Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ت

 

تشعير. اين اصطلاح، كه از ماده "شعر" (موي) گرفته شده، به نوعي تذهيب ساده با نقوش درهم، ريز، و به‌ظاهر نامنظم گفته مي‌شود. تشعيرسازي معمولاً با استفاده از آب طلا (حلّ) صورت مي‌گيرد، ولي گاه از رنگ‌هاي ديگر نيز استفاده مي‌كنند.

در اصطلاح كتاب‌آرايي، تشعير به خطوط طلايي كه در اطراف صفحات كتاب به‌كار مي‌رود اطلاق مي‌گردد. استفاده از اصطلاح تشعير از آن جهت است كه در طراحي نقوش و طرح‌هاي اطراف كتب خطي، و مانند آن، از خطوطي بسيار ظريف و كم‌ضخامت ـ همچون موي ـ استفاده مي‌شود. در واقع، اين طرح‌ها و خطوط به نازكي و لطافت موي بدن نوزاد تشبيه شده است (675:5؛ 24:6؛ 91:7).

تشعير در كتب خطي، قطعات، و مرقعات نفيس خوشنويسي داراي تنوع فراواني است و از تصاوير گوناگون، از جمله پرندگان و ساير جانوران، گل و بوته و درختان، سنگ و صخره، و مناظر زيبا استفاده مي‌شود. گاه در طرح‌هاي تشعير، جهان جانوران را به تصوير مي‌كشند كه به اين‌گونه تصاوير، اصطلاحاً "گرفت و گير" مي‌گويند (2: ذيل "واژه"؛ 23:6).

طراحي تشعير را مي‌توان به انواع زير تقسيم كرد: الف) نقوش گل و گياه، كوه و صخره، و پرندگان؛ ب) صحنه‌هاي كوچ قبايل، جانوران اهلي، و چوپانان؛ ج) حاشيه قطعه‌اي نقاشي به‌صورت مشبّك و تصوير پرندگان در داخل آن؛ و د) به‌صورت مستقل در يك تابلو (165:1؛ 22:6؛ 91:7). در اجراي طراحي تشعير، اين نكات قابل توجه است: 1) در نقاشي ايراني، به‌ويژه در تك‌چهره‌ها و طراحي‌هاي سياه‌قلم، قسمت‌هاي برجسته را با خطوط كُند (ضخيم) و فرورفتگي‌ها را با خطوط تُند (نازك) رسم مي‌كنند؛ 2) طراحي تشعير هيچ‌گاه با يك قلم صورت نمي‌گيرد؛ 3) هريك از عناصر طرح با قلم مناسب آن طراحي مي‌شود؛ و 4) قلم‌گيري با قلم‌مويِ مناسب انجام مي‌شود تا خطوط، كيفيت مناسب خود را حفظ كنند (22:6-23).

تاريخچه. هنر تشعيرسازي يا تشعيراندازي از حدود قرن 9 ق. در كتب خطي ديده مي‌شود (11:6). اما، در قرن‌هاي پيش‌تر نيز شكل‌هاي مختلف تزيين به‌كار مي‌رفته است. در باورهاي مذهبي، حتي قبل از پيدايش اديان رسمي كه داراي كتابت بوده‌اند، معمولاً نمادهاي حيواني و گاه تركيب‌هايي از انسان و حيوان، وجود داشته است. به همين سبب، نقوش جانوران از هنگامي كه بشر نخستين آثار هنري خود را پديد آورده است به‌چشم مي‌خورد (120:4-128؛ 611:5،786؛ 17:6).

در عهد هخامنشيان، نمونه شكل‌هاي جانوران فراوان ديده مي‌شود. ظروف زيباي ساخته‌شده از مفرغ و طلا در اين دوره حاكي از توانايي بالاي هنري و مهارتِ سازندگانِ آنهاست. از ديگر آثار مهم برجاي‌مانده اين عصر مي‌توان به تخت جمشيد اشاره كرد. جدال شير و گاو كه بر سردرِ ورودي كاخ تخت جمشيد نقش شده و سرستون‌هاي زيبايي كه از نقوش حيواني ساخته شده و چندين نقش حيواني ديگر، هنوز در بقاياي اين كاخ موجود است (18:6؛ 43:9-51). در كاوش‌هاي رودنكو، باستان‌شناس مشهور شوروي، نيز قاليچه‌هايي به‌دست آمده كه متعلق به دوره هخامنشيان است و، به‌سبب يخبندان شديد ناحيه سيبري، تاكنون سالم مانده است. طرح‌هاي موجود در آنها بيانگر تشعيرسازي اوليه با تصاوير جانوران است. آثار هنري برجاي‌مانده از دوره پارتيان، علي‌رغم دوره طولاني حكومت آنان، بسيار اندك است (20:6؛ 45:9).

از دوره ساسانيان، آثار هنري فراواني از تشعيرسازي در زمينه‌هاي مختلف صنايع دستي و معماري باقي مانده است. نقش‌هاي بسيار زيبايي در بشقاب‌ها، ساغرها، و حتي بافته‌هاي آن دوره به‌چشم مي‌خورد كه اغلب داراي شكل‌هاي جانوران گوناگون است (21:6؛ 3: ذيل "واژه").

پس از ورود اسلام به ايران، سلسله‌هاي ايراني پيوسته سعي در ترويج و پيشرفت فرهنگ و هنر ايراني داشته‌اند. در دوران سلجوقيان، هنر رونق بسيار داشت و هنرمندان مورد توجه و احترام بودند. در اين عصر، هنرهاي معماري، فلزكاري، نقاشي، تذهيب*، تشعير، صحافي*، و ساير هنرهاي مربوط به كتاب‌آرايي رونق تمام داشت (684:5).

در اوايل عصر تيموريان، گرايش به استفاده از نقوش طبيعي گياهي در كتاب‌آرايي و تزيين برخي نسخه‌هاي خطي مشهود است و، از همين دوره به بعد، رفته رفته تشعيرهايي زيبا با رنگ‌آميزي‌هاي جذاب پديد آمد. شايد اين تشعيرها را بتوان كامل‌ترين روش آرايش كتاب به‌شمار آورد (6: 11؛ 675:5).

تشعير اساساً رابطه ميان تذهيب و تصوير* است. شيوه جديدي در تشعير بعدها رخ نمود كه براي نخستين بار از تصوير انسان نيز در آراستن و تزيين استفاده شد. در دوره سلطان احمد جلاير به آثاري برمي‌خوريم كه تصاوير انسان، فرشتگان، و جانوران توأماً مورد استفاده قرار گرفته است (128:8؛ 2: ذيل "واژه").

اندكي پيش از آغاز دوره سلطنت شاه طهماسب اول صفوي، تمام صفحه با طرح‌ها و نقوش طلايي آراسته و تزيين مي‌شد. در زمان وي هنر تشعيراندازي رواج خاصي يافت و متن يا موضوعات آن را مناظري همراه با نقوش انسان و حيوانات تشكيل مي‌داد كه اغلب با مايه رنگ‌هاي متفاوت طلايي نيز كار مي‌شده است. اين اسلوب تزيين نزد چيني‌ها در عصر "مينگ" شناخته شده بود (12:6؛ 139:8-140).

در عهد صفويان، طرح‌هاي تشعير، عموماً طلايي بود و نمونه‌هاي گرانبها بيشتر با مايه رنگ‌هاي طلايي و نقره‌اي صورت مي‌گرفت. طرح‌هاي تشعير در اطراف شمسه و شَرَفِه نيز به‌كار مي‌رفت. اين‌گونه طرح‌ها ـ به‌ويژه طرح‌هايي كه نقوش و تصاوير حيوانات را به اسلوب و شيوه چيني نشان مي‌داد ـ كمك شاياني براي شناخت پيشينه هنرهاي دوره صفوي است. تشعيرهاي "گرفت و گير طلايي" نيز از قرن 9 ق. نمودار گرديد. اسلوب اين تشعيرها و نقوش چيني ـ ايراني منسوب به "مكتب تركستان" است (165:1؛ 13:6). در تشعيرهاي اين دوره، نقوش جانوراني مانند اژدها، ققنوس، حواصيل، پليكان، شير، ميمون، مار، و پرندگان به شيوه چيني ديده مي‌شود (5: 597،786؛ 13:6).

در اواسط قرن 11 ق. طلااندازي از رونق افتاد و گاه تصاوير تشعير كه معمولاً در حواشي به‌كار مي‌رفت، به وسط صفحه كشيده شد (14:6).

 

مآخذ: 1) پاكباز، رويين. دايره‌المعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر، 1378؛ 2) رياضي، محمدرضا. فرهنگ مصور اصطلاحات هنر ايران. ذيل "تشعير"؛ 3) قليچ‌خاني، حميدرضا. فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنويسي و هنرهاي وابسته. ذيل "تشعير"؛ 4) گيرشمن، رومن. هنر ايران دوره پارتي و ساساني. ترجمه بهرام فره‌وشي. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1350؛ 5) مايل هروي، نجيب. كتاب‌آرايي در تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1372؛ 6) مجرد تاكستاني، اردشير. تشعير در هنرهاي كتاب‌آرايي. تهران: فرهنگسرا، 1371؛ 7) همو. راهنماي نقاشي و كتاب‌آرايي در ايران. قم: آستانه مقدسه حضرت معصومه (س)، 1372؛ 8) مُنشي قمي، احمدبن حسين. گلستان هنر. تصحيح احمد سهيلي خوانساري. تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1352؛ 9) ميربها، ابوالفضل. شرح احوال استاد حسين بهزاد و مختصري در تاريخ نقاشي ايران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1350.

 رضا خاني‌پور

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ت