Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات خ

 

خدمات كتابخانه‌اي به گروه‌هاي خاص. كتابخانه‌ها سازمان‌هايي خدماتي هستند كه پاسخگويي به نيازهاي اطلاعاتي استفاده‌كنندگان را برعهده دارند. قانون دوم رانگاناتان ـ هر خواننده‌اي، كتابش ـ گواه اين حقيقت است كه كتابخانه و خدمات اطلاعاتي آن به همه مردم، اعم از تحصيلكرده و عامي، ثروتمند و فقير، كارگر، بيمار، معلول، زنداني، و جز آن تعلق دارد.

نقش كتابخانه‌هاي عمومي براي خدمات به گروه‌هاي مختلف جامعه از اهميت خاصي برخوردار است. بيانيه يونسكو درباره خدمات ويژه كتابخانه عمومي مي‌گويد كه: خدمات ويژه و مواد كتابخانه‌اي بايد به استفاده‌كنندگاني كه به هر دليل، نمي‌توانند از خدمات عادي كتابخانه استفاده كنند، مانند اقليت‌هاي زباني، افراد ناتوان، بيماران، يا زندانيان، ارائه گردد (108:2).

تعريف گروه خاص. در متون كتابداري و اطلاع‌رساني معمولاً واژه‌هايي چون محروم[1] ، ناتوان[2] ، و معلول[3]  هم‌ارز يكديگر به‌كار مي‌رود. اما "محروم" اصطلاح عامي است كه به ناتوانان جسمي و ذهني، سالمندان، بيماران، زندانيان، گروه‌هاي اقليت قومي و زباني، و جز آن اطلاق مي‌شود؛ درحالي‌كه "معلول" فقط در مورد ناتوانان جسمي و ذهني به‌كار مي‌رود، زيرا ناتواني نوعي آسيب جسمي يا ذهني است كه سبب كاهش يا از بين رفتن توانايي‌هاي حسي و حركتي منجر به معلوليت مي‌گردد (13:12-14).

ارائه خدمات. نيازهاي اطلاعاتي گروه‌هاي خاص جامعه نيز، همچون ساير مردم، برحسب سن و گسترش سطح آگاهي آنها متفاوت است. اين افراد ممكن است، به‌سبب برخي نارسايي‌ها، به منابع ويژه‌اي نياز داشته باشند؛ به‌طور مثال، فردي كه نقص بينايي دارد نمي‌تواند خطي را كه در جامعه متداول است بخواند؛ و به مطالبي با خط بريل، كتاب‌هاي گويا، و مانند آن نياز دارد.

براي ارائه خدمات به گروه‌هاي خاص، علاوه بر خدمات معمول كتابخانه، بايد براي هر گروه متناسب با ناتواني‌ها و نيازهاي اطلاعاتي آن مواد لازم فراهم گردد. كتابخانه عمومي مي‌تواند، با تهيه منابع و وسايل مناسب، به‌طور مؤثري به گروه‌هاي خاص كمك كند.

براي دستيابي به اين هدف، تربيت كتابداران از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. كتابداران، علاوه بر مهارت‌هاي معمول، مانند سازماندهي دانش، اطمينان از كيفيت مواد، و حمايت از استفاده‌كنندگان و آموزش آنها، به انعطاف‌پذيري و سازگاري با گروه‌ها يا افراد خاص نيز نياز دارند. آشنايي آنان با طرز استفاده از لوازم و تجهيزات تخصصي مناسب گروه‌هاي خاص نيز ضروري است. كتابداران بايد هنگام ارائه خدمات به اين گروه‌ها درنظر داشته باشند كه آنان قادر به انجام چه نوع كاري هستند و به چه كمكي نياز دارند.

انواع گروه‌ها. از لحاظ خدمات كتابخانه‌اي، گروه‌هاي خاص را مي‌توان به انواع عمده زير تقسيم كرد:

1. نوسوادان. نوسواد كسي است كه به‌تازگي مهارت خواندن و نوشتن را، به‌گونه‌اي محدود، كسب كرده است و در خواندن با مشكل روبه‌رو است. اين گروه ممكن است شامل كودكان، نوجوانان، يا بزرگسالان باشد كه آموزش ابتدايي را ترك گفته يا خواندن و نوشتن را به‌صورت خودآموز يا از طريق برنامه‌هاي ويژه آموزش بزرگسالان آموخته‌اند و احتمال بازگشت آنان به بي‌سوادي، در صورت عدم دسترسي به خواندني‌هاي ساده بسيار زياد است.

خواندني‌هاي ساده كه از طرف مركز فرهنگي آسيا و اقيانوسيه يونسكو[4]  توصيه شده عبارتند از: مواد چاپي كتابي مانند كتاب و جزوه؛ مواد چاپي غيركتابي مانند پوستر، روزنامه‌هاي محلي، مجلات طنز، نقشه سبك، و كارت؛ منابع ديداري ـ شنيداري مانند فيلم، اسلايد، نوار كاست، و ويدئو؛ و بازي‌ها مانند معما و جدول، نمايش عروسكي، و جز آن (89:3).

اين‌گونه مواد ممكن است براي مخاطبان مبتدي، نيمه مبتدي، و مستقل با درجات متفاوتي از سطح خواندن و نوشتن فراهم گردد. كتاب‌ها و جزوات خواندني ساده را مي‌توان به‌صورت نوار نيز تهيه كرد تا در كتابخانه‌ها قابل امانت باشد. توجه به نيازهاي نوسوادان براي ارائه مواد خواندني به آنها حائز اهميت است و بايد در بهبود كيفيت زندگي آنها مؤثر باشد. اطلاعاتي در زمينه آموزش مدني، بهداشت، تنظيم خانواده، تغذيه، و نيز دانش و مهارت در زمينه كشاورزي، دامداري، صنعت، تجارت، فروش توليدات، و جز آن مفيد است (84:3).

چنين موادي كه به‌صورت محلي تهيه مي‌شود مي‌تواند توسط كاركنان كتابخانه، آموزشياران، يا دانشجويان توليد شود يا از طريق سازمان‌ها و ناشراني كه به نشر خواندني‌هاي ساده مي‌پردازند تهيه گردد.

تجهيزات ديداري ـ شنيداري مانند ضبط صوت، ويدئو، و ريزرايانه را براي پشتيباني از برنامه‌هاي سوادآموزي مي‌توان تدارك ديد (20:3).

2. اقليت‌ها. اقليت به گروه مهاجران و اقليت‌هاي قومي، و پناهندگان اطلاق مي‌گردد.

الف. مهاجران و اقليت‌هاي قومي. كتابخانه عمومي مي‌تواند نقش بسيار مهمي در كمك به مهاجران و اقليت‌هاي قومي ايفا كند تا مهارت‌هاي خواندن آنها به زبان مادري حفظ شود و، در عين حال، باب تازه‌اي را به‌سوي زبان جديد به‌روي ايشان بگشايد. براي اين منظور، تهيه كتاب‌ها و ساير منابع به زبان مهاجران و اقليت‌هاي قومي جامعه مؤثر است. فراهم كردن روزنامه‌هاي جامعه اصلي مهاجران به آنان كمك مي‌كند تا آنچه در كشورشان مي‌گذرد دنبال كنند. از سوي ديگر، برنامه‌هاي آموزش زبان و تهيه مجموعه‌اي از مواد خواندني ساده به آنها كمك مي‌كند تا زبان جديد را فراگيرند.

نوارهاي ويدئو و كتاب‌هاي گويا به زبان اصلي نيز مفيد است. بايد اطلاعاتي درباره خدمات كتابخانه، از طريق سازمان‌هاي امور مهاجران و مؤسسات مربوط، به آنان داده شود؛ و منابع اطلاعاتي كتابخانه نيز تا حد امكان به زبان‌هاي گوناگون اقليت‌ها و مهاجران مهيا باشد (27:11).

ب. پناهندگان. استفاده از كتابخانه به پناهندگان كمك مي‌كند تا با وضعيت جديد خود سازگار شوند. پناهندگان، فارغ از گروه سني و پيشينه فكري و اجتماعي، معمولاً در فشار روحي به‌سر مي‌برند. كتابخانه‌ها بايد اين تغيير وضعيت آنان را درك و از هر وسيله‌اي براي جلب علاقه ايشان استفاده كنند.

كتابخانه‌ها معمولاً اين خدمات را براي پناهندگان ارائه مي‌كنند:

ـ جمع‌آوري اطلاعات درباره وضعيت كنوني پناهندگان و شرايط بازگشت آنان به وطن؛

ـ ايجاد ايستگاه‌هاي كتابخانه‌اي سيّار در اردوگاه‌هاي پناهندگان؛

ـ فراهم كردن مجموعه كتاب‌ها، از قبيل درسنامه‌هاي مقاطع گوناگون، داستان‌ها، دستورالعمل‌هاي خودآموز، مجلات، روزنامه‌ها، و جز آن؛

ـ تهيه برنامه‌هاي هدفدار مطالعه و كتاب‌درماني؛

ـ برگزاري نمايش‌هاي سرگرم‌كننده فرهنگي (37:10-40).

3. زندانيان. طبق اصل چهلم از قوانين سازمان ملل در مورد به‌كار بستن حداقل مقررات براي رفتار با زندانيان چنين آمده است: "هر زندان بايد يك كتابخانه براي استفاده گروه‌هاي مختلف زندانيان و به‌قدر كافي كتاب‌هاي آموزشي و تفريحي داشته باشد و زندانيان براي استفاده كامل از آنها ترغيب شوند" (109:7).

در بيانيه يونسكو (1994) نيز در مورد خدمات كتابخانه‌هاي عمومي به زندانيان توصيه شده است.

زندانيان مانند ديگر شهروندان حق دارند كه به مواد خواندني دسترسي داشته باشند؛ چنان‌كه حق شركت در فعاليت‌هاي ورزشي يا كلاس‌هاي آموزشي را نيز دارند، و اين حق بايد در قوانين زندان‌ها پيش‌بيني شده باشد.

خدمات كتابخانه‌اي به‌منزله فعاليتي فرهنگي و اجتماعي، بايد در فعاليت‌هاي جاري زندان لحاظ شود و وقت كافي براي استفاده زندانيان از كتابخانه فراهم گردد. در مقابل، كتابخانه وظيفه دارد كه فعاليت‌هاي آموزشي زندان را پشتيباني كند و زندانيان را براي بازگشت به جامعه آماده سازد و منابعي نيز براي حمايت و توسعه حرفه‌اي آنان در اختيار قرار دهد و منابع تكميلي را از طريق امانت بين كتابخانه‌اي و ديگر خدمات تعاوني ميسّر سازد (7:8-9).

تهيه منابعي در مباحث مورد علاقه زندانيان و مسائل روزمره آنان، مواد ديداري ـ شنيداري، و موسيقي از اهميت ويژه‌اي برخوردار است.

زندانياني كه، به هر دليل، در انفرادي به‌سر مي‌برند نيز بايد تحت پوشش خدمات كتابخانه قرار گيرند. بسياري از زندانيان در بازداشت حفاظتي يا در بخش‌هاي پزشكي به‌سر مي‌برند. بايد اطمينان حاصل شود كه كليه آنان خدمات كتابخانه‌اي را دريافت مي‌كنند. فهرست كتابخانه بايد براي زندانيان انفرادي ترجيحاً از طريق يك پايگاه اطلاعات كتابخانه‌اي يا اتصال به شبكه محلي قابل دسترس باشد.

برقرار كردن ارتباط با زندانياني كه زبان آنان زبان رسمي كشوري كه در آن زنداني شده‌اند نيست ضروري است. كتابخانه مي‌تواند موانعي را كه به‌سبب ناآشنايي با زبان ايجاد مي‌شود مرتفع سازد (20:9-21).

4. بيماران. خدمات كتابخانه‌اي به بيمارستان‌ها در بسياري از كشورها سابقه‌اي طولاني دارد. حتي استانداردهايي نيز براي عرضه اين‌گونه خدمات تهيه شده است.

خدمات كتابخانه‌اي نه تنها به بيماران بيمارستان‌ها ارائه مي‌شود، بلكه تلاش بر آن است كه اين‌گونه خدمات به افرادي كه در خانه يا مراكز ديگري بستري هستند نيز ارائه شود. اين خدمات براي افرادي كه خانه‌نشين شده‌اند از طريق كتابخانه‌هاي سيّار صورت مي‌گيرد. ارسال كتاب از طريق پست و استفاده از كتاب‌هاي گويا براي افرادي كه قوه بينايي آنها براي خواندن حروف چاپي معمولي كافي نيست يا اشخاصي كه نمي‌توانند كتاب را ورق بزنند نيز جزو اين‌گونه خدمات است (119:5).

5. معلولان. فوريت‌هاي خاص معلوليت شامل معلوليت ديداري، اختلال شنوايي، معلوليت جسمي، اختلال‌هاي گويايي و زباني، معلوليت ذهني و هيجاني، و معلوليت‌هاي چندگانه است (39:6). خدمات كتابخانه‌هاي عمومي براي معلولان به‌منظور انجام فعاليت‌هاي زير طراحي مي‌شود:

ـ كمك به افراد معلول و عقب‌مانده براي برخورداري از زندگي لذت‌بخش، پي‌بردن به استعدادها و توانايي‌هاي فردي، و ايجاد علاقه در افراد معلول؛

ـ كمك به اشتغال حرفه‌هاي مختلف؛

ـ تشويق افراد معلول و عقب‌مانده براي كسب استقلال فردي.

كتابخانه‌ها بايد افرادي را، در چارچوب بودجه و زمان مورد نياز، مأمور ارائه خدمات به مؤسسات، افراد، يا خانواده‌هايي كنند كه نياز به توجه ويژه دارند (120:5).

جامعه ناشنوايان، به افرادي كه به‌سبب ناشنوايي مادرزادي از زبان اشاره استفاده مي‌كنند، افرادي كه هم از زبان اشاره و هم از زبان نوشتاري عامه مردم استفاده مي‌كنند، بزرگسالاني كه گوششان سنگين است، و اعضاي شنواي خانواده ناشنوايان اطلاق مي‌گردد.

ارائه خدمات به‌عوامل بسياري از جمله حجم منابع، تعداد استفاده‌كنندگاني كه به آنها ارائه خدمت مي‌شود، و جمعيت جامعه ناشنوايان بستگي دارد. كاركنان كتابخانه نيز بايد آموزش‌هاي لازم را در مورد ارائه خدمات و ارتباط مؤثر با ناشنوايان گذرانده باشند.

برخي كتابخانه‌ها در سطح ملي يا منطقه‌اي معمولاً دفتر يا بخشي را كه مسئول خدمات مشاوره‌اي به ناشنوايان باشد پيش‌بيني مي‌كنند. وجود دستگاه مخصوصي كه ناشنوايان مي‌توانند توسط آن از تلفن استفاده كنند در كتابخانه لازم است. علائم اخطار قابل مشاهده بايد در كتابخانه نصب شود تا مراجعان ناشنوا از مشكلات و موقعيت‌هاي اضطراري آگاه شوند.

منابع بصري غيرچاپي در مجموعه هر كتابخانه‌اي كه مراجعه‌كننده ناشنوا دارد اجتناب‌ناپذير است.

مجموعه‌اي از نوارهاي ويدئويي يا فيلم‌ها را مي‌توان به زبان اشاره يا همراه با زيرنويسجمع‌آوري كرد و وسايل لازم را براي مشاهده آنها فراهم آورد.

از اعضاي ناشنواي كتابخانه براي طراحي و گسترش خدمات و ايجاد كميته‌هاي مشورتي، مي‌توان بهره‌مند شد.

پيش‌بيني برنامه‌هايي به زبان اشاره، مانند قصه‌گويي و برنامه‌هايي مرتبط با فرهنگ ناشنوايان مي‌تواند مفيد باشد (11: 10-28).

نابينايان يا افراد داراي معلوليت ديداري، از موادي چون كتاب‌هايي با چاپ درشت و خط بريل، مجله‌هايي به خط بريل، نوار كاست از منابع داستاني و اطلاعاتي (كتاب‌هاي گويا)، صفحات موسيقي، مجموعه‌هاي آموزشي، و بازي‌هاي انطباق‌يافته با نيازهاي كودكان، از قبيل شطرنج و كتاب‌هاي معمول كودكان اما با تصاوير بزرگ و حروف چاپي واضح استفاده مي‌كنند. براي مجله‌هاي پرحجم به خط بريل، قفسه‌هاي بسيار و ميزهاي بزرگ براي مطالعه مورد نياز است. نشانه‌هاي راهنما به خط بريل بر كتاب‌ها و قفسه‌ها نصب مي‌گردد و وسايل شنيداري براي نرم‌افزارها به‌منظور سازماندهي مواد كتابخانه‌اي مورد نياز است.

برنامه‌هايي چون قصه‌گويي، نمايش، موسيقي، و فعاليت‌هاي باشگاهي مي‌تواند توسط كتابخانه‌هاي عمومي براي نابينايان اجرا گردد. خدمات كتابخانه براي كودكان نابينا با همكاري والدين و مؤسسات ديگر انجام مي‌شود. براي كودكان بايد به نسبت طول زماني كه خط بريل را آموخته‌اند و نيز به ميزان توان هوشي ايشان توجه داشت، زيرا در مراحل مختلف سرعت و درك مطلب هستند. اين كودكان مانند كودكان بينا، در هر سني به انواع كتاب‌ها و موضوع‌هاي مورد علاقه خود نيازمندند به‌شرطي كه با خط بريل و با حروف مشخص يا حروف درشت چاپ شده باشد. بخش مهمي از قانون كتابخانه‌هاي عمومي و ملي در مورد نابينايان است و لازم است كه استاندارد يكساني جهت ارائه خدمات به نابينايان تبيين و تعيين گردد (41:6).

معلولان ذهني نيز از جمله گروه‌هاي نيازمند به خدمات ويژه هستند. در سال 1971، مجمع عمومي سازمان ملل متحد بيانيه حقوق عام و خاص عقب‌ماندگان ذهني را به تصويب رساند. به همين سبب، در سال‌هاي اخير، كتابخانه‌هاي عمومي خدماتي براي ارائه به اين گروه‌ها درنظر گرفته‌اند (39:6).

معلولان ذهني معمولاً در برقراري تماس با ديگران محدوديت دارند. نارسايي در گفتار و زبان و مشكلات در ايجاد ارتباط با خارج از منزل، محيط و مردم را براي آنها كشف‌نشده مي‌گذارد. اوقات فراغت معلولان ذهني اغلب در انزوا مي‌گذرد. به همين سبب، خواندن كتاب و روزنامه موجب گسترش ديد آنان مي‌گردد (119:5).

دولت و مجلس براي بهبود و دسترسي به فرهنگ و اطلاعات افرادي كه از معلوليت‌هاي جسمي و ذهني رنج مي‌برند نقش مهمي برعهده دارند. يارانه‌اي كه دولت براي تهيه نشريات و كتاب‌هاي ويژه اين امر پيش‌بيني مي‌كند مهم است. سرمايه‌گذاري براي تربيت مسئولان كتابخواني نيز اهميت دارد، زيرا گاه كتابخواني تنها راه تماس با خوانندگان معلول است (164:4).

فن‌آوري در خدمت معلولان. از سال 1980، بسياري از كتابخانه‌ها سعي در بهبود وضعيت منابع و خدمات ارائه‌شده به معلولان داشته‌اند. در اين ميان، فن‌آوري و چاپ الكترونيكي، نقش اساسي برعهده داشته است؛ به‌طوري كه بخش ويژه‌اي از كتابخانه‌ها به اين وسايل اختصاص يافته است و معلولان در تصميم‌گيري‌هاي لازم جهت انتخاب بهترين و قابل استفاده‌ترين فن‌آوري مشاركت دارند.

استفاده از چاپ الكترونيكي به‌جاي چاپ معمولي، دستيابي به كتابخانه را به‌ويژه براي معلولاني كه استفاده از چاپ كاغذي پيوسته برايشان مشكل است آسان‌تر مي‌سازد. هم‌اكنون كتابخانه‌ها مي‌توانند از چاپ الكترونيكي بر روي صفحه فشرده، كاتالوگ‌هاي پيوسته، مجلات و روزنامه‌هاي الكترونيكي، و خطوط تلفن (براي فرستادن دورنگار) استفاده كنند. بعضي از دستگاه‌هاي نوين كه معلولان مي‌توانند با به‌كارگيري آنها از متون چاپي استفاده كنند عبارتند از: پويشگر، نظام‌هاي تركيب‌كننده صدا، نظام‌هاي تشخيص‌دهنده صدا، دستگاه‌هاي دستيابي به بريل (صفحه‌كليد بريل و دستگاه‌هاي مخصوص خواندن حروف بريل)، نمايش حروف با چاپ درشت، و جز آن.

فن‌آوري‌هاي نوين، عضويت در شبكه‌هاي محلي، منطقه‌اي، ملي، و بين‌المللي را ميسّر ساخته و ارتباط با سازمان‌هاي معلولان و همكاري با برنامه‌هاي امانت بين كتابخانه‌اي را تسهيل كرده است (14:1).

 

مآخذ: 1) ارجمند، تاج‌الملوك. "تجهيزات نوين براي تسهيل خدمات اطلاعاتي به معلولان". پيام كتابخانه. س. چهارم، 3 و 4 (پاييز و زمستان 1373): 6-14؛ 2) "بيانيه يونسكو درباره كتابخانه عمومي 1994". ترجمه زهره ميرحسيني. پيام كتابخانه. س. پنجم، 1 و 2 (بهار و تابستان 1374): 107-108؛ 3) دفتر بين‌المللي آموزش يونسكو. درس‌هاي سوادآموزي. ترجمه زهرا صباغيان. تهران: مدرسه، 1372؛ 4) روزنكلد، ليزبت؛ روزن استروم، لوتا. "پاداش يك تجربه: آشنايي معلولان ذهني با كتاب و روزنامه آسان‌خوان". ترجمه سيمين سوداگر، در گزيده مقالات ايفلا (كوبا: 21-27 اوت 1994). زير نظر عباس حرّي؛ به همت تاج‌الملوك ارجمند. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1374، ص 158-167؛ 5) جانسون، دبراويلكاكس؛ سول، جنيفر اي. كتابخانه‌ها و سوادآموزي. ترجمه رحمت‌الله فتاحي. مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد، 1373؛ 6) مارشال، ام. آر. "كتابدار كتابخانه كودكان و كودك معلول". ترجمه اسدالله آزاد. پيام كتابخانه. س. دوم،1 (بهار 1371): 39-47؛ 7) كيزر، فرانسيس. "مقدمه‌اي بر رهنمودهاي بين‌المللي جهت ارائه خدمات كتابخانه‌اي به زندانيان". ترجمه محمد فرح‌زاد. پيام كتابخانه. س. سوم، 2 و 3 (تابستان و پاييز 1372): 109-114؛

8) Guidelines for Library Services to Prisoners. Hauge: IFLA, 1995; 9) Litghgow, S.O. "New Roles, New Skills: Library Information Services to Disadvantaged", in 62nd. IFLA General Conference Beiging (Aug. 25-37, 1996). Booklet 3, PP. 13-14, 20-27; 10) Mesic‘, Durda. "Refugees, Libraries & Reading", in 59th. IFLA General Conference Barcelona (Aug. 22-28, 1993). Booklet 1. PP.37-40; 11) Michael Day, John. Guidelines for Library Services to Deaf People. Hauge: IFLA, 1991; 12) Mishra, Sanjaya. "Library and Information Services for Disabled Individuals", in 58th IFLA General Conference New Delhi (Aug.30- Sept.5, 1992). Booklet 0, PP.13-14.

                زهره ميرحسيني

 

 

 



[1]. Disadvantaged

[2]. Disabled

[3]. Handicapped

[4]. ACCU (Asia-pacific Cultural Center for UNESCO)

 

بازگشت به فهرست مقالات خ