Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ح

 

حفاظت و نگهداري مواد كتابخانه در ايران. در دوران هخامنشيان، و حتي پيش از آن، به‌دستور شاهان دانش زمان را بر پوست درخت خدنك، كه "توز" خوانده مي‌شد و در مقابل عفونت و پوسيدگي مقاوم بود، مي‌نوشتند و در نقاطي كه زلزله‌خيز نبود و از خسوف مصون مي‌ماند، در دژهاي متسحكمي، نگهداري مي‌كردند (:16 14؛ :7 ج 1، ص 401)؛ چنان‌كه شاه تهمورث، كه از دوستداران دانش و فرهنگ بود، از بيم آنكه پيش‌بيني اخترشناسان از باريدن باراني سهمگين محقق يابد، دستور داد تا بنّايان و معماران دژ سارويه را در بخش جي اصفهان ساختند و سپس آنچه از دانش‌هاي گوناگون كه در گنچ خانه خود داشت و بر پوست توز نوشته بودند به آنجا برد تا از آسيب توفان در امان بماند و مردم، پس از فرو نشستن توفان، از دانش‌هاي گذشتگان بي‌بهره نگردند (:16 15).

اين شواهد و نيز اشاره‌هاي صريح به جاهايي با عناوين "دژ نپشت" (در اصطخر پارس) و "گنج شيزگان" در روايات گذشته از يك سو و تأكيد بر حجم اوستاي آغازين از سوي ديگر، دليلي بر وجود مراكزي براي نگهداري و حفظ اسناد و مدارك مهم در ايران باستان محسوب مي‌شود (:8 ج 1، ص 113).

پس از اسلام، در بيشتر بلاد اسلامي آرشيوهاي دولتي وجود داشته كه حاكي از درك مسلمانان از فرهنگ مكتوب و ارزش دادن آنان به حفظ اين ميراث به‌صورت عمومي يا خصوصي است (:4 122)؛ و در واقع، ايجاد كتابخانه نخستين گام براي حفظ محتواي كتاب‌ها محسوب مي‌شود (:4 ،122 248). اين كتابخانه‌ها بيشتر سعي در حفظ و نگهداري كتاب‌ها و اسناد ارزشمند داشته‌اند؛ و حتي عمل هديه دادن و وقف كردن، علاوه بر آن كه عمل مذهبي به شمار مي‌آمده، حركتي براي حفظ و نگهداري كتاب‌ها نيز بوده است (:4 187).

مسلمانان براي حفظ كتاب‌ها - به‌ويژه قرآن كريم - به نخسه‌برداري از متون نيز مي‌پرداخته و آنها را به كتابخانه‌ها - به‌ويژه كتابخانه‌هاي مساجد - وقف مي‌كرده‌اند (:4 ،187 248). كتابخانه‌هاي مساجد معمولا در صحن و فضاي باز مسجد ساخته مي‌شد و اين امر علاوه بر آن كه سبب مي‌شد كتابخانه‌ها در معرض ديد افراد واقع شوند، اقدامي براي حفظ آنها از آتش سوزي‌هاي احتمالي نيز بود. با اين همه، كتابخانه‌هاي صحن مساجد اغلب دستخوش حمله سيل‌ها قرار مي‌گرفت؛ چنان‌كه كتابخانه سليمانيه در مسجد مكه طعمه يكي از اين سيل‌ها شد (:4 244-245).

كتاب‌ها در كتابخانه‌ها يا در جعبه‌هاي چوبي بر روي طاقچه‌ها نگهداري مي‌شد يا، با بزرگ‌تر شدن كتابخانه، از كمدها و محفظه‌هايي براي نگهداري آنها استفاده مي‌كردند. گاه براي برخي قفسه‌هاي كتاب دري تعبيه مي‌شد كه براي حفظ كتاب‌ها آن را قفي مي‌كردند. البته براي ايجاد تسهيلات بيشتر جهت يافتن عناوين كتاب‌ها، محتويات هر يك از قفسه‌ها را به‌صورت كامل بر روي كاغذي مي‌نوشتند و بر روي آن نصب مي‌كردند؛ چنان‌كه در كتابخانه فاطميان چنين روشي معمول بوده است (:4 262-263؛ :9 342-343).

در كتابخانه‌هاي قديم، كتابداران موظف بودند تا از هرگونه خسارتي بر كتاب‌ها جلوگيري كنند. اين وظايف غالبآ در وقف نامه‌ها قيد مي‌شد. از جمله وظايفي كه وقف‌كنندگان كتاب براي كتابخانه‌ها و كتابداران بر مي‌شمردند مي‌توان به گردگيري، زدودن آفات و موريانه و شپش، ترميم و شيرازه‌بندي كتاب‌ها، و حفظ آنها در مقابل افراد بي‌احتياط اشاره كرد (:4 273؛ :9 133-134، 353). البته اين روال ديري نپاييد و اغلب كتابخانه‌ها، جز معدودي، بر اثر بي توجهي مسئولان كتابخانه‌ها و ديگر عوامل از ميان رفت (:4 289-297).

از ديگر گام‌هايي كه براي محافظت از كتاب‌ها برداشته مي‌شد اخذ وثيقه بود كه در مقابل امانت دادن كتاب صورت مي‌گرفت و تضميني براي حفظ كتاب بود (:9 386). با اين همه، هيچ مجازات قضايي براي كساني كه از كتاب‌هاي امانتي مراقبت نكرده بودند وجود نداشت و، همين امر، موجب پراكندگي مجموعه برخي كتابخانه‌ها مي‌شد (:9 390).

در كتابخانه عضدالدوله در شيراز، قضيه كتاب‌ها را با در پوشي كه از بالا به پايين كشيده مي‌شد مي‌بستند. اين روش به منظور محافظت از كتاب‌ها در مقابل گردوغبار و پاره شدن بود، اما شرايط مساعدي براي رشد حشرات نيز به‌وجود مي‌آورد. ظاهرآ چنين روشي در مشرق زمين باب بوده است؛ چنان‌كه گنجه‌هاي كتابخانه سامانيان نيز داراي كشويهايي بوده كه كتاب‌ها را در آنها نگاه مي‌داشته و در پوش آنها را مي‌بسته‌اند؛ و بنا به گفته ابن سينا، در كتابخانه نوح بن منصور نيز كتاب‌ها را در صندوق‌هايي نگهداري مي‌كرده‌اند (:2 ،7 پانويس 2؛ :9 342، 343-344).

در مورد شيوه چيدن كتاب‌ها نيز نخستين سفارش اين بوده است كه كتاب را بر روي زمين قرار ندهند تا از رطوبت در امان باشد، و نيز از آن به‌جاي بالش استفاده نكنند. به‌طور كلي، به‌طور مثال در كتابخانه عضدالدوله، كتاب‌ها را به‌صورت خوابيده روي هم قرار مي‌دادند و معمولا به ترتيب اشرفيت علوم تنظيم مي‌كردند (:9 345-347).

در هنگام استفاده از كتاب‌ها نيز مقرراتي براي محافظت از كتاب‌ها وجود داشته است؛ از جمله اينكه كتاب را به‌صورت باز ميان دو شيء يا مرجحآ روي يك ميز كوچك بگذارند و نيز كاغذ و مركبي را كه براي استنساخ به كار مي‌رفته روي كتاب قرار ندهند. همچنين، قلم آغشته به مركب را هرگز نمي‌بايست بر روي صفحات نسخه‌اي كه از آن استنساخ مي‌كردند بگذارند (:7 ج 1، ص 415).

در هر حال، مراقبت و نگهداري از كتاب‌ها وظيفه اصلي كتابدار در كتابخانه‌ها و هدف اصلي انتصاب وي بوده است. به‌طور مثال، احمدبن عبدالملك المؤذن (- 470 ق.) مراقبت و حفظ كتاب‌هاي حديث را در نيشابور برعهده داشت. در برخي كتابخانه‌ها، حتي بودجه‌اي اختصاصي جهت نگاهداري و حفظ كتاب‌ها پيش‌بيني و صرف مي‌شده است (:7 ج 1، 416؛ :9 354).

آغاز توجه به شيوه‌هاي جديد حفاظت و مرمت را مي‌توان مربوط به دهه 1340 دانست. در 1346، مقاله‌هايي در مجله هنر و مردم منتشر شد (191:11ـ 216)، كه بعداً به‌صورت مجموعه‌اي در سال 1347 تحت عنوان نگاهداري و مرمت اشياء باستاني و آثار هنري (10) در 206 صفحه توسط اداره كل باستان‌شناسي و فرهنگ عامه انتشار يافت. پس از آن، تحقيقات ديگري نيز در اين زمينه در قالب پايان‌نامه انجام گرفته است (350:6).

سازمان‌هايي در زمينه حفاظت و مرمت هستند كه كتابخانه آستان قدس رضوي، كتابخانه مجلس شوراي اسلامي، سازمان‌ اسناد ملي‌ ايران‌.، كتابخانه عمومي آيت‌الله مرعشي نجفي، و كتابخانه ملي ايران از آن جمله‌اند.

كتابخانه آستان قدس رضوي كه سابقه‌اي هزارساله دارد (29:5)، پيوسته به مسئله نگهداري مواد توجه داشته است. در اساسنامه اين كتابخانه (ماده 6، بند3) آمده است كه "به‌منظور نگهداري و حفظ بيشتر از نسخ خطي و نفايس، ضرورت دارد از كليه آثار خطي كمياب و برخي نفايس و كتب كمياب چاپي كتابخانه عكسبرداري شود تا در موقع درخواست متقاضيان، نسخه عكسي در اختيار آنها قرار گيرد و به اصل نسخه آسيبي نرسد"(163:5).

بخش آرايش‌هاي كتاب اين كتابخانه عهده‌دار امور خطاطي، تذهيب، و صحافي مجموعه‌هاي خطي و چاپي كتاب‌ها است، و اساتيد آن از شيوه‌هاي سنتي اسلامي و ايراني پيروي مي‌كنند (197:5 ـ 200). صحافي سنتي كتابخانه مركزي آستان قدس رضوي با داشتن نمونه‌هاي ارزشمندي از كارهاي استادان قديم و جديد از سابقه‌اي طولاني برخوردار است. در اين بخش، كتاب‌هاي فرسوده و مستعمل و موريانه‌زده خطي و ساير آثار چاپي كه بر اثر كثرت مطالعه و استهلاك نياز به صحافي دارند تعمير، تجليد، و مرمت مي‌شوند. در اين بخش، روش سنتي را بر شيوه‌هاي ماشيني ترجيح مي‌دهند(206:5).

بخش فيلمتك كه از سال 1351 كار خود را آغاز كرده، به‌منظور تهيه ريزنگار و تصوير از كتب خطي و چاپي به‌وجود آمده است. اين كتابخانه، با برنامه‌ريزي بلندمدت، مصمم است از كليه آثار مجموعه‌هاي نفيس خطي و منحصر به فرد و كمياب كتابخانه ريزنگار تهيه كند و از ريزنگارهاي تهيه‌شده به‌تدريج عكسبرداري كرده و نسخه‌هاي عكسي را به‌جاي اصل نسخه در اختيار مراجعان قرار دهد. فعاليت‌هاي اين بخش طي آيين‌نامه خاصي كه در 9 ماده تدوين شده، انجام مي‌گيرد (210:5-217).

در بخش آسيب‌شناسي و آفت‌زدايي كتب و اسناد خطي، كه پيش از انقلاب اسلامي فقط به جداسازي كتاب‌هاي آلوده و مشكوك و گردگيري و تميز كردن آنها به‌كمك جاروي برقي و احياناً سمپاشي مخزن باگرد"د.د.ت "توجه مي‌شد، امروزه علاوه بر موارد فوق كتاب‌هاي آلوده به آفات يا موريانه‌زده توسط هيأتي از كارشناسان بررسي مي‌شود و، پس از آسيب‌شناسي و تعيين نوع آفت، كتاب همراه فرم چاپي خاصي به بخش انگل‌زدايي منتقل و از آنجا پس از زدودن آلودگي براي مرمت به‌طريق سنتي يا علمي به كارگاه صحافي ارسال مي‌گردد. در اين بخش، نسخه‌هاي خطي به‌كمك استفاده از بخار آمونياك نيز اسيدزدايي مي‌شوند (224:5-226).

سازمان اسناد ملي ايران به‌موجب قانون مصوب 17 ارديبهشت 1349 با هدف ايجاد آرشيو ملي ايران و گردآوري و نگهداري اسناد ملي و تاريخي كشور تأسيس گرديد (75:3).

بخشي از اسناد ارزشمندي كه به سازمان اسناد ملي ايران منتقل مي‌شود بر اثر تأثير عوامل مختلف فيزيكي، شيميايي، و زيستي، و نيز بي‌توجهي به رعايت اصول صحيح نگهداري اسناد در بايگاني‌هاي راكد سازمان‌ها شديداً آسيب ديده و در معرض نابودي قرار گرفته‌اند.

از اين رو، براي ضدعفوني كردن، احيا، و بازسازي اين نوع اسناد، در شهريور 1355 واحدي در سازمان با عنوان اداره آماده‌سازي و مرمت اسناد تحت نظر كارشناسان يونسكو تأسيس شد. اين واحد، در سال 1370،بر اثر گسترش تشكيلات سازمان و افزايش قابل توجه اسناد انتقال‌يافته به آرشيو ملي كشور، به‌منظور سامان بخشيدن به حجم انبوه اسناد، تبديل به مديريت آماده‌سازي و مرمت اسناد با بخش‌هاي تخصصي شد. در حال حاضر، اين مديريت داراي سه بخش تخصصي شامل اداره تنظيف و ضدعفوني اسناد، آزمايشگاه آسيب‌شناسي اسناد، و اداره مرمت فيزيكي اسناد است (22:1) كه به فعاليت‌هايي از قبيل مرمت و گاردبندي اسناد، ضدعفوني، لكّه‌گيري، اسيدزدايي، و باز كردن مرمت قديمي اسناد مي‌پردازند.

كتابخانه، موزه، و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي پس از انقلاب اسلامي شاهد تحولاتي از جمله تأسيس و تجهيز مركز مرمت كتب خطي و چاپي بوده است. اين مركز در فاصله سال‌هاي 1361-1362 تجهيز شد و در ابتداي سال 1363 به بهره‌برداري رسيد كه در سه بخش فعاليت دارد: الف) بخش مرمت كتب خطي و اسناد تاريخي، كه به دستگاه‌ها و لوازم آزمايشگاهي مجهز است و عمدتاً به امور مربوط به كتابخانه‌هاي شماره يك و دو مجلس مي‌پردازد. در اين بخش، كليه مراحل آفت‌زدايي و اسيدزدايي، ضدعفوني، مرمت جلدهاي چرمي و لاكي قديمي، و نيز مرمت كاغذ و تابلوهاي رنگ روغن به‌صورت علمي انجام مي‌گيرد؛ ب) بخش مرمت كتب چاپي و صحافي كه به خدماتي از قبيل صحافي كليه روزنامه‌ها و مجلات كشور با روش دوخت و جلدسازي با عطف چرم و گالينگور هلندي و نيز صحافي كليه كتب چاپي جديد و قديم و مشروح مذاكرات مجلس شوراي اسلامي و روزنامه رسمي مي‌پردازد؛ و ج) بخش فيلمتك، كه گذشته از تهيه فيلم، عكس، يا فتوكپي براي مراجعان از نسخ خطي يا چاپي كمياب و اسناد تاريخي موجود در كتابخانه كه، بر اثر مراجعه مكرر، بيم ضايع شدن آنها مي‌رود، فيلم تهيه مي‌گردد و در همان مركز حفظ و طبقه‌بندي مي‌شود و در اختيار مراجعان قرار مي‌گيرد (88:12-89).

كتابخانه عمومي آيت‌الله مرعشي نجفي كه، به‌سبب گنجينه ارزشمند نسخه‌هاي خطي، بيش از ساير كتابخانه‌ها مورد توجه محققان است، به‌منظور حفاظت و مرمت نسخه‌ها، واحدهايي را ايجاد كرده است كه واحد ريزنگاري، واحد ترميم و بازسازي كتب خطي و اسناد دستنويس، بخش قرنطينه و آزمايشگاه، واحد صحافي، بخش اعلام و اطفاي حريق، و واحد حفاظت‌هاي الكترونيكي و مداربسته از آن جمله‌اند. در واحد ريزنگاري، از كليه كتاب‌هاي خطي موجود در كتابخانه ريزنگار تهيه مي‌شود و در دسترس متقاضيان قرار مي‌گيرد. در واحد ترميم و بازسازي كتب خطي و اسناد دستنويس كه مختص مرمت و بازسازي نسخه‌هاي خطي و اسناد است، كار توسط متخصصاني كه دوره‌هاي آموزشي ويژه‌اي را گذرانده‌اند انجام مي‌گيرد. در بخش قرنطينه و آزمايشگاه، كتاب‌هايي كه مورد هجوم آفاتي از قبيل موريانه، سوسك، و جز آن قرار گرفته‌اند با استفاده از بخور تيمول و پارا دي‌كلرو بنزن آفت‌زدايي مي‌گردند. در واحد صحافي كه به دستگاه‌هاي جديدي مجهز است كتاب‌هاي چاپي و عكسي صحافي مي‌گردد. بخش اعلام و اطفاي حريق كه به شيوه خودكار عمل مي‌كند، در صورت بروز حريق، علاوه بر اعلام خطر، آتش با استفاده از گاز هالون به‌طور خودكار خاموش مي‌شود (22:11-25).

در سال‌هاي اخير، علاوه بر فعاليت‌هاي علمي و عملي حفاظت و مرمت مواد كتابخانه‌اي، به مسئله آموزش در اين زمينه نيز تا حدودي توجه شده است. شوراي عالي برنامه‌ريزي در برنامه آموزشي دوره كارشناسي كتابداري درس حفاظت و نگهداري مواد كتابخانه را در حدّ دو واحد و به مدت 17 ساعت نظري و 34 ساعت عملي، به عنوان يكي از دروس انتخابي كتابداري گنجانده است (14:13). هدف از اين درس آشنايي با شيوه‌هاي حفاظت و نگهداري مواد كتابخانه‌اي ذكر شده است (72:13).

در دوره‌هاي بلندمدت سازمان اسناد ملي نيز 8 تا 14 واحد به حفاظت و نگهداري، آسيب‌شناسي، و مرمت اختصاص يافته است. در دوره‌هاي كوتاه‌مدت هم 8 ساعت درس حفاظت و نگهداري و 8 ساعت مرمت گنجانده شده است. دوره‌هاي تخصصي متعدد مرمت آثار نقاشي، قارچ‌شناسي عمومي، تذهيب و تشعير اسناد، اصول حفاظت و نگهداري، و مرمت نيز برگزار شده است.

تاكنون 20 بورس تحصيلي نيز براي شركت در دوره‌هاي كوتاه‌مدت و بلندمدت در رشته‌هاي مطالعات آرشيوي، مرمت اسناد، حفظ و نگهداري اسناد، و نيز رشته‌هاي تاريخ و كتابداري با گرايش نسخه‌هاي خطي و مديريت دولتي در داخل و خارج از كشور اعطا گرديده است (18:1-19).

يافته‌هاي پژوهشي كه اخيراً در مقياس ملي صورت گرفته در مجموع حاكي از آن است كه :

ـ شيوه‌هاي نگهداري كتاب‌ها و ساير مواد در كتابخانه‌هاي ايران كاملاً ابتدايي است و استاندارد ايمني بسيار پايين است؛

ـ در كتابخانه‌ها هزاران جلد كتاب نفيس و منحصر به فرد و نيز منابع اطلاعاتي مفيد يافت مي‌شود كه به‌سبب بي‌توجهي در شرف فرسودگي است؛

ـ كتابخانه‌ها فاقد تجهيزات ايمني هستند؛

ـ بسياري از مسئولان به نكات ايمني توجهي ندارند؛

ـ انباشتگي كتاب‌ها به‌صورت فوق‌العاده متراكم، ضريب ناامني را افزايش داده است؛

ساختمان بيشتر كتابخانه‌ها نامناسب است و بسياري از آنها براي كتابخانه ساخته نشده‌اند؛

ـ شيوه ساختمان‌سازي و راه‌هاي ورودي و خروجي نامناسب باعث كند شدن شديد واكنش‌هاي امدادي در مقابل حوادث است؛

ـ بيشتر كتابخانه‌ها فاقد دستگاه‌هاي هشداردهنده و اعلام خطر حريق هستند؛

ـ استفاده از وسايل گرمايي از قبيل بخاري نفتي در بسياري از كتابخانه‌ها معمول است؛

ـ مواد استفاده‌شده در سقف‌ها، ديوارها، و كف‌هاي بسياري از كتابخانه‌ها از نوع قابل اشتعال بوده و هنگام بروز آتش‌سوزي به گسترش آتش كمك مي‌كند؛

ـ نصب كپسول‌هاي آتش‌نشاني در قسمت‌هاي مختلف كتابخانه كاملاً استاندارد نيست و تقريباً هيچ كتابخانه‌اي از شيوه علمي آتش‌نشاني استفاده نمي‌كند؛

ـ كتابخانه‌ها مورد بازديد منظم كارشناسان آتش‌نشاني قرار نمي‌گيرند و نظرهاي آنها اعمال نمي‌شود؛

ـ اغلب كتابخانه‌ها فاقد دستگاه رطوبت و دماسنج هستند و هيچ كنترلي از نظر اين دو عامل آسيب‌زا انجام نمي‌گيرد؛

ـ تقريباً هيچ‌يك از كتابخانه‌ها به دستگاه دزدگير مجهز نيست؛

ـ بيشتر كتابخانه‌ها در مقابل حوادث و بلايا با بيمه قراردادي ندارند؛

ـ قريب به اتفاق كتابخانه‌ها فاقد طرحي براي مقابله با سوانح و بلاياي طبيعي هستند.

به اين ترتيب مي‌توان گفت كه كتابخانه‌هاي ايران، در واقع، كاملاً بي‌دفاع هستند و شرايط لازم براي حفظ و نگهداري ميراث فرهنگي كشور را ندارند (15).

 

مآخذ :)1 "آشنايي با سازمان اسناد ملي ايران". گنجينه اسناد. س. پنجم، دفتر اول و دوم (بهار و تابستان 1374) 10-29؛ 2) افشار، ايرج. كتابخانه‌هاي ايران و مقدمه‌اي درباره كتابخانه‌هاي قديم. تهران: وزارت آموزش و پرورش، اداره كل نگارش، 1344؛ 3) پرهام، سيروس. "مرمت اسناد و نسخه‌هاي خطي"، در صحافي سنتي: مجموعه پانزده گفتار و كتابشناسي درباره وراقي، صحافي، وصالي، مجلدگري از يادگارهاي هنر ايراني و اسلامي. تهران: دانشگاه تهران، كتابخانه مركزي و مركز اسناد، 1307، ص 75-76؛ )4 سباعي، محمدمكي. نقش كتابخانه‌هاي مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامي. ترجمه علي شكويي. تهران: سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي، گروه انتشارات، 1372؛ 5) شاكري، رمضانعلي. گنج هزارساله: كتابخانه مركزي آستان قدس رضوي قبل و بعد از انقلاب. مشهد: آستان قدس رضوي، كتابخانه مركزي، 1367؛ 6) صديق بهزادي، ماندانا؛ حسين‌نيا، سيمين. چكيده‌نامه پايان‌نامه‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران؛ مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهادسازندگي، 1379؛ 7) عازم، پرويز. "نگاهي به كتابخانه و ساختمان و خدمات آن در درخشانترين دوران تمدن اسلامي"، در مجموعه مقالات كنگره بين‌المللي كتاب و كتابخانه در تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1379، ص 399-420؛ 8) عريان، سعيد. "كتاب در ايران پيش از اسلام"، در مجموعه مقالات كنگره بين‌المللي كتاب و كتابخانه در تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1379، ص 111-118؛ 9) عش، يوسف. كتابخانه‌هاي عمومي و نيمه‌عمومي عربي در قرون وسطي (بين‌النهرين، سوريه، و مصر). ترجمه اسدالله علوي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1372؛ 10) فيوضات، جاويد. نگاهداري و مرمت اشياء باستاني و آثار هنري. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره كل باستان‌شناسي و فرهنگ عامه، 1374؛ )11 كتابخانه عمومي حضرت آيه‌الله العظمي مرعشي نجفي قدس سره الشريف در يك نگاه. قم: كتابخانه آيت‌الله العظمي مرعشي نجفي، دفتر روابط عمومي، ؛1374 )12 مجلس شوراي اسلامي. كتابخانه، موزه و مركز اسناد. تاريخچه كتابخانه مجلس، اولين كتابخانه رسمي كشور. تهران: ؛1374 13) مشخصات كلي، برنامه و سرفصل دروس دوره كارشناسي كتابداري. وزارت فرهنگ و آموزش عالي، شوراي‌عالي برنامه‌ريزي. مصوب 18/6/1375؛ 14) نيكنام، مهرداد. آفت‌ها و آسيب‌هاي مواد كتابخانه. تهران: هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور، دبيرخانه، 1371؛ 15) نيكنام، مهرداد. "بررسي وضعيت حفاظت و نگهداري مواد كتابخانه در كتابخانه‌هاي ايران". تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1380 (طرح تحقيقاتي)؛ )16 همايون‌فرخ، ركن‌الدين. تاريخچه كتابخانه‌هاي ايران و كتابخانه‌هاي عمومي. ]تهران: شهرداري تهران، سازمان كتابخانه‌هاي عمومي، 1344[.

                مهرداد نيكنام؛ ايرج فرجي

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ح