دايرة المعارف كتابداري و اطلاع‌رساني(نسخه آزمایشی)

بازگشت به فهرست مقالات ج

جايزه كتاب سال در ايران. جايزه كتاب نوعي جايزه است كه نهادهاي مختلف به افراد (حقيقي يا حقوقي) اختصاص مي‌دهند كه درباب كتاب (اعم از تأليف، ترجمه، تصحيح، نشر، يا حتي ايجاد ذوق و عادت مطالعه و جز آن) خدمتي شايسته كرده باشند. جايزه كتاب يا به اصطلاحِ قديم‌تر "صله كتاب" در جهان آغاز مشخص و معيّن ندارد. در ايران نيز آنچه در دست است اسناد و شواهدي دالّ بر اعطاي صله - اغلب به شعرا و بعضآ به نويسندگان كتاب‌ها - است كه غالبآ امرا و حاكمان و پادشاهان آنها را اعطا مي‌كرده‌اند و از ديرباز رايج بوده است. از آن جمله مي‌توان به صله‌اي نقدي به مبلغ شش تومان اشاره كرد كه شاه عباس دوم به مؤلف يك كتاب اعطا كرده است (2: 184، 185). در واقع، يگانه طرز پرداخت حق‌التأليف‌هاي ادبي، و آخرين پشتيباني ادب‌پروران، در روزگارهاي كهن، اعطاي صله بوده است (9: ج 1، ص [84]، پانويس 1).

اما شكل نوين جايزه كتاب، آن‌گونه كه در يكصد سال اخير در جهان باب شده، در ايران نيز رواج يافته است. از جمله جوايز معتبر جهان كه در زمينه كتاب و كتابداري داراي شهرت‌اند مي‌توان به موارد زير اشاره كرد: جايزه نوبل براي ادبيات (تأسيس 1900)؛ جايزهمارگارت مان  (تأسيس 1950)؛ جايزه ملويل ديويي (تأسيس 1953)؛ جايزه هانس كريستيان اندرسن (تأسيس 1956)؛ جايزه يادبود بارنارد (تأسيس 1960)؛ جايزه ملي كتاب امريكا (تأسيس 1960)؛ جايزه استر پي‌يرسي (تأسيس 1968)؛ جايزه بين‌المللي كتاب (تأسيس 1973)؛ جايزه كتابشناسي بوكر (تأسيس 1975)؛ جايزه رانگاناتان (تأسيس 1976)؛ جايزه جين آدامز؛ و جايزه كمبل (7: ذيل واژه‌ها). از جوايز معتبر كتاب در ايران نيز مي‌توان موارد زير را برشمرد (اغلب اين جوايز اكنون از ميان رفته‌اند): جايزه بهترين كتاب سال مجله سخن (تأسيس 1332)؛ جايزه كتاب‌هاي برگزيده انجمن كتاب (تأسيس 1337)؛ جايزه مسابقه نمايشنامه‌نويسي هنرهاي زيباي كشور (تأسيس 1337)؛ جايزه مسابقه ترجمه نمايشنامه‌هاي خارجي هنرهاي زيباي كشور (تأسيس 1337)؛ جايزه كاروان كتاب، به ابتكار مجله جوانان (تأسيس 1338)؛ جايزه خودنويس طلا، به ابتكار بخش ادبي مجله راهنماي كتاب (تأسيس 1342)؛ جايزه كتاب يونسكو (تأسيس 1345)؛ جايزه نقدي شوراي كتاب كودك (تأسيس 1354)؛ جايزه كتاب انجمن آثار ملي (7: ذيل جايزه كتاب در ايران)؛ جايزه ادبي مجله گردون؛ جايزه مؤسسه پكا؛ و جايزه ادبي روزنامه‌نگاران. جايزه كتاب سال نيز از جمله اينهاست كه سالي يك‌بار برگزار مي‌گردد و در حال حاضر، معتبرترين جايزه كتاب در ايران است (15:3).

تاريخچه. جايزه كتاب سال در ايران وابسته به حكومت است. اين جايزه كه نخست با عنوان "جايزه سلطنتي كتاب سال" آغاز شد، از سال 1332 ش. بنابه فرمان محمدرضا پهلوي و با هدف تشويق خادمان دانش و فرهنگ ايران رواج يافت (4: 16). مسئول برگزاري مسابقه سلطنتي كتاب سال، بنياد پهلوي (سابق) بود كه تا قبل از سال 1337 ش. با نام سازمان املاك و مستغلات پهلوي فعاليت داشت. هر سال، از طريق وسايل ارتباط جمعي، از مصنّفان، مؤلفان، و مترجمان خواسته مي‌شد تا، درصورت تمايل، پنج نسخه از كتاب خود را كه در سال قبل به زبان فارسي و براي نخستين بار منتشر كرده‌اند براي بخش فرهنگي بنياد پهلوي ارسال كنند. كتاب‌هاي رسيده، طيّ جلسات مختلف هيأت داوران، گزيده مي‌شد كه خطوط اصلي ضوابط ارزشيابي (4: 16-17) عبارت بود از: 1) روان و درست بودن زبان نوشتاري كتاب؛ و 2) داشتن "ارزش علمي" و "آراي معتبر و جديد". در اين انتخاب، تصنيف بر تأليف، و تأليف بر ترجمه رجحان داشت (12: 10). تصنيف عبارت از اثري تحقيقي و ابتكاري بود كه اقتباس از كار ديگران نباشد (7: ذيل "جايزه سلطنتي كتاب").

ارزشيابي كتاب سال برعهده هيأتي متشكل از برخي استادان زُبده كشور بود كه به پيشنهاد شوراي عالي دانشگاه، و تصويب شاه، انتخاب شده بودند (8: 1). تعداد جوايز بهترين كتاب در رشته‌هاي مختلف به شرح زير بود (هرچند كه در بعضي از سال‌ها اين ارقام كم يا زياد مي‌شده است): 1) رشته علوم و فنون: سه جايزه؛ 2) رشته ادبي: دو جايزه، يكي براي تحقيقات ادبي و يكي براي تأليف و تصنيف؛ 3) رشته علوم انساني و اجتماعي و تربيتي: دو جايزه؛ 4) ترجمه: دو جايزه، يكي براي بهترين ترجمه علمي و يكي براي بهترين ترجمه ادبي؛ و 5) كودكان و نوجوانان: دو جايزه، يكي براي بهترين تأليف ويكي براي بهترين ترجمه (7: ذيل "جايزه سلطنتي كتاب"). جايزه سلطنتي كتاب سال جايزه‌اي نقدي همراه با "فرمان شاهنشاهي" بوده (14: 3؛ 13: 18). كه هر سال در روز اول فروردين و در مراسم "سلام نوروز"، توسط شخص شاه اعطا مي‌گرديد. مبلغ جايزه نقدي برحسب نوع كتاب متفاوت و عبارت بوده است از: تصنيف: يكصدهزار ريال؛ تأليف: هشتادهزار ريال؛ و ترجمه: پنجاه هزار ريال (13: 19). نخستين جايزه مربوط به كتاب‌هاي چاپ اول سال 1332 بود كه در سال 1334 به پديدآورندگان يازده كتاب برگزيده اهدا شد (10: ج 1، ص 891). از جمله كتاب‌هاي برگزيده دوره نخست مي‌توان به ايران در ادبيات فرانسه، روانشناسي براي همه، خانواده و تربيت اولاد، نقشه‌برداري هوايي، و جز آن اشاره كرد (13: 19-20). اعطاي اين جايزه تا آخرين سال حكومت سلسله پهلوي ادامه داشت (14: 3).

جايزه كتاب سال در جمهوري اسلامي ايران. اين جايزه با عنوان "جايزه كتاب سال جمهوري اسلامي ايران" از سال 1362 و با هدف ارتقاي فرهنگ جامعه اسلامي؛ حفظ استقلال و هويت فرهنگي؛ و حمايت و تشويق مؤلفان، مترجمان، و مصحّحان كشور آغاز شده و تاكنون ادامه يافته است (1؛ 5: 4).

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي كه عهده‌دار اين انتخاب است، هر سال از طريق وسايل ارتباط جمعي از كلّيه ناشران، مؤلفان، مترجمان، و مصحّحان كشور درخواست مي‌كند تا نسخه‌اي از كتاب‌هايي كه براي نخستين بار در طي سال قبل منتشر كرده‌اند، به "دبيرخانه كتاب سال" ارسال كنند (1: ماده 4). اين كتاب‌ها در رشته‌هاي مختلف و در سه بخش تأليف، ترجمه، و تصحيح مورد ارزيابي قرار مي‌گيرد (1: ماده 5 و ماده 6). ارزشيابي كتاب‌ها در دو مرحله انجام مي‌شود و سرانجام رأي نهايي صادر مي‌گردد (1: ماده 8). اين ارزشيابي تابع ضوابطي است (1: ماده 7) كه بخشي از آنها عبارت است از: 1) ارتقابخشي به سطح علمي و فرهنگي كشور؛ 2) سليس بودن زبان اثر و رعايت قواعد دستور زبان فارسي؛ و 3) داشتن كيفيت مطلوب از نظر صورت طبع و نكات فنّي چاپ.

هيأت داوران از ميان استادان حوزه و دانشگاه و ساير صاحب‌نظران علمي و فرهنگي كشور به پيشنهاد اداره كل مراكز و روابط فرهنگي، تصويب معاون فرهنگي، و تأييد وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي دعوت مي‌شوند (1: ماده 8، تبصره 1). اين جايزه شامل لوح تقدير مقام رياست جمهوري و سكّه‌هاي بهار آزادي است كه هر سال در دهه فجر (12-22 بهمن) توسط شخص رئيس جمهور به برندگان اعطا مي‌گردد (در نخستين دوره، وزير وقت فرهنگ و ارشاد اسلامي اين جايزه را اعطا كرد). گاه، بنابه تشخيص هيأت داوران، آثاري نيز به‌عنوان "كتاب شايسته" يا "قابل تقدير" معرفي مي‌شوند (1: ماده 1، تبصره). نخستين دوره جايزه كتاب سال جمهوري اسلامي ايران در بهمن سال 1362 برگزار شد كه برخلاف دوره‌هاي بعدي، شامل كتاب‌هاي نخستين چاپ بود كه از تاريخ 22 بهمن 1357 تا پايان سال 1361 منتشر شده بودند (7: ذيل "جايزه كتاب برگزيده سال").

از سال 1372 جايزه ديگري نيز در سياست‌هاي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي گنجانده شد. اين جايزه با عنوان "جايزه جهاني كتاب سال جمهوري اسلامي ايران"، همزمان با جايزه كتاب سال، و در همان مراسم اعطا مي‌گردد. نوع اين جايزه نيز لوح تقدير رئيس جمهوري و سكّه‌هاي بهار آزادي است كه با هدف شناسايي و معرفي آثار برگزيده جهاني در دو حوزه "مطالعات اسلامي" و "مطالعات ايراني"، و بزرگداشت پديدآورندگان آنها اعطا مي‌شود. بر طبق اين طرح، فقط كتاب‌هايي بررسي مي‌شوند كه براي نخستين بار در طي سال ميلادي قبل، در خارج از كشور (با هر زباني)، منتشر شده‌اند (1:6).

در سال 1379 وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي طرح ديگري را با نام "معرفي آثار برگزيده ترجمه و تأليف به زبان‌هاي غيرفارسي" برگزار كرد. هدف اين طرح شناسايي و معرفي اين آثار و بزرگداشت پديدآورندگان آنهاست و در مراسم كتاب سال اجرا مي‌گردد. بر اساس آن، همه‌ساله كتاب‌هايي كه براي نخستين بار، در سال قبل، و به زبان‌هاي غيرفارسي ترجمه يا تأليف شده‌اند بررسي و به پديدآورندگان آنها لوح تقدير و سكّه‌هاي بهار آزادي اهدا مي‌شود (11: 1).

مآخذ: 1) آيين‌نامه انتخاب كتاب سال جمهوري اسلامي ايران ... . وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي. مصوب 16/1/1375؛ 2) "اجرت كاتب و صله كتاب". راهنماي كتاب. س. دهم، 2 (تير 1346): 184-185؛ 3) اميرفريار، فرّخ. "چند نكته درباره جايزه كتاب سال". جهان كتاب. س. پنجم، 23 و 24 (اسفند 1379): 15؛ 4) "بهترين كتاب سال". آشنايي با كتاب. ]دوره سوم، تير 1353 ؟[: 16-17؛ 5) "بهترين كتاب‌هاي سال در زمينه‌هاي مختلف انتخاب شد". اطلاعات، 19 بهمن 1362؛ 6) جايزه جهاني كتاب سال جمهوري اسلامي ايران. ]تهران[: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، معاونت امور فرهنگي، دفتر مجامع و فعاليت‌هاي فرهنگي، ]1379[، 4 ص. ]بروشور[؛ 7) سلطاني، پوري؛ راستين، فروردين. دانشنامه كتابداري و اطلاع‌رساني. ذيل "جايزه استر پي‌يرسي" ـ "جايزه يادبود بارنارد"؛ 8) علاء، حسين. "اعلاميه دربار شاهنشاهي". اطلاعات. 2 آبان .1332 ]ميكروفيلم[؛ 9) فردوسي، ابوالقاسم. شاهنامه فردوسي. به تصحيح ژول مول. تهران: علمي و فرهنگي، 1374؛ 10) گاهنامه پنجاه سال شاهنشاهي پهلوي: فهرست روزبه‌روز وقايع سياسي، نظامي، اقتصادي، و اجتماعي ايران ... . ]تهران[: كتابخانه پهلوي، 1355؛ 11) گزارش نخستين دوره اجراي طرح معرفي آثار برگزيده ترجمه و تأليف به زبان‌هاي غيرفارسي. ]تهران[: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، معاونت امور فرهنگي، دبيرخانه كتاب سال برگزيده ايراني به زبان‌هاي خارجي، 1379، 2 ص. ]بروشور[؛ 12) "مراسم سلام نوروزي در پيشگاه اعلي‌حضرت همايوني در كاخ گلستان، تقسيم جوايز بهترين نويسندگان سال". اطلاعات، 6 فروردين 1335. ]ميكروفيلم[؛ 13) مصاحب، محمود. كتاب در ايران. تهران: راهنماي كتاب، 1342؛ 14) "نظم اقتصادي كنوني جهان، عامل منفي در راه پيشرفت است". اطلاعات، 5 فروردين 1357.

          ايرج فرجي