Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ت

 

تَقْريظ. اين عبارت واژه‌اي عربي، مأخوذ از قَرَظَ است، كه در لغت به‌معناي مدح و ستايش و هم ستايش‌كردن شخص زنده است (1: ماده ق رظ ؛ 4: ذيل "واژه"). در اصطلاح نسخه‌شناسي معاصر به يادداشتي كوتاه يا بلند اطلاق مي‌گردد كه نويسنده بنا به خواسته مؤلف بر كتاب او بنويسد و طي آن از مؤلف و كتابش تمجيد كند (5: ذيل "واژه") تقريظنويسي در ادب فارسي پديده‌اي جديد است، اما مي‌توان نوعي شباهت ميان آن و ديباچه‌نويسي سراغ گرفت. صورت كمال‌يافته ديباچه ـ كه گاه مقدمه هم خوانده مي‌شده ـ از نيمه دوم سده 9 ق. در زبان فارسي نمايان گرديد و مبتني بر يادداشتي كوتاه يا بلند بود كه ديباچه‌نويس با انشاي ادبي در تعريف و تمجيد كتاب و مؤلف آن مي‌نوشت و هم در طي آن كتاب را به نام سلطان يا يكي از حاكمان وقت مصدّر مي‌كرد. ديباچه‌نويسان، در واقع، منشيان دربارها و ديوان‌هاي حكومتي بودند كه يكي از وظايف فرهنگي آنان ديباچه‌نويسي بود (3: ج 1، ص 16-51). برخلاف ديباچه‌نويس، تقريظ‌نويس وظيفه‌اي به نام تقريظ‌نويسي نداشت، بلكه وي يكي از مشاهير عصر به‌شمار مي‌رفت كه مؤلف و اثرش با تقريظ وي معرفي مي‌گرديد و احياناً اعتبار علمي مي‌يافت. از اين‌رو، كسي كه به نوشتن تقريظ بر كتابي اهتمام مي‌كرد، مي‌بايست از شهرت علمي بيشتر و از پيشينه فرهنگي طولاني‌تري نسبت به مؤلف برخوردار مي‌بود تا تقريظ وي باعث اعتبار مؤلف و اثر او گردد.

تقريظ كه به ستايش و تمجيد از مؤلف (يا مترجم) و اثرش مي‌پرداخت، در دو دهه اخير به "مقدمه" و "پيش گفتار"هاي بلند در زبان فارسي تبديل شده كه نويسنده، علاوه بر تمجيد و تعريف از اثر و صاحب آن، به نقد و بررسي و تحليل و تعليل اثر يا موضوع آن نيز مي‌پردازد.

به‌لحاظ نسخه‌پردازي، تقريظ ( يا اشكال متحول آن: مقدمه و پيش‌گفتار) مي‌بايست قبل از مقدمه مؤلف (يا مترجم) قرار گيرد و به‌هنگام انتشار نيز از صفحه فرد آغاز شود (2: 11، 13).

 

مآخذ: 1) ابن منظور، محمدبن مكرم. لسان العرب. به كوشش علي سيري. بيروت: داراحياء التراث‌العربي،1408 ق. =1366؛ 2) اديب سلطاني، ميرشمس‌الدين. راهنماي آماده ساختن كتاب: براي مؤلفان، مترجمان، ويراستاران،... ]ويرايش 2[. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1374؛ 3) باخرزي، عبدالواسع. منشأالانشاء. به كوشش ركن‌الدين همايونفرخ. تهران: دانشگاه ملي ايران، 1357؛ 4) شاد، محمدپادشاه بن غلام محيي‌الدين. فرهنگ جامع فارسي ]آنندراج[. ذيل "تفريظ"؛ 5) معين، محمد. فرهنگ فارسي، ج 1، ذيل "تقريظ".

                نجيب مايل هروي

 

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ت