Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ج

جعفری، عبدالرحیم (1298-1394). ناشر پیشگام و بنیانگذار انتشارات امیرکبیر، از بزرگ‌ترین انتشارات بخش خصوصی در ایران بود. در خانواده‌ای تنگدست چشم به دنیا گشود. پیش از تولد، پدرش خانواده را ترک کرد و او در دامن مادری سختکوش پرورش یافت که از راه ريسندگی دستی، معاش خانواده را تأمین می‌کرد. سختی معیشت او را در يازده سالگی از تحصیل بازداشت و به پادوئی در چاپخانه انتشارات علمی گماشت و تا ده سال بعد، از شنبه صبح تا جمعه صبح، شبانه روز مقیم آنجا کرد (2). خودش می‌نویسد: "از بس روی پاهايم می‌ايستادم پاشنه پاهايم ترک بر می‌داشت و مادرم روزهای جمعه که تعطيل بوديم برای مداوا، پيه بز داغ می‌کرد و لای تَرَک‌ها می‌ريخت" (1: 128).

در سال 1322 بيماری تيفوس، که در زمان اشغال ايران در تهران شايع شده بود، او را در خانه بستری کرد و شغلش را از او گرفت. پس از بهبودی، در دالان مسجد شاه بساط کتاب پهن می‌کرد و می‌فروخت. در پایان همین سال مادر خود را از دست داد.

دو سال بعد، ۱۳۲۴، در کتابفروشی عموی همسر خود، اکبر علمی، استخدام شد. اکبر علمی امتیاز پخش کتاب‌های درسی دبستانی را داشت. عبدالرحیم تا سال 1328 در کتابفروشی علمی کار کرد و تجربه اندوخت. در این مورد می‌نویسد: "اقرار می‌کنم که همکاری با او [اکبر علمی] برای من اگر فواید مادی نداشت، فواید معنوی بسیار داشت و آن هم آشنایی با مؤلفان و مترجمان کتاب‌ها بود " (1: 287).

سراتجام در سی سالگی، به‌دنبال اختلاف با کارفرمای خود، آنچه را که "تصميم بزرگ زندگی" اش می‌نامد، گرفت: از کتابفروشی استعفا داد و با انتشار یک آگهی در روزنامه اطلاعات تأسیس بنگاه اميرکبير را اعلام کرد.

اميرکبير در يک اتاق چهار متر در چهار متر در پس‌کوچه‌ای در خيابان ناصرخسرو تهران تأسيس شد. جعفری برای جلب همکاری روشنفکران و نویسندگان شناخته شده به کوشش موفقیت آمیزی دست زد (2). هنوز يک ماه از تأسیس امیرکبیر نگذشته بود که دو عنوان کتابش راهی بازار شد؛ کتاب‌هایی که البته خریدار نیافتند و او را به آستانه ورشکستگی کشاندند.

با توسل به تدبیری نامتعارف، خود را از ورشکستگی و بنگاه تازه تأسیسش را از تعطیلی نجات داد: کاغذ را به نسیه و با ضمانت تاجری معتبر خرید و به نقد فروخت و با پول آن مغازه‌ای برِ ِخیابان ناصر خسرو برای فروش کتاب‌هایش خرید و مؤسسه‌اش را به آنجا منتقل کرد. در این مغازه به خرید و فروش کتاب‌های سایر ناشران و فروش نوشت‌افزار و بازرگانی با مغازه‌داران شهرستان‌ها دست زد و به‌تدریج کسب و کارش رونق یافت (1: 355)؛ به‌گونه‌ای که در سال ۱۳۳۰ مؤسسه امیرکبیر وسیعا شناخته شده بود و فروشگاهش آخرین جائی شد که مردم کتاب‌های نایافته‌شان را در آن می‌یافتند (1: 453).

شگرد جعفری برای ترغیت مؤلفان و مترجمان به همکاری با خود، پرداخت حق تألیف به آنها بود؛ کاری که در آن زمان مرسوم نبود. اغلب کتاب‌های غیردرسی با سرمایه نویسنده چاپ می‌شد و تعهد ناشر به این محدود بود که بعد از فروش، سرمایۀ نویسنده را همراه با سهمی از سود به او بپردازد. امیرکبیر توانست با پرداخت حق تألیف، نویسندگان مطرح زمان را با خود همراه کند. اواخر سال 1335 دومین فروشگاه امیرکبیر در خیابان شاه‌آباد افتتاح شد. اما فشار کار چشم چپ جعفری را دچار خون‌ريزی و نابينا کرد.

دستاوردها. نخستین ‌اثری‌ که ‌امیرکبیر در آغاز کار خود در ‌سال ‌۱۳۲۸ منتشر کرد، جزوه‌ای‌ ‌به ‌نام‌ نماز بودکه ‌زیر نظر آیت‌الله خلیل‌ کمره‌ای‌ تصحیح‌ شده‌ بود. آخرین ‌اثری‌ که ‌نیز منتشر کرد (۱۳۵۸) کتابی‌ ‌نفیس‌ و محققانه‌ بود به‌ نام‌ مکه‌ مکرمه‌ و مدینه‌ منوره ‌به ‌ترجمه ‌احمد آرام‌. تا سال 1358 که فعالیت‌های آن متوقف شد، تنها در مؤسسه امیرکبیر بيش از ۱۹۰۰ عنوان کتاب از هفتصد نويسنده و مترجم منتشر شد. با افزودن انتشارات شرکت کتاب‌های جيبی و خوارزمی و ابن سينا، که جعفری سهام آنها را خریده بود ،کل کتاب‌های گروه انتشارات اميرکبير به ۲۸۰۰ عنوان می‌رسد. در اين زمان اميرکبير و شرکت‌های تابع آن ۱۳ فروشگاه کتاب در تهران، يک فروشگاه در مشهد و مجهزترين چاپخانه و صحافی در بخش خصوصی بود و ۲۷۰ نفر کارمند و کارگر داشت (2).

اما، تنها تعداد کتاب‌های منتشر شده این انتشاراتی نیست که او را زبانزد کرده است بلکه انتشار کتاب‌های مرجع و بنیادی‌ترین آثار، چون نخستین دایره‌المعارف به زبان فارسی، نخستین شاهنامه نفیس در ایران، نخستین قرآن تمام رنگی در ایران، فرهنگ فارسی تألیف محمد معین و کیفیت چاپ و صحافی تمام کتاب‌هایش نیز بر شهرتش افزود .

 علاوه بر این، بسیاری بزرگان علم و ادب دهه‌های چهل و پنجاه شمسی با امیرکبیر همکاری داشته‌اند. در کتاب خاطرات او با عنوان در جست و جوی صبح (1386) حکایت از گستره این ارتباط‌ها دارد.

از جمله ابتکارات امیرکبیر، راه‌اندازی کتابفروشی‌های زنجیره‌ای در تهران و برخی شهرستان‌ها بود. توسعه‌ بزرگ‌ترین چاپخانه‌ خاورمیانه (چاپخانه افست) و راه‌اندازی استودیوی تولید کتاب‌های شنیداری، بخش دیگری از کارنامه‌ کمتر دیده‌ شده‌ جعفری است.

گستردگی موضوعی کتاب‌های امیرکبیر یکی دیگر از نقاط قوت آن بود. در سال 1358 امیرکبیر در طول یکسال 480 عنوان کتاب در موضوعات مختلف منتشر کرد کاری که بسیاری از مؤسسات عریض و طویل نشر در قبل و بعد از آن در انجامش ناتوان بودند (3).

آغاز گرفتاری‌ها: همکاری با وزارت آموزش و پرورش از سال 1342 در تأسیس و مدیریت شرکت کتاب‌های درسی که به پیشنهاد او تأسیس شده بود، بخش مهمی از تلخکامی‌های جعفری را در سال‌های پسین زندگی او رقم زد و سبب شد پس از انقلاب سروکار او به دادگاه انقلاب بیفتد و به مصادره امیرکبیر بینجامد. سه تن از شریکان جزء او و از ناشران قدیمی، با ادعای تقلب او را به دادستانی دادگاه انقلاب کشاندند (1: 825).

یک گرفتاری دیگر جعفری دعوا بر سر پرداخت حق مؤلف برای انتشار کتاب جنجال آفرین فراموش‌خانه و فراماسونری در ایران بود که نخستین بار در دهه 1340 در ایتالیا چاپ شده بود و اینک (1357) امیرکبیر آن را در ایران منتشر کرده بود. مؤلف کتاب، اسماعیل رائین (۱۲۹۸-۱۳۵۸)،دعوا را به دادگاه کشاند و خود در میانه جلسه‌ای در دفتر مرکزی امیرکبیر سکته کرد و درگذشت. هر چند سرانجام در سال 1369 دادگاه حکم بر برائت او داد؛ این نیز بر پیچیدگی ماجرا ‌افزود.

به ادعای جعفری، چند تن‌ از‌ رقبای انتشاراتی و وکيل‌ رائين، شایعۀ سروکار داشتن او را با ساواک و دربار بر سر زبان‌ها انداختند و او به حکم قضائی ممنوع‌المعامله ‌شد (1: 1059) و سپس در دادگاهی، که به گفته‌اش، بی بررسی کارشناسانه و بی حق انتخاب ‌وکيل برگزار شد، به خاطر اتهامات ‌مربوط‌ به‌ شرکت‌ کتاب‌های ‌درسی، محکوم به مصادره ‌اميرکبير شد (4). مؤسسه امیرکبیر بعد از مصادره به سازمان تبلیغات اسلامی واگذار شد و تلاش‌های سال‌های بعد جعفری، برای لغو حکم مصادره به جائی نرسید.

 

مآخذ:

1)جعفری، عبدالرحیم. درجست و جوی صبح. تهران: روزبهان، 1394؛ 2) علی نژاد، سیروس. " تقطير يک جان شيفته در يک کتاب" وب سایت بی بی سی فارسی. 13 فوریه 2005 [online] قابل دسترس در: http://www.bbc.com/persian/arts/story/2005/02/printable/050213_la-cy-jafari3.shtml  [ 6اردیبهشت 1395]؛ 3) "خدمات مرحوم جعفری‌، دانش را در جامعه عمومی کرد". وب سایت روزنامه اطلاعات . 13 آبان 1394 [online] قابل دسترس در http://www.ettelaat.com/etiran/?p=161050     [16خرداد 1395]؛ 4) علی نژاد، سیروس. " همچنان امیرکبیر را دنبال می‌کنم، چون گناهی نکرده‌ام". وب سایت بی بی سی. 13 فوریه 2005 [online] قابل دسترس در: http://www.bbc.com/persian/arts/story/2005/02/printable/050212_la-cy-jafari2.shtml  [16اردیبهشت 1395].

فاطمه زارع

 بازگشت به فهرست مقالات ج