Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ت

 

تمبر. اين لفظ، از واژه يوناني "تومپانون"[1] و واژه لاتيني "تيمپانوم"[2] گرفته شده است. واژه تمپانون بسيار دير به اين صورت وارد زبان فرانسوي شده؛ ولي شكل پذيرفته‌شده آن همان واژه "تمبر"[3] است كه در زبان فرانسوي به‌كار رفته و به معناي زنگ كوچك فلزي، اوج صدا، آواز، طنين، تمغا، تمبر پست، و منگوله يا نشاني در بالاي كلاه يا كلاه‌خود بوده است. اين مفهوم از سال 1848 به‌معناي تمبر پستي رواج يافت؛ زيرا، به‌موجب قانون مورّخ 24 اوت همين سال، به اداره پست فرانسه اجازه داده شد كه تمبر يا مهري را كه "نشانه پرداخت كرايه پستي" بود به‌كار ببرد و تمبر پستي از اول ژانويه سال 1849 در فرانسه به فروش رسيد (18:5).

تمبر قطعه كوچك بهاداري است كه در شكل‌ها، اندازه‌ها، و رنگ‌هاي گوناگون با كادر و حاشيه و چسب و دندانه يا بدون آن، به مناسبت‌هاي ويژه به تعداد معيّن از سوي ادارات پست چاپ و منتشر مي‌گردد (27:4)، و در پستخانه بر پاكت و غير آن چسبانده مي‌شود كه نشان پرداخت كرايه پست است و در ادارات دولتي نيز نشان پرداخت حق دولت است كه بر كاغذ چسبانده مي‌شود (2: ج 4، ذيل "تمبر").

تاريخچه. پيش از عرضه تمبر، هزينه پستي بر مبناي مسافت‌هاي طي‌شده و تعداد صفحه‌هاي نامه بود. ارسال برگي بزرگ به‌جاي دو برگ كوچك‌تر، ارزان‌تر بود. مردم باهوش ِ هم‌عصر ملكه ويكتوريا به‌منظور صرفه‌جويي در هزينه پستي، نامه‌هاي خود را به دو شكل افقي و عمودي بر يك روي كاغذ مي‌نوشتند (تصوير 1).

هزينه‌هاي پست در ابتدا از گيرنده نامه دريافت مي‌شد و اين امر مشكلاتي را به‌دنبال داشت. برخي مردم به سادگي از پرداخت وجه خودداري مي‌كردند، برخي ديگر بر روي پاكت‌هاي نامه، پيغام‌هايي رمزي مي‌نوشتند به‌نحوي كه فرد دريافت‌كننده، آن را به‌راحتي مي‌خواند و از پرداخت هزينه پست خودداري مي‌كرد و پستچي را روانه مي‌ساخت. گاه فقط تشخيص دستخط فرستنده نامه سبب خودداري از پرداخت هزينه پست مي‌شد.

 

 

 

 297_1.jpg

  

تصوير 1. نمونه نامه افقي ـ عمودي عصر ويكتوريا

 

 

پيدايش تمبر شيوه سنتي پرداخت هزينه پست را به‌كلي متحول ساخت؛ چون براي نخستين بار هزينه پست پيشاپيش به‌وسيله فرستنده پرداخت مي‌شد. رولاند هيل[4] نخستين تمبر پستي، معروف به "پني‌سياه" (تصوير 2)، را ابداع كرد. اين تمبر در ششم ماه مه 1840 در زمان ملكه ويكتوريا انتشار يافت (21:1).

 

 

 

 297_2.jpg

 

تصوير 2. تمبر پني‌سياه

 

دو روز بعد از آن، تمبر "دوپني آي" منتشر شد كه هر دو تمبر با موفقيت بسيار زيادي روبه‌رو گرديد. طرح پني‌سياه اوليه بسيار ساده و داراي تصوير سر ملكه ويكتوريا بود. فقط دو كلمه "پست‌ايج"[5] و "يك پني"[6] بر روي آن نمايان بود (21:1).

در ابتدا براي آنكه نشان دهند تمبر پني‌سياه مورد استفاده قرار گرفته، از جوهر قرمز براي باطل كردن آن استفاده مي‌كردند، اما اين عمل چندان مؤثر نبود. بنابراين، در دهم فوريه 1941 تمبر پني‌قرمز را عرضه كردند و مهر باطل، از جوهر قرمز به جوهر سياه تغيير رنگ يافت. امروزه به‌استثناي يك يا دو مورد، هنوز از جوهر سياه براي ابطال تمبرها استفاده مي‌كنند. طرح پني‌سياه با وجود تغيير رنگ، براي مدت چهل سال به همان شكل باقي ماند. تمبر پني‌سياه نه تنها سبب پديد آمدن نخستين مجموعه‌هاي تمبر شد، بلكه اولين صندوق‌هاي پست را نيز ايجاد كرد (تصوير 3).

 

 

 297_3.jpg

 

تصوير 3. صندوق پست

 

تمبرهاي انگلستان، در دوران سلطنت ملكه ويكتوريا، برحسب "نوع چاپ"، به سه دسته عمده تقسيم مي‌شود: )1 گراورسازي با قلم؛ 2) چاپ برجسته؛ و 3) حروف‌چيني (171:5). در ايالات متحده امريكا در سال 1765 م. قانون تمبر به‌منظور اخذ ماليات مستقيم تصويب شد كه به‌عنوان نشانه اعتراض مردم (تصوير 4) در مجله "پنسيلوانيا" به چاپ رسيد (6: ج 11، ص 206-207).

 

 

 

 297_4.jpg

تصوير  4.  تقليد اعتراض‌آميز از تمبر

 

پرداخت كرايه پست از طريق تمبرهاي پستي سرمنشاء تمبرشناسي است. گيرندگان مراسلات به اين قطعه كاغذهاي كوچك كه بر روي مراسلات چسبيده بود علاقه‌مند شدند و به جمع‌آوري آنها پرداختند. به‌تدريج ميل و علاقه تمبردوستان به تكميل مجموعه‌ها منجر شد. در سال 1841، يكي از خوانندگان روزنامه‌هاي انگليسي، اطلاعيه‌اي به چاپ رساند و تقاضا كرد كه تمبرهاي استفاده‌شده را برايش بفرستند. مجموعه‌داران قطعه‌هاي تمبري را كه كسر داشتند با دوستان خود يا با ساير مجموعه‌داران مبادله مي‌كردند. اين پديده، موجب تشكيل انجمن‌هاي تمبردوستان[7] گرديد و مجموعه‌داران، تحت عنوان انجمن‌هاي منطقه‌اي يا محلي، دور هم جمع شدند و بدين ترتيب نخستين انجمن‌هاي تمبرشناسي به‌وجود آمد (317:5).

در پاريس، از سال 1860، باغ تويلري (پس از باغ لوگزامبورگ)، محل ملاقات دوستداران تمبر شد كه اقدام به مبادله‌هاي سودمندي در اين زمينه كردند.

نخستين راهنماي تمبر مونز[8] با هدف فني كردن اطلاعات افراد درخصوص تمبر، در بلژيك و در سال 1860 به چاپ رسيد. در سال 1861 فردي به نام پوتيكه[9] فهرستي بسيار محدود منتشر ساخت. در 1900 در بروكسل، فدراسيون تمبرشناسي داير گرديد كه در سال 1921، به فدراسيون سلطنتي كانون‌هاي تمبرشناسي بلژيك مبدل گرديد. از آغاز ژانويه 1961، در اداره پست بلژيك واحد خدمات به مجموعه‌داران داير گرديد (317:5-318).

تاريخچه در ايران. انتشار تمبر در ايران از ره‌آوردهاي سفر ناصرالدين شاه قاجار (1264-1313 ق.) به اروپاست. در سال 1865 /1283 ق.، نمايندگاني از طرف دربار ايران براي مطالعه و پژوهش درباره چاپ تمبر رهسپار فرانسه شدند تا با مقام‌هاي آن كشور در زمينه تمبر و مسائل مربوط به آن گفت‌وگو كنند. فردي به نام ريستر[10] از اهالي فرانسه از اين موقعيت سود جست و كليشه‌هايي براي تمبر تهيه كرد و نمونه‌هاي چاپ‌شده آن را به نمايندگان ايراني عرضه داشت. تصوير اين نمونه، شامل شيري خوابيده بود كه خورشيدي از پشت آن پيداست. اين نقش در يك بيضي قرار دارد و در زير بيضي در قاب دور نقش تمبر حروف اول نام ريستر به‌صورت وارونه ديده مي‌شود. اما، چون ريستر در اين زمينه از قبل كسب اجازه نكرده بود، كار وي مورد تأييد قرار نگرفت (6:3).

هنگامي كه نمايندگان اعزامي ايران در پاريس سرگرم گفت‌وگو با دولت فرانسه بودند، شخصي به نام آلبرت بار[11] نمونه‌هايي از تمبر تهيه و به هيأت ايراني تسليم كرد. اين طرح‌ها در سال 1825/ 1283 ق. به تهران وارد شد و مورد قبول قرار گرفت. نمونه‌ها در پنج كليشه به رنگ‌هاي آبي، قرمز، سبز، و بنفش تهيه شده بود و ارزش اسمي هر تمبر را نيز ارائه مي‌داد.

در سال 1284 ق.، به ناصرالدين شاه اطلاع داده شد كه ايران نياز مبرم به تمبر دارد. نخستين انديشه‌اي كه در آن زمان در مورد فن چاپ به ذهن رسيد اين بود كه بر روي كليشه‌هاي مسي، مركّب بمالند و يك تكه كاغذ كوچك در زير آن قرار داده و با كف دست فشار دهند، تا نقش آن حك شود. به‌همين سبب، اين چاپ‌هاي درشت و خشن كه تهيه و در همه جا پخش گرديده بود از حيث تمبرشناسي چندان اهميتي نداشت.

ارزش اسمي اين تمبرها 1، 2، 4، و 8 شاهي بود. همه تمبرهاي شير و خورشيدي ايران در زمان ناصرالدين شاه از روي اين كليشه‌ها چاپ شد. در وسط تمبر، داخل يك دايره، شير و خورشيد (نشان رسمي دولت وقت) قرار داشت. دور شير و خورشيد را زنجيره‌اي با 86 دانه مرواريد احاطه كرده بود و ارزش اسمي هر تمبر به عدد فارسي در گوشه‌هاي تصوير ديده مي‌شد.

سرانجام، پس از سه سال مطالعه و بررسي، نخستين مجموعه تمبر در سال 1284 ق.، در زمان ناصرالدين شاه در تهران به چاپ رسيد. اين تمبرها در شهرهاي تهران، تبريز، ميانه، زنجان، و قزوين مصرف شد. در انتشار اين تمبرها تنوع زيادي به چشم مي‌خورد و از انواع كاغذهاي نازك، ضخيم، معمولي، مشبّك، خط‌دار، كاغذ مخصوص، و نيز رنگ‌هاي متنوع استفاده شده است.

نخستين مجموعه تمبر شير و خورشيدي در دوره ناصرالدين شاه در سال 1284 ق. از روي كليشه‌هاي بار در بلوك‌هاي چهارتايي بدون دندانه چاپ گرديد. اين تمبرها معروف به "سري باقري" است كه وجه تسميه آن معلوم نيست، ولي به احتمال قريب به يقين چون نام طراح تمبر، "آلبر بار" بوده و حرف "R" اول، در زبان فرانسوي "ق" تلفظ مي‌شود كلمه "بار" به‌صورت "باق" تلفظ شده و حرف "R" دوم آن در فارسي به‌صورت "ر" تلفظ گرديده و روي هم رفته "باقر" شده و حرف "e" آخر را "اي" خوانده يا "ي" نسبت هم به آن افزوده و كلاً "باقري" تلفظ شده است.

از تمبرهاي باقري دو بلوك يك شاهي، يكي روي كاغذ نازك و ديگري روي كاغذ ضخيم وجود دارد. در چاپ‌هاي بعدي از اين كليشه‌ها استفاده گرديد، با اين تفاوت كه زير شكم شير، اعداد 1، 2، 4، يا 8 را به‌منزله ارزش اسمي تمبر اضافه كردند. تمبرهاي باقري را قبلاً تك‌تك بريده و به‌صورت سته‌هاي صد عددي درمي‌آوردند و در تمبري كه روي بسته قرار مي‌گرفت، عبارت "يكصد عدد" را مي‌نوشتند. اين تمبرها در حقيقت نخستين مجموعه تمبرهاي رسمي ايران به‌شمار مي‌رود.

در زمان ناصرالدين شاه، يك مسئول پست اتريشي به نام "گوتساوريه درر" براي خدمات پستي به تهران اعزام شد. بدين ترتيب، در سال 1876 /1293 ق. نخستين تمبرهاي چاپ وين از چهره ناصرالدين شاه تهيه گرديد. از آن پس، به تناوب، چهره پادشاهان به چاپ رسيد. تصاويري از رخسار پادشاهان قاجار از ناصرالدين شاه گرفته تا احمد شاه بر روي تمبرهاي پستي نقش بستند. در سال 1915 /1334 ق. به مناسبت تاجگذاري احمدشاه، نقش داريوش بر روي تخت و مدخل تخت جمشيد به چاپ رسيد (5: 265-267).

تمبر در دوره پهلوي. نخستين تمبر از چهره رضا شاه در سال 1926/ 1305 ش. چاپ شد. اين تمبر در 8 قطعه به ارزش 1، 2، 3، 6، 9، 10، 12، و 15 شاهي به‌ترتيب به رنگ‌هاي سبز، آبي، بنفش، سبز زمردي، عنابي، گلي، زرد قهوه‌اي، و نارنجي منتشر شده است. به مناسبت تاجگذاري رضا شاه، تمبرهاي چهره‌اي زيادي از او منتشر گرديد كه از آن جمله مجموعه تمبري است كه در سال 1929/ 1308 ش. به چاپ رسيد. اين تمبر، رضا شاه را بر تخت داريوش نشان مي‌دهد.

از سال 1935 /1314 ش. كلمه ايران به‌جاي واژه پرس[12]بر روي تمبرهاي ايران نوشته شد. نخستين تمبر از محمدرضا پهلوي نيز در سال 1943 /1321 ش. به چاپ رسيد.

تمبر در دوره جمهوري اسلامي ايران. نخستين تمبرهاي جمهوري اسلامي ايران در 26 اسفند 1357 به مناسبت نوروز باستاني، در سه قطعه به ارزش 2، 3، و 5 ريال چاپ شد. اما نخستين تمبر واقعي جمهوري اسلامي ايران در 31 فروردين 1358، در چهار قطعه به ارزش 3، 5، 10، و 20 ريال به چاپ رسيد. در اين دوران، از مشاهير، بزرگان، سياستمداران، دولتمردان، و روحانيان تمبرهايي چاپ شده كه از جمله مي‌توان پانصدوپنجاهمين سال خاموشي غياث‌الدين جمشيد كاشاني (14 آذر 1358)، يكصدمين سالگرد تولد علي‌اكبر دهخدا (5 اسفند 1358)، يكصدمين سالگرد تولد محمد مصدق (29 اسفند 1358)، بزرگداشت مرتضي مطهري (11 ارديبهشت 1359)، بزرگداشت علي شريعتي (25 خرداد 1359)، سالروز درگذشت محمود طالقاني (19 شهريور 1359)، بزرگداشت محمدحسين قاضي طباطبايي (5 دي 1360)، و جز آن را نام برد (5: 265-268).

كاربردها. از جمله كاربردهاي تمبر مي‌توان به موارد زير اشاره كرد: 1) جنبه آموزشي. اغلب ادارات پستي بر اين عقيده‌اند كه قبل از هر چيز، تمبر ابزاري آموزشي است. عمده‌ترين دليل آنها اين است كه تمبرشناسي در حقيقت معلومات افراد را در همه زمينه‌ها اعم از آموزش، ادبيات، تاريخ، فرهنگ، مذهب، سياست، علوم، ورزش، جغرافيا، و جز آن غني مي‌سازد. تمبرهاي پستي وسيله ارتقاي فرهنگي كودكان و بزرگسالان و همچنين عامل تكامل‌بخش ملاك‌هاي آموزشي است؛ 2) جنبه سرگرمي. تمبرشناس چنين مي‌پندارد كه بررسي تمبرهاي پستي نوعي سرگرمي شادي‌آفرين به‌شمار مي‌آيد؛ بنابراين لذت‌هاي شادي‌بخش سالم را به‌وجود خواهد آورد؛ 3) هدف انتفاعي. انگيزه‌اي براي به‌كار انداختن سرمايه است؛ 4) گذران اوقات فراغت. جمع‌آوري تمبر به افراد اجازه مي‌دهد كه در مقابل معضلات و مشكلات راه گريزي داشته باشند و از آن رهايي يابند؛ 5) پرداخت كرايه. معمولاً اداره پست چندان علاقه‌اي به جمع‌آوري تمبرهاي نادر و كمياب ندارد، حتي مي‌كوشد كه از اين عمل شديداً جلوگيري كند، زيرا هدف اصلي چاپ تمبر فقط براي پرداخت كرايه پستي است؛ 6) توجه مجموعه‌داران. تمبرهاي نادر، تنوع آنها، و يا لغزش‌هايي كه در چاپ تمبرهاي پستي مشاهده مي‌شود فقط مورد توجه مجموعه‌داران يا سوداگران تمبر است. پيگيري براي يافتن اين قطعه‌هاي نادر و كمياب بستگي به امكانات مالي خريداران دارد، زيرا قيمت هريك از آنها بسيار گران است؛ 7) جنبه تجارتي. بسياري از تمبرهاي قديمي از ارزش اسمي خود بسيار دور شده و بهايي فراوان يافته‌اند. چنين ملاحظه مي‌شود كه تمبرهاي پستي، پس از انقضاي مهلت فروش يا پس از پايان يك چاپ، بر ارزش تمبرشناسي‌شان افزوده شده و، به اصطلاح، ترقي قيمت پيدا خواهند كرد. تمبرهاي پستي‌يي كه لغزش آنها نيز مشخص شده باشد، از نظر تمبردوستان داراي ارزش بيشتري است؛ به همين سبب، داد و ستد تمبر پستي، توسعه و پيشرفت فراوان يافته است؛ 8) تمبر به‌عنوان سفير در هر كشور، اين امكان را براي افراد فراهم مي‌كند تا به بخش وسيعي از موضوع‌هاي مورد علاقه خود درباره آن مملكت دست يابند، ذوق پژوهشي را ترغيب كنند، و علايق تازه‌اي را برانگيزند. تمبر پستي سفيري واقعي است كه به شناسايي هر كشور در سراسر دنيا كمك مي‌كند. با افزايش طبقه‌بندي تمبرها به بسياري از نكات نمادين و تصويري در مورد كشور و ثبت تاريخ آن مي‌توان پي‌برد؛ 9) جنبه هنري. تمبر پستي چيزي بيش از يك برچسب ساده است. تمبر ابزاري مؤثر براي ارتباط و پيوند انسان‌هاست. عاملي است كه فاصله‌ها را كوتاه كرده و شاهدي بر زيبايي و جاودانگي آفرينش‌هاي بشري است؛ 10) جنبه آرشيوي. آرشيويست‌ها، برخلاف مجموعه‌داران، به جنبه‌هاي تجاري تمبر نمي‌انديشند، بلكه ارزش موزه‌اي آن را مدّ نظر دارند؛ و 11) كمك به امور مردم. درآمد حاصل از فروش تمبرهاي پستي متعلق به اداره پست است. اما گاه اتفاق مي‌افتد كه برخي تمبرها به‌منظور كمك به امور خيريه به چاپ مي‌رسند (13:4).

 

مآخذ: 1) ابراهيمي، حميدرضا. "تمبر پني‌سياه". ماهنامه تمبرشناسي، 1 (فروردين 1379): 21؛ 2) دهخدا، علي‌اكبر. لغت‌نامه، ج 4. ذيل "تمبر"؛ 3) راهنماي تمبرهاي ايران. تهران: موسسه نوين‌بخش و پسران، 1365؛ 4) طاهري، طاهره. "بررسي وضعيت مواد غيركتابي در كتابخانه ملي". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني. واحد علوم و تحقيقات، دانشگاه آزاد اسلامي، 1379؛ 5) هاجري، ضياءالدين. تمبر جام جهان‌نما. تهران: آواي نور، 1375؛

 6) "Stamp". Encyclopeadia Britanica. Vol. 11, PP. 206-207.

                طاهره طاهري

 

 


 

.[1] Tumpanon

.[2] Tympanum

.[3] Timbre

.[4] Rowland Hill

.[5] Postage

.[6] One penny

.[7] PhilatÉlique

.[8] Moens

.[9] Potiquet

.[10] Riester

.[11] Albert Barre

.[12] Perse

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ت