Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ت

 

ترقيمه. اين كلمه از "ترقيم" و "ه" اسمي تركيب يافته است (595:6). ترقيم مصدر باب تفعيل از ريشه رقم عربي است. يكي از معاني رقم، نوشتن است. رقم در حوزه كتابت، خوشنويسي، و نگارگري به‌معناي امضا يا نام كاتب، خوشنويس، يا نگارگر در پايان اثر است. چنين آثاري را "رقم‌دار" مي‌خوانند (2: ج 1، ص 1092). در عرفِ كاتبان به قسمتي از كتابت كاتب كه حاوي نام و نشان او، به‌همراه تاريخ كتابت باشد، رقم گفته مي‌شود (662:6). ترقيم در لغت به معناي نوشتن، استنساخ، و كتابت كردن است و در نزد خوشنويسان به‌معناي آراستن و نقطه نهادن خط جهت وضوح، نزديك كردن سطرها (3: ج 2، ذيل "ترقيم و ترقين"؛ 595:6)، و نيز امضاكردن اثر در پايان آن است (5: ذيل "ترقيم" و "ترقيمه"). در بسياري از كتاب‌هاي لغت اين مفاهيم براي كلمه "ترقين" نيز ذكر شده است (1: ج 4، ذيل "ترقيم و ترقين").

ترقيمه در عرف نسخه‌شناسي و اصطلاح نسخه‌نويسان، مجموعه كلمات و عبارات كوتاه و بلندي است كه كاتب پس از كتابت متن اصلي كتاب مي‌آورد و در ضمنِ دعا و تسبيح و بيان كلمات استثنا ـ چون ان شاءالله ـ از نام و نشان خود، مكان و زمان كتابت، و گاه سفارش‌دهنده كتاب ياد مي‌كند (7: 124؛ 352:4؛ 595:6). ترقيمه به واقع شناسنامه كتاب‌هاي خطي و چاپ سنگي است. در كتاب‌هاي چاپ سنگي، ترقيمه در صفحه ابتداي كتاب قبل از آغاز متن نيز ديده مي‌شود.

اهميت ويژه ترقيمه‌ها در نسخه‌شناسيِ نسخ خطي است. تاريخ نسخه، نام كاتب، نام مؤلف، زمان تأليف، نام كتاب، و محل كتابت را در ترقيمه‌ها مي‌توان يافت و به اين شكل به ارزش، اصالت، و قدمت نسخه پي‌برد. به‌سبب همين اهميت، بايد اصالت ترقيمه از نظر برساخت، رونوشت، و جعلي‌بودن مورد توجه قرار گيرد. از كيفيت ترقيمه مي‌توان به فضل و دانش كاتب پي‌برد. كاتب آگاه عبارات تكراري و پيش پا افتاده را به‌كار نمي‌برد و به اين ترتيب مي‌توان اطمينان بيشتري به اصالت و كتابت صحيح نسخه پيدا كرد. برخي ترقيمه‌ها اطلاعات بيشتري در اختيار محقق قرار مي‌دهند؛ مانند شغل مؤلف و كاتب، هم‌منطقه بودن آن دو ـ كه در كتابت صحيح الفاظ خاص منطقه و سبك نگارش درست مهم است ـ و اطلاعات ديگر. اعلام جغرافيايي و ادبيات مندرج در ترقيمه‌ها ـ چه سروده كاتب و چه نقل قول از شاعران ديگر ـ در مطالعه سير فرهنگ‌ها و انديشه‌ها، نكات اجتماعي و اخلاقي، و موارد ديگر ارزشمندند (7: 124-128).

كاتبان با توجه به درجه‌اي كه در خطاطي كسب مي‌كردند كلماتي خاص را در ترقيمه مي‌آوردند. كاتبان مبتدي "سوّده"، كاتبان متوسط "مشقه"، و كاتبان متبحّر "نمقه" و "كتبه" را در ترقيمه‌هاي خود ذكر مي‌كردند (595:6).

كاربرد لفظ ترقيمه در اين مفهوم اصطلاحي سابقه طولاني ندارد. در منابع قديم‌تر به اصطلاحاتي چون رقم، دستينه، و خاتمه‌الكتاب در اين مفهوم برمي‌خوريم. دستينه، علاوه بر معاني لغوي، به مفاهيمي چون توقيع، رقم، امضاي شخص، و آنچه در آخر كتاب الحاق كنند (نام كاتب، تاريخ اتمام كتابت، و جز آن) معني شده است (1: ج 7، ذيل "دستينه"؛ 662:6). در آداب كتابت و نسخه‌نويسي، ضبط كلمات استثنا، تاريخ و محل كتابت، نام و نشان كاتب، و جز آن در ترقيمه‌هاي آثار مكتوب مرسوم بوده و هر كاتبي بايد اين نكته را رعايت مي‌كرده است. بيان هر نوع عبارتي دليلي شرعي و اخلاقي يا فايده‌اي فرهنگي داشته است. به‌طور مثال، كاتب با ذكر "ان شاءالله" در ترقيمه خود، مقصودش از كتابت را كه رستگاري و نجات خود بوده معيّن مي‌كرده است. به اين قسمت خاتمه‌الكتاب مي‌گفتند (6: 651-652).

 

مآخذ: 1) دهخدا، علي‌اكبر. لغت‌نامه، ج 4، ذيل "ترقيم و ترقين"؛ ج ،7 ذيل "دستينه"؛ 2) "رقم". دايره‌المعارف فارسي، ج 1، ص 1092؛ 3) شاد، محمد پادشاه‌بن غلام محيي‌الدين. فرهنگ جامع فارسي ]آنندراج[. ج 2، ذيل "ترقيم و ترقين"؛ 4) عباسپور، هومن. "ترقيمه". دانشنامه ادب فارسي (2): فرهنگنامه ادبي فارسي، ص 352-353؛ 5) قليچ‌خاني، حميدرضا. فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنويسي و هنرهاي وابسته. ذيل "ترقيم و ترقيمه"؛ 6) مايل هروي، نجيب. كتاب‌آرايي در تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1372؛ 7) همو. نقد و تصحيح متون: مراحل نسخه‌شناسي و شيوه‌هاي تصحيح نسخه‌هاي خطي فارسي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1369.

                مژده كمالي‌فرد

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ت