه كتاب و كتابداري، "تذكره" به كتابي اطلاق مي‌شود كه در شرح حال و آثار فرد يا گروهي خاص مانند شاعران، نويسندگان، نقاشان، خطاطان، و جز آن نوشته شده باشد (4: ذيل "واژه"). برخي صاحب‌نظران به كتاب‌هايي كه فقط در سرگذشت و معرفي آثار شاعران و عارفان باشد، تذكره گفته‌اند (90:7-91). در حوزه ادبيات نيز در معناي اخص، تذكره به كتابي‌هايي گفته مي‌شود كه سرگذشت و زندگي شاعران و نمونه آثار و اشعار آنها را دربر گيرد. گاه نظرهاي انتقادي مؤلف يا ديگران درباره سروده‌هاي شاعران نيز در كتاب‌هاي تذكره ديده مي‌شود (16:11).

تاريخچه. درباره سير تحول مفهوم كلمه تذكره از حوزه لغوي به حوزه اصطلاحي مي‌توان گفت اولين كتاب فارسي كه نام آن با كلمه تذكره همراه است، تذكره‌الاولياء فريدالدين عطار (540-618 ق.) است. شرح حال 96 تن از اولياي مشايخ صوفيه با ذكر مناقب، مواعظ، و سخنان حكمت‌آميز آنها در اين كتاب آمده است (10: ج 5، ذيل "تذكره‌الاولياء"). مؤلف در مقدمه يادآور شده است كه "چون ديدم روزگاري پديد آمده است كه ... اشرارالناس اخيارالناس را فراموش كرده‌اند، تذكره‌اي ساختم اوليا را. اين كتاب را تذكره‌الاولياء نام نهادم." (12: 2-3). دومين كتابي كه كلمه تذكره را در عنوان خود دارد رساله‌اي با نام "تذكره" از خواجه نصيرالدين طوسي در آغاز و انجام است. در اين مورد نيز كلمه تذكره در معاني يادآوري و پنددادن به‌كار رفته است (3:12).

تذكره‌الشعراي دولتشاه سمرقندي (   ـ900 ق.) كه در سال 892 ق. تأليف شده، سومين كتاب فارسي با عنوان تذكره است كه در مقدمه آن لفظ تذكره به‌معناي يادگار و كتابي در احوال شعرا به‌كار رفته است (3:12). به اين ترتيب، تا پيش از قرن 9ق. و دوره صفويه، كلمه تذكره در مفهوم لغوي آن به‌كار مي‌رفته و از آن پس اين كلمه مفهوم اصطلاحي يافته و به‌تدريج عموميت بيشتري پيدا كرده است. از آن پس كلمه تذكره بيشترين كاربرد را در مفهوم "تذكره‌الشعرا" يافت (12: 5-6)؛ اما، امروزه گستره مفهومي اين اصطلاح وسيع‌تر شده است.

در زبان عربي به كتاب‌هايي كه در ترجمه احوال باشد تذكره گفته نمي‌شود و اصطلاحاتي چون تراجم، طبقات، انساب، معجم، و جز آن به‌كار مي‌رود (12: 1-2). تذكره را مي‌توان گونه‌اي از سرگذشتنامه‌ با سابقه‌اي جديدتر و اندك تفاوتي در ساختار دانست. بيشتر تذكره‌هاي ادبي از سه قسمت مقدمه، متن، و خاتمه تشكيل شده است. به‌طور معمول، مقدمه شامل حمد و منقبت پيامبر و ائمه و مدح پادشاهان وقت است كه، به‌دنبال آن، سبب و سال تأليف و گاه ماده تاريخ تأليف مي‌آيد. در مقدمه بسياري از تذكره‌ها درباره آغاز شعر فارسي، تحول آن، اقسام نظم و نثر، عروض و قافيه، صنايع ادبي، و جز آن مباحثي ديده مي‌شود، مانند تذكره سرو آزاد و بهارستان سخن (12: 38)؛ متن و اصل تذكره هر شاعر، اسم، كنيه، تخلص، القاب و نسب شاعر، مشاغل وي، آثار او با بحث مختصري درباره آنها، اسامي فرزندان و شاگردان وي، و در نهايت نظر نويسنده تذكره يا ديگران درباره مقام ادبي و پايه علمي شاعر را دربر مي‌گيرد (23:12)؛ در خاتمه برخي تذكره‌ها به بعضي از شاعران هم‌عصر نويسنده كه در متن نيامده اشاره مي‌شود، ماننذ تذكره خلاصه‌الافكار؛ شرح حال مؤلف تذكره و خاندان او به‌همراه نمونه اشعار و تاريخ اتمام كتاب با ماده تاريخ نيز در خاتمه مي‌آيد، كه تذكره ميخانه و مرآت الخيال از آن جمله‌اند (12: 39).

تذكره‌نويسي به زبان فارسي زماني در ايران آغاز شد كه چهار قرن از تأليف تذكره‌هاي عربي مي‌گذشت. نخستين كتاب شرح حال شاعران عرب را محمدبن عبدالسلام جمحي (       ـ 231 ق.) نوشته است. بيشتر تذكره‌نويسان پس از او ايراني تبار بودند. ابن قتيبه دينوري (213 ـ 276 ق.)، در كتاب الشعر والشعرا، شرح حال و نمونه اشعار 206 تن از شاعران پارسي‌گوي را آورده است. ابوعبدالله هارون‌بن علي بغدادي معروف به ابن ابي منصور (     ـ 352 ق.) تذكره‌اي به نام البارغ في اخبارالشعراءالمولدين تأليف كرد كه چندين ذيل بر آن نوشته شد. ابو منصور عبدالملك ثعالبي (     ـ 429 ق.) ذيل معروف يتيمه الدهر في محاسن اهل العصر را بر اين كتاب نوشت كه تمام شاعران پارسي‌گوي تا روزگار مؤلف را در برمي‌گرفت، و تتمه‌اليتيمه ذيلي بر اين كتاب است. ابوالحسن علي باخرزي (     -467 ق.) ذيل دميه‌القصر را بر كتاب ثعالبي نوشت و شرح حال شاعران پارسي‌گوي را تا دوره سلجوقي رسانيد (3: 29). اين كتاب ترجمه شاعران حجاز، شام، ديار بكر، آذربايجان، عراق عجم، ري، اصفهان، فارس، كرمان، و جز آن را دربر مي‌گرفت (13: ج 1، ص "ت"). ذيل‌هاي ديگري نيز بر اين كتاب نوشته شده است.

بهره‌گيري از تذكره‌هاي عربي، ايرانيان را به فكر تأليف تذكره‌هاي فارسي انداخت. رسميت يافتن زبان فارسي به‌عنوان زبان ديواني و درباري، اين فكر را قوت بخشيد. سديدالدين محمد عوفي تذكره لباب‌الالباب را در تقليد از يتيمه‌الدهر ثعالبي در سال‌هاي 617-618 ق. در 2 جلد به نگارش در آورد. جلد اول اين تذكره مشتمل بر شرح حال و آثار 130 تن از پادشاهان، وزيران، و ديوانياني است كه به زبان فارسي شعر گفته‌اند و جلد دوم 169 شاعر پارسي گوي را دربر مي‌گيرد (3: 30). تذكره‌الشعراي دولتشاه سمرقندي كه در سال 892 ق. به نام اميرعليشير نوايي تأليف شد، دومين تذكره، شعراي پارسي‌گوي محسوب مي‌شود. اين تذكره كه در يك مقدمه، هفت طبقه، و يك خاتمه نوشته شده است، 151 شاعر را دربر مي‌گيرد (30:3). اندكي پس از آن، اميرعليشير نوايي تذكره مجالس‌النفايس را به زبان تركي جغتايي نوشت. ترجمه شاعران معاصر مؤلف در اين تذكره آمده است. اين تذكره چندين بار در قرن 10 ق. به زبان فارسي ترجمه شده است. لطايف‌نامه يكي از اين ترجمه‌هاست كه در سال 928ق. توسط فخري هراتي انجام شده است. تحفه سامي، كه نوشته سام ميرزا در سال 975 ق. است، 700 شاعر ايراني را معرفي مي‌كند. خلاصه‌الاشعار و زبده‌الافكار كه از مفصل‌ترين تذكره‌هاي عمومي فارسي است اندكي پس از آن توسط تقي‌الدين كاشي به رشته تحرير در آمد و در سال‌هاي 993 ق. و 1016 ق. مورد تجديد نظر مؤلف قرار گرفت. عرفات‌العاشقين تأليف تقي‌الدين بن معين‌الدين اوحدي بلياني شامل شرح حال 3300 شاعر پارسي‌گوي است كه در سال‌هاي 1022-1024 ق. در آگره هند تأليف شده است (30:3).

تذكره‌نويسي در هند و پاكستان. با فتح هندوستان توسط شاهان غزنوي، زبان فارسي به‌عنوان زبان رسمي و ادبي وارد اين كشور شد. تذكره‌نويسي نيز، چون دستور زبان و فرهنگ‌نويسي، در اين شبه قاره سهم بزرگي در زبان و ادب فارسي دارد. لباب‌الالباب به‌عنوان نخستين تذكره فارسي در اين شبه قاره تأليف شد. هرچند كه نثر كتاب، مصنوع و اشعار انتخابي آن متكلف هستند، به‌عنوان تنها منبع بازمانده از شاعران متقدم پارسي‌گوي اهميت بسياري دارد. تا سه قرن بعد، تذكره‌اي در هندوستان تأليف نشد، ولي از قرن 10 ق. تذكره‌نويسي سير صعودي خود را در اين منطقه آغاز كرد. در نخستين دوره حكومت تيموريان تنها دو تذكره‌نگار، هندي‌الاصل بودند و بقيه از ساير نقاط به اين كشور مهاجرت كرده بودند؛ ولي در دومين دوره، تقريباً همه تذكره‌نگاران هندي‌الاصل بودند (12: 90، 200). تذكره‌هايي كه در هند تأليف شده نشان‌دهنده تحول شعر فارسي در اين منطقه هستند و براي مطالعه سير تحول شعر فارسي و سرگذشت شاعران فارسي‌گوي هند اهميت دارند. تذكره‌نويسي در شبه قاره هند بيش از ايران رواج داشته و از مهم‌ترين تذكره‌هاي تأليف شده در اين كشور در قرن دهم مي‌توان به روضه‌السلاطين و نفايس‌المآثر؛ در قرن يازدهم به خلاصه‌الاشعار و زبده‌الافكار، ميخانه، و عرفات‌العاشقين و عرصات‌العارفين؛ در قرن دوازدهم به مرآه‌الخيال، سرو آزاد، و مجمع‌النفايس؛ در قرن سيزدهم به مخزن‌الغرايب، نتايج‌الافكار، و شمع انجمن؛ و در قرن چهاردهم به رياض‌العارفين، سخنوران چشم ديده، و حديث حيات اشاره كرد (18:11). از نيمه دوم قرن چهاردهم تذكره‌نويسي در اين كشور سير نزولي يافت و چند تذكره‌اي هم كه نگاشته شده جزو تحقيقات دانشگاهي و پايان‌نامه‌هاي دكتري بوده است (660:12).

تذكره‌هاي برجاي مانده. تذكره‌نويسي، از آغاز، سيرصعودي را پيموده است. از قرن هفتم هجري تنها لباب‌الالباب عوفي باقي است. از قرن هشتم 2 مورد، از قرن نهم 7 مورد، از قرن دهم 33 مورد، از قرن يازدهم 58 مورد، از قرن دوازدهم 72 مورد، از قرن سيزدهم 151 مورد، و از قرن چهاردهم 200 مورد تذكره برجاي مانده است (329:1). در قرن‌هاي 13 و 14 ق. همگام با دگرگوني در نوع و كيفيت تذكره‌ها، نوع ديگري از كتاب‌هاي ادبي ظهور كرد. كتاب‌هاي تاريخ ادبيات و تاريخ‌نويسي ادبي ـ كه از قرن سيزدهم آغاز شده بود ـ جايگزين تذكره‌ها و تذكره‌نويسي شد. البته تذكره‌نويسي همچنان به مسير خود ادامه داده است. تذكره‌هايي كه از قرن چهاردهم باقي‌مانده اكثراً محلي است، ولي به تذكره‌هاي عظيمي چون سخنوران نامي معاصر ايران از سيد محمد باقر برقعي در ده جلد، كه تا زمان تحرير مقاله شش جلد آن به‌چاپ رسيده است، نيز مي‌توان اشاره كرد (8:9).

از ميان مهم‌ترين تذكره‌هاي برجاي مانده از دوره صفوي به بعد، موارد زير شايان توجه است :رياض‌الشعراء نوشته واله داغستاني در سال 1161 ق.؛ خزانه عامره تأليف ميرغلامعلي آزاد بلگرامي (    ـ 1200 ق.)؛ آتشكده نوشته لطفعلي بيگ‌آذر (ـ 1195 ق.)؛ سفينه خوشگو نوشته محمد افضل سرخوش؛ انجمن خاقان نوشته راوي بايندري تأليف 1234 ق.؛ مجمع‌الفصحا نوشته رضاقلي خان هدايت در سال 1288 ق. كه جامع‌ترين تذكره فارسي است؛ و حديقه‌الشعرا نوشته احمد ديوان بيگي (     ـ 1310 ق.) (30:3؛ 13: ج 1، ص "ح‌ـ ض").

تقسيم‌بندي تذكره‌ها. تذكره‌ها را از نظر دامنه به عام و خاص تقسيم كرده‌اند. تذكره عام به تذكره‌هايي گفته مي‌شود كه بدون در نظر گرفتن زمان، مكان، نوع، مضمون، قالب اشعار، موقعيت شاعر، و جز آن به معرفي شاعران بپردازد و آثار آنها را ذكر كند؛ به عبارت ديگر، تمام شاعران پارسي‌گوي را دربرگيرد. نخستين تذكره عام فارسي لباب‌الالباب عوفي است (1: ج 2، ص 329). تذكره خاص به معرفي گروه خاصي از شاعران مي‌پردازد و خود انواع گوناگون دارد: 1) تذكره‌هاي محلي كه شعراي منطقه خاصي را معرفي مي‌كنند، و ممكن است يك شهر، يك منطقه، يا يك ولايت در محدوده اين تذكره‌ها قرار گيرد (92:7-93)، مانند سخنوران يزد تأليف اردشير خاضع يزدي يا سخنوران آذربايجان؛ 2) تذكره‌هاي عصري كه دوره زماني محدودي را دربر مي‌گيرند، كه بعضي از آنها فقط به معرفي شاعران هم‌عصر مؤلف مي‌پردازند. تذكره انجمن‌آرا و تذكره نصرآبادي تأليف ميرزا محمدطاهر نصرآبادي (4: ذيل "واژه")، كه شاعران عصر صفويه را معرفي مي‌كند، در زمره اين‌گونه تذكره‌ها قرار مي‌گيرد؛ 3) تذكره‌هاي موضوعي كه بر موضوع و مضمون خاصي از اشعار از قبيل مرثيه‌گويي، حماسه‌سرايي، منقبت‌سرايي، و جز آن توجه دارند (329:1). به‌طور مثال، تذكره ميكده شاعراني را در برمي‌گيرد كه ساقي‌نامه سروده‌اند؛ 4) تذكره‌هاي قالب شعري، كه در آن، قالب خاصي از شعر مورد نظر تذكره‌نويس است؛ مانند غزل، رباعي، مثنوي، و جز آن. تذكره هفت آسمان كه در ترجمه احوال شاعران مثنوي‌سراست، بستان‌العشاق تأليف عليرضا ميرزا قاجار متخلص به شهره در ترجمه احوال غزل‌سرايان، و بستان‌الفضايل تأليف همو در شرح حال قصيده سرايان، نمونه‌هايي از اين گروه هستند (8: ج 1، ص 101، 107)؛ و 5) تذكره‌هاي طبقاتي كه منحصر به طبقه معيّني از شاعران، از قبيل شاهان، وزيران، عارفان، و جز آن است. تذكره رياض‌العارفين نوشته رضا قلي‌خان هدايت در 1260 ق.، شرح حال 354 شاعرِ عارف و عارف شاعرِ را دربر مي‌گيرد. برخي تذكره‌ها در چند گروه قرار مي‌گيرند. تذكره سروآزاد هم دوره مشخص و هم مكان خاصي را درنظر دارد و شاعراني كه در فاصله سال‌هاي 1000 تا 1166 ق. در هندوستان متولد شده يا به هندوستان آمده‌اند، در اين كتاب معرفي شده‌اند (44:12). تذكره‌ها را با توجه به ساده يا مصنوع بودن نثرشان نيز تقسيم كرده‌اند (12: 46-47). اصالت مطالب تذكره‌ها نيز در تقسيم‌بندي آنها مؤثر بوده است. برخي محققان تذكره‌هاي اصيل را تذكره‌هايي مي‌دانند كه همه مطالب آن از خود تذكره‌نويس باشد و از تذكره‌هاي ديگر نقل و اقتباس نكرده باشد (45:12).

ذكر اسامي شاعران در تذكره‌ها ممكن است داراي ترتيب‌هاي زير باشد: 1) الفبايي، كه اسامي شاعران را به ترتيب الفباي حرف اول اسم يا تخلص شاعر آورده‌اند، مانند نفايس‌المآثر و عرفات‌العاشقين؛ 2) تاريخي، كه در آن اسامي شاعران با توجه به سال درگذشت آنها مرتب شده است، مانند خلاصه‌الاشعار و ميخانه؛ 3) جغرافيايي كه شاعران با توجه به موطنشان تقسيم‌بندي مي‌شوند، و در ذيل نام هر منطقه، شهر، يا كشور شاعران آن ناحيه معرفي مي‌گردند، هفت اقليم و لطايف‌الخيال به اين‌گونه مرتب شده‌اند؛ 4) مذهبي، كه بر مبناي مذهب تقسيم شده‌اند. به‌طور مثال، گل رعنا و انيس‌الاحبا در ابتدا شاعران مسلمان و سپس شاعران هندو را معرفي مي‌كنند. البته در ذيل هر مذهب نظم الفبايي رعايت شده است؛ 5) ارزش شعري، كه در آن پايه ادبي شاعر سبب تقدم يا تأخر نام وي شده است، مانند مجمع‌الشعراي جهانگيري؛ 6) موقعيت اجتماعي و شغلي، كه در آن تقسيم‌بندي فصول و ابواب فرعي با توجه به شغل شاعر انجام گرفته است. به‌طور مثال، در تذكره محك شعرا ابتدا پادشاه، سپس شاهزادگان، آنگاه امراي دربار، و در انتها نام ساير شاعران آمده است؛ و 7) بدون قاعده، كه در آن از نظم و قاعده خاصي براي ترتيب اسامي شاعران استفاده نشده است، مانند تذكره‌المعاصرين حزين، رياض‌الفردوس، و خزينه‌الشعرا (12: 41-42).

 تذكره‌هاي غير ادبي. ممكن است سرگذشت افراد ديگري چون هنرمندان، دانشمندان، و جز آن نيز تحت نام تذكره بيايد. از اين‌گونه تذكره‌ها از كتاب تذكره‌الخطّاطين، نوشته ميرزا سنگلاخ بجنوردي خراساني (     ـ 1294ق.) مي‌توان ياد كرد. اين كتاب در آداب خوشنويسي و شرح زندگي خوشنويسان به زبان فارسي است (6: ج 4، ص 193)؛ تذكره‌الائمه تأليف محمدباقر بن محمدتقي لاهيجي در سال 1085 ق. در شرح حال، كرامات، معجزات، و فضايل ائمه اطهار (س) نوشته شده است. در اين اثر، به 200 كتاب از تأليفات دانشمندان اهل تسنّن درباره فضايل امام علي (ع) اشاره شده است (5: ج 4، ص 193). برخي تذكره‌ها نيز سرگذشت و آثار فرد واحدي را دربر مي‌گيرند؛ به‌طور مثال، تذكره‌العظيميه، نوشته محمد ابراهيم كرباسي (   ـ1362ق.) درباره زندگي و سرگذشت عبدالعظيم حسني است. اين كتاب در يك مقدمه، دوازده تذكره، و يك خاتمه تدوين شده است (2: ج 4، ص 193-194).

 

مآخذ: 1) اصيل، حجت‌الله. "تذكره". دانشنامه ادب فارسي (2): فرهنگنامه ادبي فارسي، ص 329-330؛ 2) انوشه، حسن. "تذكره العظيميه". دايره‌المعارف تشيع. ج 4، ص 193-194؛ 3) انوشه، حسن. فرهنگ زندگينامه‌ها. تهران: مركز نشر فرهنگي رجاء، 1369؛ 4) ذوالقدري، ميمنت (ميرصادقي). واژه‌نامه هنر شاعري. ذيل "تذكره"؛ 5) روحاني، محمدحسين. "تذكره‌الائمه". دايره‌المعارف تشيع. ج 4، ص 193؛ 6) همو. "تذكره‌الخطّاطين". دايره‌المعارف تشيع. ج 4، ص 193؛ 7) ستوده، غلامرضا. مرجع‌شناسي و روش تحقيق در ادبيات فارسي. تهران: سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه‌ها (سمت)، 1374؛ 8) گلچين معاني، احمد. تاريخ تذكره فارسي. سلسله انتشارات دانشگاه تهران، 1/1236؛ گنجينه فهرست و كتابشناسي، شماره .16 تهران: دانشگاه تهران، 1348؛ 9) "مصاحبه با سيد محمدباقر برقعي: مؤلف بزرگترين تذكره 10 جلدي سخنوران نامي معاصر ايران". ابرار، 21 شهريور 1375؛ 10) معين، محمد. فرهنگ فارسي. ج 5، ذيل "تذكره‌الاولياء"؛ 11) نعماني، رئيس احمد. "مروري بر تذكره‌نويسي فارسي". كيهان فرهنگي، 143 (تير 1377): 16-21؛ 12) نقوي، عليرضا. تذكره‌نويسي فارسي در هند و پاكستان. تهران: علمي، 1343؛ 13) هدايت، رضاقلي بن محمد هادي. مجمع‌الفصحاء. به كوشش مظاهر مصفا. تهران: اميركبير، 1336.

                مژده كمالي‌فرد

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ت