Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ح

 

حق‌التأليف[1] . حق‌التحرير يا حق‌التأليف (4: ذيل "حق تأليف") از اجزاي حقوق پديدآورنده (شامل حق تأليف، حق ترجمه، حق ويراستاري، حق تصوير، حق طراحي، و جز آن) است (191:3؛ 143:5). ريشه لغوي واژه  Royaltyرا، كه در فارسي از آن به حق‌التأليف تعبير شده است، بايد در تاريخ بريتانيا جست‌وجو كرد. اين واژه هم‌ريشه  Royalبه‌معناي سلطنتي است. در بريتانيا، سال‌ها معدن‌هاي طلا و نقره جزو مايملك پادشاهان بود و سنگ‌هاي قيمتي جز از طريق پرداخت "حق استخراج" به پادشاه آن دوره، بيرون آورده نمي‌شد؛ كه در واقع همان "رويالتي" بوده است (9: ج 10، ص 220). حق‌التأليف عبارت از وجه يا وجوهي است كه ناشر، طبق قرارداد في‌مابين، در ازاي دريافت حقوق نشر اثر (براي هميشه يا مدتي محدود) به مؤلف آن مي‌پردازد. اگر ناشر و مؤلف توافق كرده باشند كه اين پول يكجا براي يك يا چند نوبت چاپ اثر پرداخت شود به آن "حق‌التأليف مقطوع" گفته مي‌شود و مقدار آن بسته به توافقِ قبليِ طرفين تفاوت مي‌كند. حق‌التأليف مقطوع، در برآورد هزينه‌هاي نشر، از هزينه‌هاي ثابت محسوب مي‌شود؛ يعني چنان‌چه اثري در يك نسخه يا در يكصدهزار نسخه منتشر شود تفاوتي در حق‌التأليف پرداختي ندارد (141:1). اما اگر قرار بر مبناي پرداخت بخشي از بهاي شمارگان* در هر نوبت چاپ باشد به آن "حق‌التأليف درصدي" (404:10) گفته مي‌شود و اين درصد (معمولاً بين 10 تا 15 درصد، و گاه استثنائاً 20 درصدِ بهاي تك‌فروشيِ مجموع نسخه‌هاي منتشرشده) پس از نشر هر نوبت چاپ اثر محاسبه و ـ يكجا يا در چند قسط ـ به مؤلف پرداخت خواهد شد. تعيين درصد حق‌التأليف و ديگر شرايط قرارداد، مثل هر معامله ديگر، عملي توافقي است و بستگي به قدرت چانه‌زني طرفين دارد. ناشران دولتي كه تابع ضوابط خاصي براي كار خود هستند طبعاً انعطاف كمتري از ناشران بخش خصوصي در تعيين ميزان حق‌التأليف دارند.

تاريخچه. در روزگارهاي كهن، يگانه طرز پرداخت حق‌التأليف (ادبي) صله بوده كه ادب‌پروران به اديبان اعطا مي‌كرده‌اند (6: [84]، پانويس 1)، و غالباً مزد را بابت كتابت و استنساخ مي‌داده‌اند و آن هم به تعداد ابيات و نوع كتاب و نيز خوشي و ناخوشي خطي كه نوشته مي‌شد تفاوت مي‌كرد (7: ج 1، ص 747). با اين وصف، مي‌توان قبول كرد كه پرداخت حق‌التأليف (درصدي) به مؤلفان آثار در ايران پيشينه چنداني ندارد و با رونق گرفتن كار نشر كتاب و پاگرفتن مؤسسه‌هاي انتشاراتي نسبتاً بزرگ در دهه 1330 باب شده است. قبل از آن، كتابفروشانِ ناشر، مانند انتشارات ابن‌سينا يا كانون معرفت تهران، معمولاً ده درصد نسخه‌هاي چاپ‌شده از كتاب را (مثلاً يكصد نسخه از هزار نسخه‌اي كه در آن زمان شمارگانِ معمول بود) به‌عنوان حق‌التأليف يا حق‌الترجمه عيناً به پديدآورنده تحويل مي‌دادند، و اگر او تصميم به‌فروش اين نسخه‌ها مي‌گرفت، طبعاً با كسر تخفيف فروش، چيزي معادل 7 يا 8 درصد بهاي شمارگان نصيبش مي‌شد.

مؤسسات انتشاراتي در ايران ترجيح مي‌دهند حقوق نشر كتاب با شمارگان بالا ـ مانند كتاب‌هاي درسي و كمك‌درسي ـ را يكجا به‌صورت مقطوع از پديدآورندگان آن آثار خريداري و به خود منتقل كنند. در مورد آثاري كه داراي مؤلفان متعدد هستند (مثل دايره‌المعارف‌ها و ساير كتاب‌هاي مرجع) نيز به همين ترتيب عمل مي‌شود. در مورد كتاب‌هاي نفيس مصوّر كه نياز به سرمايه‌گذاري سنگين ناشر براي رسيدن به بالاترين كيفيت چاپ و صحافي دارد، نيز روال كار بر همين منوال است. يكي از بالاترين ارقام پرداخته‌شده به يك مؤلف ايراني، به‌عنوان حق‌التأليفِ مقطوع، مبلغ يك ميليون تومان بود كه عبدالرحيم جعفري، صاحب پيشين انتشارات اميركبير، در سال 1355، در ازاي دريافت حقوق نشر همه فرهنگ‌هاي عميد به شادروان حسن عميد پرداخت.

درباب تأليف مقاله (در مجله يا كتاب‌هاي مرجع مانند دايره‌المعارف‌ها و جز آن) نيز بايد افزود كه پرداختي به‌عنوان حق‌التأليف وجود ندارد، بلكه به همگي نويسندگان مبلغي به‌منزله حقوق نشر ـ آن هم براي يك مرتبه ـ داده مي‌شود (8: 120-121)، كه مبناي كار بر كلمه‌شماري است.

حق‌التأليف درصدي در مورد كتاب‌هايي بيشتر معمول است كه يكسره متن هستند و سهم مؤلف در پديدآوردن آن كاملاً مشخص است. پرداخت اين نوع حق‌التأليف در ايران تفاوت‌هايي با همين عمل در غرب دارد. ناشران اروپا و امريكا معمولاً سهمي از درآمد خود را از فروش كتاب به‌عنوان حق‌التأليف درصدي به صاحبان آثار مي‌پردازند و اين سهم در آغاز (در يك‌هزار نسخه اول)، بيشتر از 6 تا 8 درصد نيست و، به‌تدريج، با افزايش فروش كتاب بالا مي‌رود؛ و اگر كتابي 1500 نسخه از 3000 نسخه چاپ اول بيشتر نفروشد، ناشر فقط حق‌التأليف همان تعداد نسخه‌هاي فروخته‌شده (404:10) را به مؤلف خواهد پرداخت و نسخه‌هاي باقي مانده را بدون پرداخت حق‌التأليف حراج خواهد كرد. در ايران حق‌التأليف درصدي بر مبناي كلّ بهاي شمارگان در هر نوبت چاپ و طبق فرمول زير محاسبه و پرداخت مي‌گردد (143:1):

100درصد توافقي ناشر و مؤلف×شمارگان×بهاي كتاب = حق‌التأليف

به‌طور مثال، اگر بهاي كتاب 5 هزار ريال، شمارگان 3 هزار نسخه، و حق‌التأليف بر اساس قرارداد، 15 درصد باشد، مبلغي كه ناشر بايد از اين بابت بپردازد از اين قراراست:

 

            2250000= 10015×3000×5000

 

تفاوت دوم، در پرداخت مقدار مساعده يا پيش‌پرداخت از محل حق‌التأليف آتي اثر به مؤلف در هنگام عقد قرارداد نشر است. در ايران، ناشران حداكثر مبلغي كه به مؤلفان بعد از عقد قرارداد مي‌پردازند يك پنجم يا حداكثر يك چهارم حق‌التأليف برآورد شده براي چاپ اول كتاب است. پيش‌پرداخت ناشران بزرگ غرب (404:10) خيلي بيشتر است و اغلب به ميزاني است كه مؤلف بتواند به‌كمك آن چند ماه تا يك سال، بدون دغدغه معاش، به‌صورت تمام‌وقت درباره دستنوشته اثر كار كند. هرگاه مؤلف موفق به تمام كردن دستنوشته خود و تحويل آن به ناشر نشود، طبعاً متعهد به بازگرداندن پيش‌پرداخت خواهد بود.

در هر حال، هر نويسنده شيفته نوشتن نيز ناگزير از انتفاع مالي است. حتي پديدآورندگاني هستند كه معاش آنها فقط از راه درآمد حاصل از فروش آثارشان تأمين مي‌شود. بنابراين، بذل توجه به حقوق مادي آنان، دوشادوش عوامل ديگر، بر توليد و نشر كتاب و ميزان و چگونگي اثرآفريني مؤثر بوده و هست؛ چنان‌كه ناخرسندي پديدآورندگان از قراردادهاي حقوقي نشر، كه حق‌التأليف هم جزو آنهاست، يكي از علل رويكرد به خودناشري[2]  در اغلب كشورهاست (61:2-72).

  

مآخذ: 1) آذرنگ، عبدالحسين. آشنايي با چاپ و نشر. تهران: سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه‌ها (سمت)، 1375؛ 2) همو. شمه‌اي از انتشار كتاب در ايران: "پديده خودناشري". تهران: نشر كتابدار، ،1378 ص 61-72؛ 3) همو. گام‌هاي اصلي در نشر كتاب. تهران: اتحاديه ناشران و كتابفروشان تهران، 1380؛ 4) سلطاني، پوري؛ راستين، فروردين. دانشنامه كتابداري و اطلاع‌رساني. ذيل "حق تأليف"؛ 5) صافي، قاسم. از چاپخانه تا كتابخانه: مراحل كتاب‌نويسي، چاپ‌سپاري، كتابداري، و كتابخواني. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ، 1378؛ 6) فردوسي، ابوالقاسم. شاهنامه فردوسي. به‌تصحيح ژول مول. تهران: علمي و فرهنگي، 1374؛ )7 "فن كتابت و تصوير و صحافي". ايرانشهر، ج 1، ص 747-748؛ 8) گاردنر، ريچارد ك. مجموعه‌سازي: پيدايش، گزينش، و گسترش مواد كتابخانه‌اي. ترجمه اسدالله آزاد. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1376؛

9) "royalty". Encyclopedia Britanica. Vol. 10, PP. 220-221; 10) "royalty". International Encyclopedia of Informaiton and Library Science, P.404.

                كريم امامي

 

  

                                                                                                             

[1]. Royalty

[2]. Self - publishing

بازگشت به فهرست مقالات ح