Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات خ

 

خودكارسازي كتابخانه[1] . خودكارسازي فني است كه از طريق آن هر دستگاه (نظير ماشين‌حساب)، فرايند (نظير توليد)، يا نظام (نظير دفترداري) بتواند به‌طور خودكار عمل كند. در واقع، اين امر شامل "كنترل خودكار عمليات يك دستگاه، فرايند، يا نظام از طريق تجهيزات و ابزارهاي مكانيكي يا الكترونيكي است كه به‌جاي نيروي انساني، به مشاهده، فعاليت، و تصميم‌گيري مي‌پردازند" (27: ج 1، ذيل واژه).

>دايره‌المعارف كتابداري و اطلاع رساني<[2] ، خودكارسازي كتابخانه را به‌معناي استفاده از ماشين‌هاي پردازشگر خودكار و نيمه‌خودكار داده‌ها به‌منظور انجام فعاليت‌هاي سنتي كتابداري نظير فراهم‌آوري، فهرستنويسي، امانت، و جز آن توصيف كرده و اين نكته را مورد توجه قرار داده است كه فرايند خودكارسازي در ديگر زمينه‌هاي وابسته نظير بازيابي اطلاعات، نمايه‌سازي و چكيده‌نويسي خودكار، و نيز تجزيه و تحليل خودكار متون ممكن است بارزتر به‌نظر برسد (25: ج 14، ص 338).

>دايره‌المعارف جهاني كتابداري و خدمات اطلاع‌رساني<[3]، دو ديدگاه رايج از مفهوم خودكارسازي كتابخانه را چنين بيان كرده است: "اصطلاح خودكارسازي كتابخانه، به‌منظور توصيف ابزارها و فعاليت‌هايي به‌كار مي‌رود كه فن‌آوري‌ها را در عمليات كتابداري به خدمت گرفته است. برخي اين اصطلاح را مترادف ماشيني‌كردن كتابخانه[4]  به‌كار برده‌اند؛ اما برخي ديگر صرفاً از اين اصطلاح به‌منظور نشان دادن بهره‌گيري از رايانه در كتابخانه‌ها استفاده كرده‌اند". حتي بدون دستيابي به توافقي جهاني بر سر تعريفي قابل قبول از اين اصطلاح، بيشتر كساني كه در حوزه خودكارسازي كتابخانه فعاليت دارند، احتمالاً با يكديگر هم‌عقيده هستند كه از يك‌سو ديدگاه مفهوم ماشيني‌كردن كتابخانه بسيار كلان است؛ و از سوي ديگر ديدگاه نياز به رايانه براي انجام اين فرايند ممكن است تاحدودي خاص باشد. وجه مشترك اين دو برداشت، آن است كه بر تجهيزات يا سخت‌افزار در فرايند خودكارسازي تأكيد دارند. به تعبير ديگر، اين هر دو ديدگاه خودكارسازي را به‌معناي استفاده از ماشين در كتابخانه‌ها به‌شمار مي‌آورند (470:23).

بنابر اين آنچه واقعاً به‌عنوان مفهوم خودكارسازي كتابخانه مطرح است فقط حضور ماشين در يك فرايند نيست، بلكه منظور اطلاعاتي است كه از طريق ماشين در دسترس قرار مي‌گيرد. بنابراين، ابزارهايي مانند ماشين تحرير، دستگاه تكثير، و نظام‌هاي ايمني الكترونيكي جزو خودكارسازي كتابخانه به‌شمار نمي‌آيند؛ زيرا هيچ‌يك به توليد، استفاده، يا انتقال اطلاعات نمي‌پردازند. از سوي ديگر، رايانه‌ها و شكل قديمي آنها، يعني برگه‌هاي منگنه، به‌طور مشخص داراي چنين ويژگي‌هايي هستند (470:23).

>دايره‌المعارف بين‌المللي اطلاع‌رساني و كتابداري<[5] ، در  تعريف مختصري كه از خودكارسازي كتابخانه ارائه كرده، به‌طور صريح بر بهره‌گيري از فن‌آوري رايانه تأكيد ورزيده و آن را "استفاده از نظام‌هاي مبتني بر رايانه در كتابخانه‌ها به‌منظور دسترسي به اطلاعات (اغلب بازيابي اطلاعات) و نيز مديريت فعاليت‌هاي كتابخانه‌اي" دانسته است (19: 259).

آنچه در تعاريف ارائه‌شده در دايره‌المعارف‌هاي معتبر كتابداري و اطلاع‌رساني مشهود است تأثير فن‌آوري‌هاي موجود هر دوره بر دامنه آن تعاريف است. در تعريف اول (>دايره‌المعارف كتابداري و اطلاع‌رساني<، 1975)، از عبارت "ماشين‌هاي پردازشگر خودكار و نيمه‌خودكار داده‌ها" براي توصيف فن‌آوري‌هاي قابل استفاده در فرايند كتابداري و اطلاع‌رساني در آن زمان استفاده شده است؛ در تعريف دوم (>دايره‌المعارف جهاني كتابداري و خدمات اطلاع‌رساني<، 1993)، دو اصطلاح "ماشيني كردن" و "رايانه‌اي كردن" كتابخانه در برابر يكديگر مطرح شده است؛ و در نهايت در تعريف سوم (>دايره‌المعارف بين‌المللي كتابداري و اطلاع‌رساني<، 1997)، به‌طور روشن "استفاده از نظام‌هاي مبتني بر رايانه" در فرايند خودكارسازي كتابخانه مورد تأكيد قرار گرفته است. با در نظر گرفتن پيشرفت‌ها و تحولات فن‌آورانه عصر حاضر، مي‌توان خودكارسازي كتابخانه را عبارت از: استفاده از نظام‌ها و امكانات رايانه‌اي (سخت‌افزار، نرم‌افزار، محمل‌هاي رقومي نظير صفحه فشرده، شبكه جهاني وب، نظام‌هاي خبره، هوش مصنوعي، و از اين قبيل) به‌منظور كنترل، حذف، كاهش، و يا تسهيل برخي فرايندهاي نظام‌هاي دستي در بخش‌هاي مختلف كتابخانه شامل امانت، سازماندهي، فراهم‌آوري، مديريت نشريات ادواري، و مرجع؛ و نيز ارتقاي سطح كارآيي و بهره‌وري عمليات كتابداري و اطلاع‌رساني دانست. نكته ظريف آنكه بايد ميان مفاهيم "خودكارسازي امور اداري"[6]  و "خودكارسازي كتابخانه" تفاوت قائل شد. نظام‌هاي خودكار امور اداري ممكن است هيچ تأثيري بر بهبود عملكرد خدمات كتابداري و اطلاع‌رساني نداشته باشند و، در واقع، بتوان از آنها در هر سازمان يا نهادي (به‌جز كتابخانه) بهره جست؛ حال آنكه نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي به‌طور مشخص براي ارتقاي سطح خدمات‌دهي و بهبود عمليات تخصصي در بخش‌هاي مختلف كتابخانه به‌كار مي‌روند.

ممكن است نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي بخش عمده‌اي از فعاليت‌هاي متكي بر نيروي انساني را كاهش دهند، اما استفاده از آنها و نظارت لازم، خود به دانش، تخصص، و مهارت‌هاي جديدي فراتر از كتابداري سنتي نياز دارد. آگاهي از شيوه استفاده از نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي، جست‌وجو از طريق پايگاه‌هاي اطلاعاتي، و ذخيره و بازيابي اطلاعات به‌صورت الكترونيكي از جمله اين موارد است.

تاريخچه. سير تحول نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي را مي‌توان بر اساس فن‌آوري‌هاي موجود در هر دوره عبارت دانست از: 1) عصر نظام‌هاي برگه منگنه؛ 2) عصر ظهور رايانه‌ها؛ 3) عصر نظام‌هاي رايانه‌اي ناپيوسته؛ 4) عصر نظام‌هاي رايانه‌اي پيوسته؛ 5) عصر ريزپردازنده‌ها؛ و 6) عصر اينترنت.

عصر نظام‌هاي برگه منگنه[7] . كليه فرايندهاي خودكارسازي با اختراع برگه‌هاي منگنه آغاز شد. در سال 1890، هولريث[8]  برگه‌هاي منگنه را به‌عنوان ابزاري براي جدول‌بندي نمودارهاي آماري اختراع كرد. وي، براي اولين بار نظام ماشيني برگه منگنه را در مركز آمار جمعيت ايالات متحده[9]  مورد استفاده قرار داد (1136:11). اختراع هولريث را مي‌توان سرآغاز عصر استفاده از نظام‌هاي خودكار به‌شمار آورد. يكي از ويژگي‌هاي مهم اين فن‌آوري، در زمان خود، امكان وارد كردن اطلاعات بر روي يك رسانه يعني برگه منگنه بود. مجموعه‌اي از برگه‌هاي منگنه به‌عنوان پايگاه داده‌ها عمل مي‌كرد. حتي پيش از جنگ جهاني دوم، كتابداران از نظام‌هاي كتابخانه‌اي برگه منگنه در بخش‌هاي مختلف كتابخانه استفاده مي‌كردند. يكي از نخستين طرح‌هاي خودكارسازي كتابخانه توسط رالف پاركر[10]  در كتابخانه دانشگاه ميسوري[11]  پيش از جنگ جهاني دوم به‌اجرا در آمد. وي از برگه‌هاي منگنه براي خودكارسازي برخي فعاليت‌ها در بخش امانت استفاده كرد (9:29). موارد ديگر استفاده از چنين نظام‌هايي در بخش امانت كتابخانه دانشگاه تگزاس در سال 1935 گزارش شده است كه منجر به حذف برخي فعاليت‌هاي وقت‌گير به‌منظور بررسي پرونده‌هاي امانت منابع اطلاعاتي گرديد. در سال 1942، شركت آي.بي.اِم.[12]  به‌منظور تسهيل فرايند امانت منابع اطلاعاتي در كتابخانه عمومي نيوجِرسي[13] ، نظامي خودكار را تحت عنوان "پانچين جودي"[14]  راه‌اندازي كرد (472:23). اين كتابخانه از دو ماشين درخواست كتاب استفاده كرد كه تقاضاي افراد را به‌طور خودكار بر روي برگه‌هاي منگنه ضبط مي‌كرد. در سال 1950 و 1951، به‌ترتيب، كتابخانه كنگره امريكا و كتابخانه عمومي واشنگتن[15] فهرستي از كتاب‌ها را با استفاده از برگه منگنه توليد كردند. پس از آن، در اواخر دهه 1950 و اوايل دهه 1960، كتابخانه‌هاي ديگري نيز از نظام برگه منگنه در فرايند خودكارسازي برخي فعاليت‌هاي خود استفاده كردند (25: ج 14، ص 338-339).

تا اوايل دهه 1960 از رايانه براي خودكارسازي كتابخانه‌ها استفاده نمي‌شد و، در واقع، تنها روش ارتباط با ماشين‌ها ايجاد سوراخ‌هايي بر روي برگه‌ها بود و برونداد آن نيز به صورت گزارش‌هاي چاپي يا برگه‌هاي منگنه قابل دسترس بود. قابليت تغيير و تجزيه و تحليل داده‌ها بر روي برگه‌هاي منگنه بسيار اندك بود و امكان ذخيره‌سازي اطلاعات براي بازيابي‌هاي بعدي، جز از طريق برگه‌هاي منگنه، وجود نداشت.

عصر ظهور رايانه‌ها. با ظهور و دسترس‌پذيري رايانه‌ها در دهه 1960، تحولات شگرفي به‌وقوع پيوست و فرايند خودكارسازي كتابخانه‌ها وارد عصر تازه‌اي شد. با ورود رايانه به كتابخانه‌ها، استفاده از برگه‌هاي منگنه بسيار كاهش يافت و اين امكان به‌وجود آمد كه اطلاعات مرتبط با سفارش كتاب‌ها، مواد موجود و امانت‌داده‌شده، نشريات ادواري، و جز آن را از طريق نوار مغناطيسي ذخيره و بازيابي كنند. علاوه بر اين، سرعت پردازش و ظرفيت ذخيره‌سازي و انعطاف‌پذيري براي تغيير و تجزيه و تحليل داده‌ها به‌طور گسترده‌اي افزايش يافت. دسترسي فزاينده به رايانه‌ها و بهبود فرايند پردازش داده‌ها، كه رايانه‌ها به‌وجود آورده بودند، دو علت مهم براي توسعه سريع نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي در دهه 1960 به‌شمار مي‌رود. ارتقاي سطح افكار عمومي درباره اينكه رايانه مي‌تواند به‌طور مؤثري براي فعاليت‌هاي غيرآماري به‌كار گرفته شود نيز يكي از علل مهم استفاده از رايانه در كتابخانه‌ها محسوب مي‌شود (25: ج 14، ص 339).

در اوايل دهه 1960، چندين طرح خودكارسازي كتابخانه به‌وقوع پيوست كه براي نمونه مي‌توان به طرح مدلارز[16] كتابخانه ملي پزشكي امريكا، طرح كنترل نشريات ادواري دانشگاه كاليفرنيا در سان‌دياگو[17] ، طرح نظام امانت منابع در دانشگاه ايلي‌نويز جنوبي[18] ، و طرح فهرست رايانه‌اي كتاب‌ها در دانشگاه تورنتو[19]  اشاره كرد (25: ج 14، ص 340).

يكي از مهم‌ترين و در عين حال مؤثرترين طرح‌هاي خودكارسازي، طرح مارك[20]  (فهرستنويسي ماشين‌خوان) است كه در اوايل دهه 1960 توسط كتابخانه كنگره امريكا به‌منظور ايجاد قالبي واحد براي فهرستنويسي مواد، به‌صورتي‌كه توسط ماشين قابل خواندن و انتقال باشد و بتوان آن را در رايانه‌هاي مختلف مورد استفاده قرار داد، آغاز به‌كار كرد (284:21). طرح مارك يكي از مهم‌ترين دستاوردهاي خودكارسازي عمليات كتابداري به‌منظور تسهيل فرايند تبادل پيشينه‌هاي كتابشناختي ميان كتابخانه‌ها و نيز فهرست‌هاي همگاني پيوسته به‌شمار مي‌آيد. با اين همه، بسياري از طرح‌هاي خودكارسازي رايانه‌اي كتابخانه‌ها به‌صورت ناپيوسته بود و با ظهور نظام‌هاي پيوسته، عصر جديدي تحت عنوان نظام‌هاي رايانه‌اي پيوسته آغاز گرديد.

عصر نظام‌هاي رايانه‌اي ناپيوسته[21] . در نيمه اول دهه 1960، بيشتر طرح‌هاي خودكارسازي كتابخانه‌ها، نظير مارك، به‌صورت ناپيوسته دنبال مي‌شد. در نظام‌هاي ناپيوسته امكان دسترسي به پايگاه‌هاي اطلاعاتي از راه دور وجود نداشت و كليه فرايندهاي پردازش اطلاعات در مكاني واحد صورت مي‌گرفت. استفاده از نظام‌هاي خودكار رايانه‌اي ناپيوسته فقط محدود به كتابخانه‌اي خاص بود و امكان نظارت و دسترسي به آنها خارج از محيط كتابخانه وجود نداشت. در واقع، پردازش اطلاعات در نظام‌هاي رايانه‌اي ناپيوسته در بخش‌هاي مختلف نظير امانت، فراهم‌آوري و سفارش، فهرستنويسي، و جز آن به‌شكل ناپيوسته صورت مي‌پذيرفت. يكي از كتابخانه‌هايي كه در اوايل دهه 1960 از نظام‌هاي رايانه‌اي ناپيوسته براي يكپارچه‌سازي عمليات مختلف كتابداري و اطلاع‌رساني به‌طور مؤثر بهره جست و، در واقع، نظام خودكار يكپارچه‌اي را پديد آورد، دانشگاه آتلانتيك فلوريدا[22]  بود (473:23). يكي از محدوديت‌هاي نظام‌هاي خودكار ناپيوسته كتابخانه‌اي اين است كه امكان نظارت، كنترل، و دسترسي به آنها از طريق تسهيلات شبكه وجود نداشت و به محيط فيزيكي كتابخانه‌ها محدود مي‌شد. بنابراين، استفاده‌كنندگان نمي‌توانستند از راه دور، به‌طور مثال، به فهرست يا بخش امانت منابع اطلاعاتي كتابخانه دسترسي يابند.

عصر نظام‌هاي رايانه‌اي پيوسته[23] . در اواخر دهه1960، نظام‌هاي كتابخانه‌اي پيوسته در كتابخانه‌ها مورد استفاده قرار مي‌گرفت. در فاصله ميان سال‌هاي 1966 تا 1968، كتابخانه دولتي ايلي‌نويز[24] ، دانشگاه ميدوِستِرن تگزاس[25] ، و دانشگاه ايستِرن ايلي‌نويز[26]  از نظام‌هاي امانت خودكار منابع اطلاعاتي به‌صورت پيوسته استفاده مي‌كردند (473:23). در دهه 1970، براي نخستين بار، پايگاه‌هاي اطلاعاتي كتابشناختي با ارجاع به منابع علمي نظير چكيده‌نامه شيمي[27]  و مِدلاين[28]  به‌صورت پيوسته در دسترس قرار گرفت (328:26).

در سال 1971، تغيير و تحول مهمي به‌وقوع پيوست و اُ.سي.ال.سي. [29]  در جهت استفاده از نظام‌هاي رايانه‌اي پيوسته آغاز به‌كار كرد. اُ.سي.اِل.سي. در اين سال، نظام فهرستنويسي مشترك ميان 54 كتابخانه دانشگاهي را در ايالت اوهايو راه‌اندازي كرد. هدف از اين طرح، به‌وجود آوردن بستري واحد براي دسترسي مشترك كتابخانه‌ها به پايگاه پيشينه‌هاي فهرستنويسي بود تا فرايند فهرستنويسي منابع به‌صورت مشترك دنبال شود و از فهرستنويسي تكراري جلوگيري گردد. مزاياي استفاده از اين نظام خودكار به‌حدي مورد توجه قرار گرفت كه در سال 1973 دامنه آن از اوهايو به كليه شهرهاي امريكا گسترش يافت و انواع كتابخانه‌ها را نيز تحت پوشش قرار داد. ايجاد شبكه اُ.سي.اِل.سي. نه تنها در زمينه فهرستنويسي منابع اطلاعاتي؛ بلكه به‌عنوان پايگاهي براي امانت بين كتابخانه‌اي بسيار مورد توجه قرار گرفت. در سال 1979، اُ.سي.اِل.سي. به نظامي خودكار و كارآمد براي امانت بين كتابخانه‌اي پيوسته مبدل شد (473:23).

رويداد مهم ديگري كه در دهه 1970 به‌وقوع پيوست، ورود نظام‌هاي كتابخانه‌اي پيوسته تجاري به بازار بود. در سال 1971 تا 1974 خدمات اطلاع‌رساني ديالوگ[30]  و اوربيت[31]  امكان دسترسي به چند پايگاه اطلاعاتي را به‌طور پيوسته پديد آوردند و، با گذشت زمان، تعداد پايگاه‌هاي اطلاعاتي قابل دسترس از طريق اين دو نوع خدمات به‌طور چشمگيري افزايش يافت (474:23).

فهرست‌هاي همگاني دستيابي پيوسته (اُپك)[32] . اين نوع فهرست‌ها پايگاه اطلاعاتي كتابشناختي رايانه‌اي قابل دسترس از طريق پايانه‌ها[33]  هستند كه استفاده‌كننده مي‌تواند از طريق آن به‌طور مستقيم و مؤثر به جست‌وجو و بازيابي منابع بپردازد. با اينكه فهرست‌هاي پيوسته همگاني را مي‌توان اساس نظام‌هاي رايانه‌اي خودكار به‌شمار آورد، در سير تحول فرايند خودكارسازي كتابخانه‌ها، ابتدا نظام‌هاي امانت و سفارش منابع اطلاعاتي مورد توجه قرار گرفت.

فهرست‌هاي پيوسته كتابخانه‌اي در اواخر دهه 1970 توسعه يافت و پس از آن به‌عنوان يكي از مهم‌ترين و پراستفاده‌ترين نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي مطرح شد. در اوايل دهه 1980، نظام خودكار كتابخانه‌اي با قابليت استفاده و دسترسي براي عموم توسعه يافت كه براي نمونه مي‌توان به نظام خودكار دانشگاه دولتي مينه‌سوتا[34]  و نظام مِلويل[35]  اشاره كرد (22: 330). در سال 1980، نخستين فهرست پيوسته با قابليت دسترسي براي عموم توسط شركت خدمات كتابداري رايانه‌اي بين‌المللي[36]  در كتابخانه عمومي اِوانستون[37]  نصب و راه‌اندازي شد (11:29). در خلال دهه 1980، بيشتر كتابخانه‌هاي دانشگاهي، به‌ويژه در كشورهاي توسعه‌يافته، داراي فهرست پيوسته همگاني بودند. يكي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي فهرست‌هاي پيوسته همگاني، صرف‌نظر از قابليت جست‌وجو به روش‌هاي مختلف (موضوع، مؤلف، عنوان، كليدواژه، ناشر، شماره استاندارد بين‌المللي كتاب، و جز آن)، امكان ايجاد ارتباط با ديگر بخش‌هاي كتابخانه نظير بخش امانت و فراهم‌آوري در فرايند خودكارسازي است. به بيان ديگر، بسياري از نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي وابسته به اطلاعات موجود در پايگاه اطلاعاتي فهرست‌هاي پيوسته همگاني هستند و در كنار آن عمل مي‌كنند. فهرست‌هاي پيوسته همگاني را مي‌توان اساس توسعه و اجراي هر طرح خودكارسازي در كتابخانه‌ها به‌شمار آورد.

عصر ريزپردازنده‌ها[38] . در اوايل دهه 1980، تحول و پيشرفت بسيار مهم ديگري رخ داد و آن ظهور ريزپردازندهها بود. ورود ريزپردازنده‌ها به كتابخانه‌ها تأثير شگرفي بر توسعه و پيشرفت فرايند خودكارسازي كتابخانه‌ها گذاشت. نخستين رايانه شخصي آي.بي.اِم.[39]  در سال 1981 روانه بازار شد و اولين رايانه اَپل‌مكينتاش[40]  در سال 1984 در دسترس عموم قرار گرفت (11:29). به‌دنبال اين پيشرفت فن‌آورانه، تعدادي از شركت‌ها به عرضه نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي ساده‌اي كه امكان استفاده از آنها از طريق ريزپردازنده‌ها وجود داشت پرداختند. با ورود نسل دوم از ريزپردازنده‌ها، امكان پردازش مستقل داده‌ها بدون وابستگي به رايانه‌هاي بزرگ به‌وجود آمد و همين امر سبب شد كه كتابخانه‌ها بتوانند برخي فرايندهاي خودكارسازي را به‌طور غيرمتمركز يا توزيعي انجام دهند. نسل سوم ريزپردازنده‌ها، قابليت‌هاي ديگري نظير استفاده از برنامه‌هاي واژه‌پرداز، حسابداري، و مانند آن را پديد آوردند و همين امر منجر به خودكارسازي برخي فعاليت‌هاي اداري در كتابخانه‌ها شد (474:23). در خلال دهه 1980، فرايند خودكارسازي كتابخانه دچار تغيير و تحول شگرفي گرديد. با پايين آمدن قيمت نرم‌افزار و سخت‌افزار، اين فرصت، به‌ويژه، براي كتابخانه‌هاي كوچك پديد آمد كه از طريق رايانه، برخي فعاليت‌هاي خود را به‌صورت خودكار انجام دهند. در اين دهه، تعدادي از كتابخانه‌ها از نظام‌هاي رايانه‌اي براي ذخيره، بازيابي، تغيير، يا انتقال اطلاعات كتابشناختي استفاده كردند و استفاده از برنامه‌هاي كاربردي نظير واژه‌پردازها و صفحه‌گسترها[41]  براي خودكارسازي امور اداري رايج شد (1:28-2).

ظهور فن‌آوري صفحه فشرده. هنگامي كه فن‌آوري صفحه فشرده* در اواسط دهه 1980 شناخته شد، چند سال طول كشيد تا تحولات شگرفي در فرايند خودكارسازي كتابخانه‌ها پديد آيد. "لايبرري كورپوريشن"[42]  در سال 1986 پايگاه اطلاعاتي بيبليوفايل[43]  را بر روي صفحه فشرده عرضه كرد. اين پايگاه اطلاعاتي مرجع برونداد بيش از دو ميليون پيشينه مارك متعلق به فهرست كتابخانه كنگره امريكا را بر روي چهار صفحه فشرده دربر داشت (17: 203). در حدود اواسط دهه 1980، برخي كتابخانه‌ها براي خودكارسازي بعضي از فعاليت‌هاي خود جهت دسترسي به اطلاعات كتابشناختي منابع و ارائه خدمات مرجع و خدمات فني، به سفارش منابع اطلاعاتي بر روي صفحه فشرده پرداختند كه براي نمونه مي‌توان به پايگاه‌هاي "بوكس‌اين‌پرينت"[44]  و "اولريخ"[45]  اشاره كرد (8: ج 60، ص 46). پس از آن، پايگاه‌هاي اطلاعاتي كتابشناختي بسياري نظير مِدلاين، اِريك[46] ، و اِن.تي.آي.اِس.[47]  بر روي صفحه فشرده روانه بازار شد و بسياري از كتابخانه‌ها از آنها براي خودكارسازي فعاليت‌هاي خود در بخش‌هاي مختلف استفاده كردند. در اوايل دهه 1990، با عرضه پايگاه‌هاي اطلاعات كتابشناختي و مرجع بر روي صفحه فشرده توسط برخي شركت‌ها، جست‌وجو و ارائه خدمات مرجع از طريق اين پايگاه‌ها در كتابخانه‌ها افزايش يافت. سيلورپِلاتر[48]  يكي از مهم‌ترين شركت‌هايي بود كه منابع و پايگاه‌هاي اطلاعاتي علمي و فني را بر روي صفحه فشرده روانه بازار كرد.

عصر اينترنت. فهرست‌هاي پيوسته همگاني، خدمات اطلاع‌رساني پيوسته، و پايگاه‌هاي صفحه فشرده همگي تأثير قابل توجهي بر فرايند خودكارسازي عمليات كتابداري و اطلاع‌رساني نهاده‌اند. در اواخر دهه 1960، فن‌آوري ارتباطي شگرفي توسط آژانس طرح‌هاي تحقيقاتي پيشرفته[49]  وزارت دفاع ايالات متحده، وارد عرصه شد و هم‌اكنون مي‌توان از آن به‌عنوان مهم‌ترين بستر و ابزار خودكارسازي كتابخانه‌ها ياد كرد. اينترنتـ شبكه‌هاي رايانه‌اي گسترده كه مجموعه مشتركي از پروتكل‌ها[50]  و فضاي نشاني‌ها[51]  را به‌اشتراك مي‌گذارد ـ ابتدا، توسط ارتش ايالات متحده به‌عنوان ابزاري براي از ميان برداشتن وابستگي به رايانه‌هاي مركزي طرح‌ريزي شد و به‌تدريج به كتابخانه‌ها راه يافت (20: ج 54، ص 236). يكي از مهم‌ترين كاربردهاي اوليه استفاده از اينترنت در كتابخانه‌ها قرار دادن فهرست‌هاي همگاني پيوسته در محيط اينترنت (تِلنِت[52] ) بود. اگرچه محيط تلنِت به پويايي و انعطاف‌پذيري شبكه جهاني وب، كه هم‌اكنون توسط بسياري از كتابخانه‌ها مورد استفاده قرار مي‌گيرد، نبود؛ اين امكان به‌وجود آمد كه از طريق اينترنت بتوان فهرست پيوسته كتابخانه را، از هر نقطه مورد جست‌وجو قرار داد و حتي منابع مورد نظر را به‌طور پيوسته به‌امانت گرفت. سپس نظام‌هاي كتابخانه‌اي يكپارچه با قابليت كنترل و نظارت عمليات بخش‌هاي مختلف كتابخانه (نظير امانت، سفارش، مديريت نشريات، و جز آن) به‌طور گسترده‌اي مورد استفاده قرار گرفت. امروزه نيز بسياري از كتابخانه‌ها از تلنِت براي ايجاد ارتباط و دسترسي به فهرست‌هاي پيوسته كتابخانه خود استفاده مي‌كنند كه براي نمونه مي‌توان به كتابخانه‌هاي ملي استراليا، فنلاند، مجارستان، و ايتاليا اشاره كرد. با ظهور شبكه جهاني وب در اوايل دهه 1990، افق‌هاي تازه‌اي در ارائه خدمات سريع و كارآمد به استفاده‌كنندگان و خودكارسازي فعاليت‌هاي كتابخانه‌اي مبتني بر اين محيط پويا و انعطاف‌پذير گشوده شد.

شبكه جهاني وب و نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي. در سال 1989، شبكه جهاني وب در آزمايشگاه فيزيك ذره‌اي اروپا[53]  در سوئيس اختراع شد و پس از تحقيقات گسترده در سال 1993 به عموم معرفي گرديد(162:24). آنچه شبكه جهاني وب را از ديگر خدمات اينترنت متمايز ساخته و باعث رشد روزافزون آن شده است محيط فرامتني و چندرسانه‌اي آن براي ارسال و دريافت اطلاعات است. چون نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي مبتني بر تِلنِت انعطاف‌پذيري و پويايي محيط وب را از لحاظ ايجاد پيوندهاي فرامتني و نيز گنجاندن اطلاعات چندرسانه‌اي نداشتند، بسياري از كتابخانه‌ها از شبكه جهاني وب براي دسترس‌پذير كردن فهرست‌هاي پيوسته همگاني و نيز امانت و سفارش پيوسته استفاده كردند. در حال حاضر، بيشتر نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي خودكار كه توسط شركت‌هاي مختلف روانه بازار شده، بر مبناي محيط شبكه جهاني وب طراحي شده‌اند.

اهميت نظام‌هاي خودكار در كتابخانه‌ها. در بسياري موارد، كتابخانه‌ها ناگزيرند از نظام‌هاي ماشيني و رايانه‌اي در بخش‌هاي مختلف استفاده كنند؛ زيرا از يك‌سو بسياري از عرضه‌كنندگان پايگاه‌ها، منابع و خدمات اطلاع‌رساني و محصولات خود را فقط از طريق نظام‌هاي خودكار مبتني بر رايانه در دسترس قرار مي‌دهند؛ و از سوي ديگر، انتظارهاي كنوني استفاده‌كنندگان از شيوه خدمات اطلاع‌رساني افزايش يافته و به‌دنبال دسترسي سريع، دقيق، و مناسب به اطلاعات هستند كه اين امر تا حدود زيادي از طريق به‌كارگيري نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي قابل حصول است. كمبود بودجه و نيروي انساني نيز ممكن است يكي از دلايل بهره‌گيري از نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي تلقي شود.

لنكَستر و سَن‌دور[54] ، در كتاب >فن‌آوري و مديريت در خدمات كتابداري و اطلاع‌رساني<[55]  بعضي از مهم‌ترين دلايل استفاده از فن‌آوري لازم براي خودكارسازي فرايندهاي كتابخانه‌اي را چنين برشمرده‌اند: رويارويي با تقاضاهاي فزاينده از سوي استفاده‌كنندگان؛ كاهش يا جلوگيري از جذب نيروي انساني؛ امكان انجام فعاليت‌هاي بيشتر توسط كارمندان كتابخانه؛ امكان به‌وجود آوردن فرصت بيشتر براي نيروهاي متخصص و كارشناس كتابخانه جهت انجام فعاليت‌هاي بيشتر؛ ارتقا و بهبود خدمات موجود؛ امكان جمع‌آوري كارآمد داده‌ها؛ و پرهيز از مديريت كلان كتابخانه (1:18).

بعضي از ويژگي‌هاي عمومي نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي را مي‌توان عبارت از: سرعت بالا در بازيابي اطلاعات؛ حجم كافي براي ذخيره انواع اطلاعات؛ سادگي از نظر راه‌اندازي نظام و نيز ورود، اصلاح، تبادل، و بازيابي اطلاعات؛ كاربرپسند بودن جهت ايجاد ارتباط آسان و مؤثر؛ تدابير ايمني از نظر ورود و بازيابي اطلاعات؛ پشتيباني اطلاعات[56] ؛ و امكان استفاده چند كاربر در شبكه دانست (9:2).

خودكارسازي بخش‌هاي مختلف كتابخانه. نظام‌هاي خودكار را مي‌توان در بخش‌هاي مختلف كتابخانه به‌كار گرفت، كه بخش‌هاي امانت، فراهم‌آوري و سفارش، فهرستنويسي و رده‌بندي، و مرجع از مهم‌ترين آنها هستند.

خودكارسازي بخش امانت. اين بخش از نخستين بخش‌هايي است كه كتابداران همواره درصدد خودكار كردن آن بوده‌اند. پرونده‌هاي امانت و فهرست كتاب‌هاي كتابخانه بايد به‌سرعت روزآمد شود تا كتابدار بتواند از موجودي كتابخانه و منابع امانت‌داده‌شده آگاهي يابد. اجراي چنين فرايندهايي به‌صورت دستي در بخش امانت كتابخانه تا حدودي وقت‌گير و هزينه‌بر است و نياز به دقت فراوان دارد. مهم‌ترين دلايل خودكارسازي فعاليت‌هاي بخش امانت كتابخانه را مي‌توان چنين برشمرد: صرف هزينه كمتر براي اداره و روزآمد نگه‌داشتن پرونده‌هاي امانت منابع؛ ارتقا و بهبود سطح خدمات به استفاده‌كنندگان؛ بهبود مديريت بر مجموعه كتابخانه؛ افزايش دسترسي به منابع كتابخانه؛ اشتراك منابع با كتابخانه‌هاي ديگر؛ دريافت گزارش‌هاي آماري مختلف درخصوص وضعيت استفاده از مجموعه كتابخانه؛ و تسريع فرايند نظام‌هاي دستي (نظير برگه‌آرايي و امانت يا رزرو پيوسته منابع).

رالف پاركر نخستين كسي بود كه در سال 1943 اقدام به خودكارسازي بخش امانت كتابخانه كرد (9:29). پيشرفت‌هاي فن‌آوري رايانه سبب شد كه در دهه â196 نظام‌هاي امانت خودكار وارد كتابخانه شود و سبب گرديد كه فرايند امانت منابع اطلاعاتي با دقت، سرعت، و سهولت صورت پذيرد. در بيشتر نظام‌هاي خودكار امانت منابع به هريك از اعضاي كتابخانه شماره‌اي خاص تعلق مي‌گيرد و اطلاعات منابع امانت‌داده‌شده به‌طور خودكار در پرونده شخصي آنها (اغلب از طريق وارد كردن شماره ثبت يا شماره استاندارد بين‌المللي كتاب) درج مي‌شود. در بسياري از كتابخانه‌ها، براي وارد كردن شماره استاندارد بين‌المللي كتاب از ابزارهاي خواندن رمزهاي ميله‌اي[57]  استفاده مي‌شود. اهميت نظام‌هاي امانت خودكار، اين است كه اغلب از طريق آنها مي‌توان به اطلاعات ارزشمندي نظير تعداد و مشخصات فردي اعضاي كتابخانه، تعداد و مشخصات منابع امانت‌داده‌شده به هر نفر، گزارش‌هاي ديركرد، و موارد ديگر دسترسي يافت. به بيان ديگر، كتابداران با استفاده از نظام‌هاي امانت خودكار مي‌توانند به بررسي و تجزيه و تحليل ميزان استفاده از منابع اطلاعاتي موجود در مجموعه خود بپردازند و اطلاعات به‌دست‌آمده را در برنامه مجموعه‌سازي به‌كار گيرند.

بعضي از مهم‌ترين قابليت‌هاي نظام‌هاي خودكار امانت را مي‌توان شامل امانت، تمديد، و رزرو منابع فقط از طريق وارد كردن شماره ثبت يا رمزميله‌اي كتاب؛ امكان جست‌وجوي منابع موجود در مجموعه و امانت، تمديد، يا رزرو همزمان آنها؛ برگه‌آرايي خودكار پرونده‌هاي امانت منابع به‌شيوه‌هاي مختلف؛ امكان جست‌وجوي پيشينه امانت منابع از طريق شماره عضويت، نام، و نام خانوادگي اعضاي كتابخانه؛ دريافت گزارش‌هاي آماري گوناگون نظير تعداد منابع امانت‌داده‌شده، ديركرد، رزرو، برگشت منابع، تعداد دفعات امانت هر مدرك، ميزان امانت منابع برحسب طرح رده‌بندي موضوعي (نظير رده‌بندي ديويي)، و جز آن؛ امكان دريافت گزارش آماري امانت منابع مختلف برحسب دوره زماني معيّن؛ دريافت گزارش‌هاي آماري (امانت، ديركرد، رزرو، برگشت، و تمديد)؛ مرتبط با هريك از اعضاي كتابخانه امكان ويرايش، تغيير، گسترش، يا حذف سوابق اعضاي كتابخانه؛ صدور خودكار برگه ديركرد يا اخطار؛  قابليت صدور كارت عضويت و نمايش عكس اعضاي كتابخانه به‌منظور مطابقت با آنها؛ قابليت چاپ، ذخيره، و نمايش گزارش‌هاي مختلف مربوط به امانت منابع؛ سازگاري با ديگر نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي نظير فهرست‌هاي پيوسته به‌منظور ايجاد نظامي مرتبط[58] ؛ و امكان استفاده از برنامه در محيط شبكه به‌منظور ايجاد شبكه پيوسته امانت منابع.

استفاده از نظام‌هاي خودكار امانت مي‌تواند در تحليل و ارزيابي ميزان استفاده از منابع اطلاعاتي مختلف، وجين، و مجموعه‌سازي منابع كتابخانه نيز نقش تعيين‌كننده‌اي داشته باشد و مديران كتابخانه‌ها را در تصميم‌گيري‌ها كمك كند. به‌طور مثال، از طريق بيشتر نظام‌هاي خودكار امانت منابع، به سرعت و دقت مي‌توان از بيشترين و كمترين ميزان امانت منابع كتابخانه برحسب عنوان يا موضوع آگاهي حاصل كرد و اطلاعات آماري به‌دست‌آمده را در سياستگذاري‌هاي مجموعه‌سازي مورد استفاده قرار داد.

خودكارسازي بخش فراهم‌آوري و سفارش. فرايند فراهم‌آوري و سفارش منابع در كتابخانه‌ها همواره متكي بر نيروي انساني بوده است و دشواري اين كار هنگامي‌كه حجم سفارش‌ها زياد باشد يا به‌طور متمركز صورت گيرد، دو چندان مي‌شود. مكان‌يابي منابع درخواستي، سفارش منابع به‌شيوه‌هاي مختلف، انتخاب منابع، مديريت هزينه‌هاي سفارش مواد، مطابقت منابع دريافتي با منابع سفارش‌شده، و پيگيري و رفع لغزش‌هاي احتمالي از مهم‌ترين آنهاست. نظام‌هاي خودكار فراهم‌آوري، قابليت‌هاي لازم را براي حذف برخي فعاليت‌هاي متّكي بر نيروي انساني، در اختيار قرار مي‌دهند. برنامه‌هاي صفحه گسترده از جمله ابزارهايي هستند كه مي‌توانند در بخش فراهم‌آوري كتابخانه‌ها به‌منظور مديريت خودكار سفارش‌ها، هزينه‌ها، و حتي دريافت گزارش‌هاي آماري (جدول‌ها و نمودارهاي گرافيكي) درخصوص منابع سفارش شده و مانند آن مورد استفاده قرار گيرند. با استفاده از برنامه‌هاي فراهم‌آوري و سفارش مي‌توان به‌طور خودكار تكراري بودن منابع سفارش‌شده را بررسي و به‌سرعت فرم سفارش مورد نظر را تنظيم كرد يا از ميزان بودجه براي خريد منابع آگاهي يافت. با فزوني گرفتن انعكاس متون منتشرشده بر صفحه فشرده يا شبكه‌هاي پيوسته، نظير اينترنت، توجه كتابخانه‌ها نيز از نظام‌هاي دستي سنتي به‌سوي نظام‌هاي فراهم‌آوري و سفارش ماشيني افزايش مي‌يابد. از طريق چنين نظام‌هايي مي‌توان فقط با استفاده از يك رايانه روميزي، منابع اطلاعاتي را در پايگاهي واحد جست‌وجو و انتخاب كرد و به‌سهولت سفارش داد.

بعضي از مهم‌ترين قابليت‌هاي نظام‌هاي خودكار فراهم‌آوري و سفارش را مي‌توان چنين برشمرد: امكان جست‌وجوي مدارك موجود در پايگاه به‌روش‌هاي مختلف به‌منظور آگاهي از وضعيت سفارش آنها؛ تجزيه و تحليل مجموعه موجود كتابخانه از نظر نوع مواد، تاريخ انتشار، موضوع، زبان، كارگزار، و جز آن؛ تجزيه و تحليل وضعيت جاري امانت منابع (حتي امكان تجزيه و تحليل موضوعي امانت منابع) كتابخانه به‌منظور سياستگذاري صحيح در امر سفارش و انتخاب منابع؛ جست‌وجو براي آگاهي از نسخه‌هاي تكراري در فهرست‌هاي پيوسته يا پرونده‌هاي سفارش منابع؛ آماده‌سازي خودكار مكاتبات و برگه‌هاي سفارش، پيگيري، و مانند آن جهت ارسال به ناشران، كارگزاران، يا سازمان‌ها؛ پيگيري خودكار سفارش منابع پس از مدت زمان معيّن؛ امكان دريافت گزارش از وضعيت منابع در حال سفارش، سفارش‌داده‌شده، و انصرافي؛ امكان دريافت گزارش‌هاي آماري برحسب نوع مواد سفارش‌شده، ناشر، تاريخ سفارش، هزينه‌ها، و جز آن؛ قابليت استفاده از منابع انتخاب‌شده به‌صورت الكترونيكي، نظير "اولريخ" يا "بوكس‌اين‌پرينت"؛ امكان حسابرسي خودكار و مديريت مالي منابع سفارش‌شده يا در حال سفارش؛ امكان دريافت گزارش‌هاي حسابرسي مختلف (نظير هزينه منابع سفارش‌شده، ميزان بودجه، و جز آن)؛ تبديل خودكار نرخ ارزها به‌منظور مطابقت با بودجه كتابخانه؛ سازگاري با ديگر نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي نظير امانت و فهرست‌هاي پيوسته به‌منظور ايجاد نظامي مرتبط؛ و امكان استفاده از برنامه در محيط شبكه براي مسئولان بخش سفارش.

در حال حاضر، بسياري از ابزارهاي انتخاب منابع به‌صورت الكترونيكي منتشر مي‌شوند و به‌نوعي از طريق آنها مي‌توان منابع اطلاعاتي مورد نظر را انتخاب كرد و سفارش داد. به‌طور مثال، پايگاه اطلاعاتي "بوكس‌اين‌پرينت" بر روي صفحه فشرده امكان جست‌وجوي بيش از يك ميليون كتاب در حال انتشار را از طريق موضوع، مؤلف، عنوان، قيمت، ناشر، زبان، تاريخ نشر، و جز آن مي‌دهد. پايگاه‌هاي اطلاعاتي مشابهي نيز وجود دارد كه از طريق آنها به‌سرعت مي‌توان منابع اطلاعاتي مورد نظر را شناسايي و از نحوه سفارش آنها آگاهي حاصل كرد.

در زمينه انتخاب، مديريت، و سفارش نشريات ادواري نيز پايگاه‌هاي اطلاعاتي متعددي وجود دارد كه يكي از مهم‌ترين آنها "اولريخ" است. اين پايگاه صفحه فشرده، يكي از جامع‌ترين و معتبرترين ابزارهاي انتخاب و سفارش نشريات ادواري است كه مي‌توان از طريق عنوان، موضوع، شماره استاندارد بين‌المللي پيايندها، سردبير، قيمت، ناشر، و جز آن نشريات مورد نظر را انتخاب و سفارش داد.

استفاده از فهرست‌هاي پيوسته ناشران در محيط اينترنت بخش عمده‌اي از فرايندهاي انتخاب و سفارش منابع اطلاعاتي را خودكار كرده است؛ به‌طوري كه بسياري از ناشران امكان سفارش پيوسته منابع را در اختيار قرار داده‌اند. بدين ترتيب، فقط كافي است منابع مورد نظر در پايگاه جست‌وجو و انتخاب شود و با وارد كردن شماره حساب كارت اعتباري[59]  (يا ديگر شيوه‌هاي سپرده‌گذاري) منابع اطلاعاتي مورد نظر را به‌صورت پيوسته سفارش داد. به بيان ديگر، امروزه فرايند انتخاب و سفارش منابع از طريق رايانه شخصي و اتصال به شبكه اينترنت به‌راحتي امكان‌پذير است.

خودكارسازي بخش فهرستنويسي و رده‌بندي. در فهرست‌هاي برگه‌اي، كتابداران از طريق تدوين برگه‌هاي مختلف نظير مؤلف، موضوع، و عنوان نقاط دسترسي به اطلاعات را مشخص مي‌كردند. استفاده از روش‌هاي جست‌وجو در فهرست‌هاي رايانه‌اي سبب شد كه نقاط بازيابي اطلاعات افزايش يافته و بتوان از طريق عملگرهاي بولي، جست‌وجوهاي دقيق‌تر و كارآمدتري انجام داد. اُ.سي.اِل.سي. يكي از نخستين مراكزي بود كه در سال 1971 نظام فهرستنويسي پيوسته ميان 54 كتابخانه دانشگاهي را با هدف ايجاد بستري واحد براي دسترسي مشترك كتابخانه‌ها به پايگاه پيشينه‌هاي فهرستنويسي و نيز فهرستنويسي مشترك منابع راه‌اندازي كرد (473:23). فهرست‌هاي پيوسته همگاني يكي از مهم‌ترين بسترهايي است كه از طريق آن مي‌توان علاوه بر بخش فهرستنويسي و رده‌بندي، ساير عمليات كتابداري را خودكار كرد.

فهرست‌هاي پيوسته همگاني. يكي از مهم‌ترين دستاوردهاي خودكارسازي عمليات كتابداري و اطلاع‌رساني ظهور فهرست‌هاي پيوسته همگاني است. >دايره‌المعارف بين‌المللي اطلاع‌رساني و كتابداري< فهرست پيوسته همگاني را نوعي پايگاه اطلاعات كتابشناختي دانسته است "كه اغلب متعلق به مجموعه كتابخانه‌اي خاص است و امكان جست‌وجو از طريق عنوان، موضوع، و مؤلف در آن توسط پايانه‌هاي عمومي وجود دارد" (330:22). يكي از قابليت‌هاي مهم فهرست‌هاي پيوسته همگاني اين است كه استفاده‌كننده مي‌تواند بدون كمك نيروي انساني، نظير كاركنان متخصص كتابخانه، به‌طور مستقيم و مؤثر به جست‌وجو و بازيابي اطلاعات بپردازد. شايد بتوان گفت كه فهرست‌هاي پيوسته همگاني مهم‌ترين و اصلي‌ترين جزء نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي هستند و بسياري از ديگر بخش‌هاي خودكار كتابخانه نظير امانت، فراهم‌آوري و سفارش، مديريت نشريات ادواري، و مرجع به اطلاعات موجود در آن وابسته‌اند. به بيان ديگر، شرط لازم براي خودكار كردن مؤثر بخش‌هاي كتابخانه وجود پايگاه اطلاعاتي قابل جست‌وجو از منابع كتابخانه به صورت الكترونيكي است.

بعضي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي فهرست‌هاي رايانه‌اي (فهرست‌هاي پيوسته همگاني) نسبت به فهرست‌هاي دستي عبارتند از:

1. قابليت‌هاي جست‌وجو و بازيابي اطلاعات (كليدواژه‌اي، جست‌وجوي بولي، مرور نمايه‌هاي مختلف، و جز آن). از طريق فهرست‌هاي رايانه‌اي مي‌توان سريع‌تر، دقيق‌تر، و با صرف زمان كمتري اطلاعات مورد نظر را بازيابي كرد. در واقع، نقاط بازيابي بيشتر در فهرست‌هاي رايانه‌اي امكان جست‌وجوي كليدواژه‌اي از هر نقطه از منبع را فراهم مي‌كنند و از مهم‌ترين قابليت‌هاي فهرست‌هاي رايانه‌اي به‌شمار مي‌روند؛

2. قابليت افزودن اطلاعات از ساير پايگاه‌هاي اطلاعات كتابشناختي نظير فهرست كتابخانه كنگره امريكا. اين قابليت از ورود مجدد اطلاعات جلوگيري مي‌كند و امكان افزودن حجم بسياري از منابع را به پايگاه پديد مي‌آورد؛

3. امكان مرتب‌سازي نتايج جست‌وجو بر اساس عنوان، مؤلف، سال نشر، و جز آن. از طريق اين قابليت، ديگر نيازي به صرف وقت براي الفبايي كردن فهرستبرگه‌ها نيست و نظام به‌طور خودكار اين عمل را با دقت و سرعت بسيار انجام مي‌دهد؛

4. گنجاندن سرعنوان‌هاي موضوعي و نظام‌هاي رده‌بندي نيز در بسياري از برنامه‌هاي فهرست‌هاي رايانه‌اي اين امكان را به‌وجود آورده است كه كتابداران بتوانند با سرعت و كارآيي بيشتري به آنها رجوع كنند. در نظام‌هاي دستي مي‌بايست به‌طور جداگانه به نسخه‌هاي چاپي مراجعه كرد؛

5. تبادل اطلاعات از طريق شبكه‌هاي اطلاع‌رساني يكي از قابليت‌هاي عمده‌اي است كه فهرست‌هاي رايانه‌اي دارا هستند و از طريق آن مي‌توان از راه دور به جست‌وجو در پايگاه اطلاعاتي پرداخت و اطلاعات مورد نظر را ذخيره كرد؛

6. امكان ويرايش اطلاعات و اعمال تغييرات به‌صورت كارآمد و سريع بر روي مجموعه وسيعي از منابع به‌صورت سراسري؛

7. سازگاري با ديگر نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي نظير امانت و سفارش منابع به‌منظور ايجاد نظامي مرتبط. سرانجام اينكه فهرست‌هاي رايانه‌اي را مي‌توان از جهات مختلف نظير جست‌وجوي اطلاعات، نمايش اطلاعات كتابشناختي، واسط‌هاي كاربر[60] ، و قابليت دسترسي از راه دور[61]مورد مطالعه و بررسي قرار داد.

نمايه‌سازي و چكيده‌نويسي خودكار. بسياري از كتابخانه‌ها ممكن است وظيفه نمايه‌سازي و چكيده‌نويسي اسناد و مدارك را برعهده نداشته باشند؛ با اين همه، برخي كتابخانه‌ها، به‌ويژه كتابخانه‌هاي تخصصي، به نمايه‌سازي و چكيده‌نويسي مدارك مي‌پردازند. براي خودكارسازي اين بخش مي‌توان از نظام‌هاي خودكار نمايه‌سازي و چكيده‌نويسي نيز استفاده كرد. در واقع، توصيف محتواي اسناد را مي‌توان به دو روش استفاده از نيروي انساني و به‌صورت ماشيني دنبال كرد. نمايه‌سازي و چكيده‌نويسي خودكار كه در آنها از ماشين، يا به بيان ديگر رايانه، براي تجزيه و تحليل‌هاي آماري و تعيين ميزان تكرار كلمات يا جايگاه حضور آنها در متن استفاده مي‌شود، از مهم‌ترين روش‌هاي سازماندهي خودكار به‌شمار مي‌آيند.

خودكارسازي بخش مرجع. در برخي منابع نگاشته‌شده درخصوص خودكارسازي كتابخانه، به مبحث خودكارسازي بخش مرجع كتابخانه به‌طور جداگانه پرداخته نشده است؛ زيرا بيشتر فعاليت‌هاي اين بخش بر نيروي تفكر و تجزيه و تحليل كتابداران وابسته است. با اين حال، فرايند خودكارسازي در بخش مرجع را مي‌توان از لحاظ امكانات جست‌وجو و بازيابي مؤثر و كارآمد اطلاعات مورد توجه قرار داد.

در طول ده سال گذشته، بسياري از منابع مرجع از صورت چاپي به الكترونيكي تغيير يافته‌اند. در حال حاضر، قرار گرفتن حجم بسيار زيادي از منابع و پايگاه‌هاي اطلاعاتي بر محمل‌هاي رقومي (نظير صفحه فشرده و اينترنت) تحول شگرفي در خدمات مرجع سنتي پديد آورده است. با ظهور شبكه‌هاي اطلاع‌رساني پيوسته  نظير ديالوگ و پس از آن پايگاه‌هاي اطلاعاتي علمي، تخصصي، و مرجع بر صفحه فشرده، خدمات مرجع وارد عصر تازه‌اي شد. در حال حاضر، بسياري از كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني سراسر جهان منابع مرجع الكترونيكي نظير فرهنگ‌ها، دايره‌المعارف‌ها، اطلس‌ها، سرگذشتنامه‌ها، و جز آن را به صورت صفحه فشرده معمولي يا رقومي[62]  براي ارائه خدمات مرجع مورد استفاده قرار مي‌دهند. استفاده از خدمات اينترنت نظير شبكه جهاني وب، پست الكترونيكي، تلنت، فهرست‌هاي پستي، و جز آن نيز به يكي از مهم‌ترين ابزارهاي دسترسي به اطلاعات در بخش مرجع مبدّل شده است. ظهور منابع مرجع رقومي بخش مهمي از فرايند جست‌وجوي اطلاعات در منابع چاپي توسط كتابداران مرجع را از ميان برداشته است و وقت نسبتاً كمتري براي دسترسي به اطلاعات صرف مي‌شود. منابع مرجع چندرسانه‌اي، علاوه بر متن، امكان دسترسي به رسانه‌هاي مرتبط ديگر نظير صوت، تصوير، و ويدئو را نيز فراهم مي‌سازند.

براي نمونه، با وارد كردن كليدواژه "ايران" در منبع مرجع چندرسانه‌اي "مايكروسافت بوك شلف"[63]  (1998) مي‌توان به‌طور همزمان و به‌سرعت اطلاعات مختلف درباره ايران را در چند منبع مرجع چاپي ذخيره‌شده بر روي صفحه فشرده شامل فرهنگ، دايره‌المعارف، اصطلاحنامه، سالنماي جهان، فرهنگ نقل‌قول، اطلس جهان، و راهنماي شبكه جهاني اينترنت جست‌وجو كرد. بنابراين، مي‌توان اين‌طور استنباط كرد كه هم‌اينك با ظهور منابع مرجع الكترونيكي بخش عمده‌اي از فرايند جست‌وجو و دسترسي به اطلاعات كه در گذشته فقط از طريق رجوع به هريك از منابع چاپي امكان‌پذير بود، يكپارچه و تسهيل شده است. علاوه بر اين، در اغلب اين‌گونه منابع، امكاناتي براي دسترسي به اطلاعات تكميلي و روزآمد در شبكه جهاني وب از طريق گنجاندن پيوندهاي فرامتني در متن مقالات پيش‌بيني شده است.

اگرچه خدمات مرجع وابستگي تنگاتنگي با نيروي تفكر و تحليل كتابداران مرجع دارد، در اين ميان، پيشرفت‌هايي نيز در زمينه استفاده از نظام‌هاي خبره و هوش مصنوعي[64]  [65]  در خدمات مرجع به‌دست آمده است. استفاده از نظام‌هاي خبره در خدمات مرجع به منظور پاسخگويي هوشمندانه به نيازهاي اطلاعاتي مراجعه‌كنندگان از جمله مباحثي است كه براي خودكار كردن خدمات مرجع مطرح است (13).

استفاده از نظام‌هاي اشاعه گزينشي اطلاعات و آگاهي‌رساني جاري خودكار مبتني بر اينترنت نيز از ديگر موارد مطرح در فرايند خودكارسازي خدمات مرجع و اشاعه اطلاعات به‌شمار مي‌آيد؛ به‌طوري كه مي‌توان اطلاعات مورد نظر استفاده‌كنندگان نهايي را، به‌طور خودكار، گزينش و از طريق شبكه‌هاي اطلاع‌رساني براي آنها ارسال كرد. از آنجايي كه بيشتر فعاليت‌هاي بخش مرجع مبتني بر دانش و قدرت تحليل و تفكر كتابداران است، خودكارسازي اين بخش در كتابخانه‌ها بيشتر در زمينه جست‌وجو و دسترسي سريع و كارآمد به منابع قابل مشاهده بوده است.

نظام‌هاي كتابخانه‌اي خودكار يكپارچه، مرتبط، و مستقل. در اواخر دهه 1970، نظام‌هاي خودكار يكپارچه[66] به‌عنوان الگوي مناسبي براي خودكارسازي فعاليت‌هاي كتابداري مورد توجه قرار گرفت (16). منظور از يكپارچكي نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي آن است كه از طريق آنها مي‌توان فعاليت‌هاي بخش‌هاي مختلف كتابخانه نظير امانت، فهرستنويسي، فراهم‌آوري، سفارش، و نشريات ادواري را در نظامي واحد و متمركز اداره كرد. در نظام خودكار كتابخانه‌اي يكپارچه، امكان دسترسي مشترك به داده‌ها در يك پايگاه (نظير فهرست منابع كتابخانه) وجود دارد. در چنين نظام‌هايي داده‌ها "فقط يك‌بار" در پايگاه وارد مي‌شود و قابليت دسترسي به آنها توسط بخش‌هاي ديگر نيز وجود دارد. راه‌اندازي نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي يكپارچه، ضرورتِ داشتن پايگاه اطلاعاتي واحد براي هريك از بخش‌هاي كتابخانه را از ميان برمي‌دارد و كليه بخش‌ها مي‌توانند از پايگاهي واحد استفاده كنند (12). در واقع، با استفاده از نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي يكپارچه مي‌توان به‌صورت كارآمدتر و مؤثرتر به جامعه استفاده‌كنندگان ارائه خدمت كرد. به‌طور مثال، استفاده‌كنندگان از طريق چنين نظام‌هايي مي‌توانند به جست‌وجوي منابع در فهرست پيوسته همگاني كتابخانه بپردازند و منابع مورد نظر خود را امانت گيرند. همچنين، مسئولان بخش فراهم‌آوري و سفارش مي‌توانند با جست‌وجوي پيوسته فهرست همگاني كتابخانه از اينكه منبع مورد نظر قبلاً سفارش داده شده است آگاهي حاصل كنند. در حال حاضر، اغلب نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي يكپارچه به‌صورت فهرست‌هاي همگاني پيوسته طراحي مي‌شوند. نمونه‌هاي بارزي از اين‌گونه نظام‌ها را مي‌توان در بسياري از فهرست‌هاي پيوسته همگاني كتابخانه‌ها در محيط وب مشاهده كرد. يكي از محدويت‌هاي نظام خودكار كتابخانه‌اي يكپارچه آن است كه چنان‌چه مشكلات نرم‌افزاري يا سخت‌افزاري در آن به‌وجود آيد، كل نظام تحت تأثير قرار مي‌گيرد و براي رفع نقص يا بهسازي آن لازم است كار كل نظام متوقف شود. از اين رو، بروز اِشكال در يك بخش موجب ركود كار در بخش‌هاي ديگر مي‌گردد.

در نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي مرتبط[67] ، هريك از بخش‌ها از نرم‌افزار ويژه خود استفاده مي‌كنند و هر بخش مي‌تواند به‌راحتي با بخش‌هاي ديگر ارتباط برقرار كند و به آن دسترسي يابد. ويژگي نظام مرتبط آن است كه درصورت بروز اشكال در هر بخش، خللي به كار بخش‌هاي ديگر وارد نمي‌شود. از اين رو، هر كتابخانه مي‌تواند بسته به نياز هر بخش و متناسب با امكانات خود، از نرم‌افزار خاصي استفاده كند. براي نمونه، مي‌توان در بخش امانت از نرم‌افزار قوي‌تر و در عين حال گران‌تر و در بخش سفارش از نرم‌افزار ساده‌تر و ارزان‌تر استفاده كرد (9:2).

در نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي مستقل[68] ، براي هر بخش كتابخانه از نرم‌افزار جداگانه و مستقلي استفاده مي‌شود. هر نرم‌افزار داراي ويژگي‌هاي خاصي است و اغلب، امكاناتي براي ايجاد ارتباط ميان آنها پيش‌بيني نشده است. يكي از محدوديت‌هاي اين نرم‌افزارها آن است كه هريك مي‌بايست داراي پايگاه اطلاعاتي واحد و مستقلي باشد. اين امر باعث ورود تكراري اطلاعات در چند نظام مختلف (نظير امانت، فراهم‌آوري و سفارش، نشريات ادواري، و فهرست‌هاي همگاني) مي‌گردد كه امروزه به‌سبب ايجاد مشكلات فراوان، ديگر مورد قبول كتابخانه‌ها نيست.

نظام‌هاي خبره و خودكارسازي كتابخانه. مطالعات فراواني در زمينه ايجاد نظام‌هايي كه قادر باشند بسياري از فعاليت‌هاي تخصصي كتابداران را انجام دهند صورت پذيرفته است كه كليه آنها در حوزه هوش مصنوعي و نظام‌هاي خبره بوده است. بسياري از فعاليت‌هاي حوزه كتابداري و اطلاع‌رساني نياز به دانش و تخصص نيروي انساني (كتابدار و متخصص اطلاع‌رساني) دارد. نظام‌هاي خبره برنامه‌هاي رايانه‌اي هستند كه قادرند برخي فعاليت‌هاي تخصصي را انجام دهند. بعضي از مهم‌ترين كاربردهاي نظام‌هاي خبره را مي‌توان عبارت دانست از: نمايه‌سازي و چكيده‌نويسي، تدوين اصطلاحنامه، فهرستنويسي، ذخيره و بازيابي اطلاعات، تجزيه و تحليل خودكار محتوا، خدمات مرجع و نظام‌هاي ارجاعي، واسط‌هاي كاربر هوشمند، تجزيه و تحليل پايگاه‌هاي اطلاعاتي، فرامتن و فرارسانه، و مجموعه‌سازي (15: ج 53، ص 203-209). در منابع مختلف (13؛14)، كاربرد نظام‌هاي خبره و هوش مصنوعي در فعاليت‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني آمده است.

اينترنت و خودكارسازي عمليات كتابداري. اينترنت و خدمات مختلف آن شامل شبكه جهاني وب، پست الكترونيكي، فهرست‌هاي پستي، تلنِت، و مانند آن تأثير بسياري بر فرايند خودكارسازي عمليات كتابداري و اطلاع‌رساني گذاشته است؛ به‌طوري كه بسياري از كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني اين محيط را براي خودكار كردن فعاليت‌هاي خود مورد استفاده قرار مي‌دهند. استفاده‌هاي اوليه از فن‌آوري اينترنت در كتابخانه‌ها محدود به اتصال به فهرست كتابخانه‌هاي ديگر، دريافت و ارسال پرونده‌ها، و انتقال پيام از طريق امكانات پست الكترونيكي بود؛ سپس بسياري از كتابخانه‌ها فهرست‌هاي پيوسته همگاني خود را از طريق خدمات تلنت در دسترس قرار دادند. ظهور شبكه جهاني و قابليت‌هاي چندرسانه‌اي و فرامتني آن، افق‌هاي جديدي را براي طراحي و توسعه نرم‌افزارهاي خودكار كتابخانه‌اي پديد آورده است؛ به‌طوري كه بسياري از كتابخانه‌ها و شركت‌هاي عرضه‌كننده نرم‌افزارها و نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي اين محيط را به‌عنوان بهترين بستر براي پياده‌سازي نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي در بخش‌هاي مختلف مورد توجه قرار داده‌اند.

فهرست‌هاي پيوسته همگاني مبتني بر وب[69] . ظهور شبكه جهاني وب، افق‌هاي جديدي را به‌منظور دسترسي كارآمد به فهرست پيوسته كتابخانه‌ها نمايان ساخته است. گذار از فهرست‌هاي پيوسته همگاني مبتني بر متن[70]  به فهرست‌هاي پيوسته در محيط وب، تحولي است كه امروزه تحقق آن در بسياري از كتابخانه‌هاي ملي، عمومي، دانشگاهي، و جز آن در سراسر جهان مشهود است. اين محيط جديد داراي، قابليت‌هاي بالقوه‌اي است كه مهم‌ترين آنها عبارتند از: استفاده از پيوندهاي فرامتني[71]  در پيشينه‌هاي كتابشناختي؛ به‌كارگيري جلوه‌هاي گرافيكي براي استفاده مؤثر و جذابيت بخشيدن به فهرست؛ دسترسي به اطلاعات چندرسانه‌اي؛ و امكانات جانبي ديگر نظير ارسال نتايج كاوش از طريق پست الكترونيكي. در حال حاضر، بسياري از كتابخانه‌ها در سراسر جهان از فهرست‌هاي پيوسته همگاني مبتني بر وب، براي خودكارسازي بسياري از فعاليت‌هاي خود نظير امانت پيوسته منابع، تحويل مدرك، امانت بين كتابخانه‌اي، خدمات مرجع، و جست‌وجو در فهرست منابع كتابخانه استفاده مي‌كنند (161:4).

محيط وب بسياري از فرايندهاي تحويل مدرك و سفارش منابع اطلاعاتي را تسهيل كرده است. نمونه بارز چنين خدماتي را مي‌توان در فهرست پيوسته كتابخانه بريتانيا به‌خوبي مشاهده كرد. اين خدمات، امكان جست‌وجو در مجموعه‌هاي مرجع و تحويل مدرك كتابخانه بريتانيا را فراهم مي‌سازد، و در بسياري از موارد، درخواست پيوسته نسخه‌اي از منابع بازيابي‌شده از طريق مركز تحويل مدرك كتابخانه بريتانيا[72] امكان‌پذير است. اين خدمات مي‌تواند به‌خوبي جايگزين روش‌هاي سنتي تحويل مدرك گردد؛ به‌طوري كه پس از انجام جست‌وجو و اطمينان از وجود مدرك مورد نظر در مجموعه، فقط با پر كردن چند فرم مي‌توان، به‌سرعت، اصل يا نسخه‌اي از مدرك مورد نظر را درخواست كرد (9).

هم‌اكنون، برخي كتابخانه‌هاي ملي و بسياري از كتابخانه‌هاي دانشگاهي و عمومي در سراسر جهان امكاناتي را از طريق فهرست‌هاي پيوسته خود براي تسهيل فرايند امانت پيوسته كتاب و همكاري بين كتابخانه‌اي در دسترس اعضاي خود قرار داده‌اند. به‌طور مثال، در فهرست پيوسته كتابخانه رقومي كاليفرنيا[73] ، استفاده‌كننده مي‌تواند پس از جست‌وجو در فهرست پيوسته كتابخانه منابع مورد نظر را براي امانت گرفتن رزرو كند (10).

پيشرفت خودكارسازي فعاليت‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني را مي‌توان در كتابخانه‌هاي رقومي مشاهده كرد. در اين نوع كتابخانه‌ها، بسياري از فعاليت‌ها از طريق نظام‌هاي خودكار انجام مي‌شود. جست‌وجو در فهرست مجموعه كتاب‌ها و نشريات ادواري، مطالعه متن كامل منابع موجود در كتابخانه، امانت يا رزرو منابع، درخواست نسخه‌اي از مقالات مورد نظر، جست‌وجو در پايگاه‌هاي اطلاعاتي علمي و تخصصي، و موارد ديگر همه از طريق رايانه شخصي و اتصال به شبكه وب كتابخانه براي اعضا امكان‌پذير است.

نظام‌هاي خودكار كتابخانه‌اي در ايران. تقريباً بيش از يك دهه است كه نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي طراحي‌شده در داخل كشور در اختيار كتابخانه‌ها قرار گرفته است. به‌سبب عدم تخصيص بودجه كافي به كتابخانه‌هاي كشور به‌منظور خريد نرم‌افزار، سخت‌افزار، و پياده‌سازي فهرست‌هاي رايانه‌اي، بازار فروش نرم‌افزار كتابخانه‌اي در اواخر دهه 1360 و اوايل دهه 1370 از وضعيت مطلوبي برخوردار نبود. به همين سبب، فقط چند شركت به ارائه نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي پرداختند (1:3). مهم‌ترين نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي كه هم‌اكنون در بيشتر كتابخانه‌هاي ايران براي خودكارسازي عمليات كتابداري و اطلاع‌رساني مورد استفاده قرار مي‌گيرند عبارتند از: پارس‌آذرخش، نوسا، و كاوش. تحقيقات نسبتاً محدودي به‌صورت پايان‌نامه (1) و مجموعه مقالات همايش‌ها و نشست‌ها در زمينه ارزيابي نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي ايران نگاشته شده است (6: 307-320؛ 7: 283-305). در آبان 1378، همايش علمي و كاربردي تحت عنوان "كاربرد و توسعه فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران" در دانشگاه فردوسي مشهد برگزار شد و براي نخستين بار در كشور، جنبه‌هاي مختلف فهرست‌هاي رايانه‌اي با تأكيد بر نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي توسعه‌يافته در ايران مورد بحث و بررسي قرار گرفت (5: 128-137).

 

مآخذ: 1) غائبي، امير. "سنجش و ارزيابي نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي با تأكيد بر نرم‌افزارهاي موجود در ايران (تهران)". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشگاه آزاد اسلامي واحد تهران شمال، 1372؛ 2) فتاحي، رحمت الله. "آشنايي با ويژگي‌هاي نظام خودكار و نرم‌افزار كتابخانه". پيام كتابخانه. س. پنجم، 3 و 4 (پاييز و زمستان 1374): 6- 16؛ 3) همو. "پيش گفتار دبير همايش"، در همايش كاربرد و توسعه فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران (1378: مشهد). مشهد: دانشگاه فردوسي؛ تهران: مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهاد سازندگي، 1379، ص 1-4؛ 4) كوشا، كيوان. "فهرست‌هاي همگاني و شبكه جهاني وب: بررسي امكانات فهرست پيوسته كتابخانه‌هاي ملي در محيط وب"، در همايش كاربرد و توسعه فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران (1378: مشهد). مشهد: دانشگاه فردوسي؛ تهران: مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهاد سازندگي، 1379، ص 161- 188؛ 5) همو. "همايش كاربرد و توسعه فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران". فصلنامه كتاب. دوره دهم، 4 (زمستان 1378): 128-137؛ 6) يوسفي، احمد. "ريزش كاذب در نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي نوسا، پارس‌آذرخش، و كاوش"، در همايش كاربرد و توسعه فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران (1378: مشهد). مشهد: دانشگاه فردوسي؛ تهران: مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهاد سازندگي، 1379، ص 307-320؛ 7) يوسفي، احمد؛ داودزاده سالستاني، سيروس. "بررسي مشكلات نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي نوسا، پارس‌آذرخش، و كاوش در انتقال اطلاعات از CD-MARC و اينترنت"، در همايش كاربرد و توسعه فهرست‌هاي رايانه‌اي در كتابخانه‌هاي ايران (1378: مشهد). مشهد: دانشگاه فردوسي؛ تهران: مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهاد سازندگي، 1379، ص 283-305؛

8) Biddiscome, Richard. "CD-ROM and the Reference Librarian". The Encyclopedia of Library and Information Science. Vol. 60, PP. 44-63; 9) "British Library Public Catalogue". [Homepage]. Available: http://blpc.bl.uk. [5 June 2001]; 10) "California Digital Library". [Homepage]. Available: http://www. melvyl. ucop.edu. [5 June 2001]; 11) Campbell-Kelly, Martin. "Punched Card Machinary". Encyclopedia of Computer Science, PP. 1136-1138. 12) Cantwell, Paul F. "Integrated Library Systems", 1999 [on-line]. Available: http://silis.cua.edu/dkb/880 /Isc880/intsys. htm. [29 May 2001]; 13) Expert Systems in Reference Services. Edited by Christine Roysdon and Howard D. White. New York: Haworth Press, 1989; 14) Ford, Nigel. Expert Systems and Artificial Intelligence: An Information Manager's Guide. London: Library Association, 1991; 15) Holthoff, Timothy M. "Library Expert Systems". Encyclopedia of Library and Information Science.Vol. 53, PP.203-209; 16) "Integrated Library System Migration Study: Streeing Committee Report & Recommendations". [on-line]. Available: http://www. lib.uiowa.edu/ oasis/ ils/ report reportـ12.18.97 ـtxt. html. [20 may 2001]; 17) Kousha, Kayvan. "DVD: The Next Evolutionary Step for Publishing Multimedia Reference Sources". On-line & CD-ROM Review. Vol. 23, No. 4 (1999): 203-205; 18) Lancaster, F.W.; Sandore, Beth. Technology and Management in Library and Information Science. London: Library Association, 1997; 19) Moore, Caroline. "Library Automation". International Encyclopedia of Information and Library Science, PP. 259-260; 20) Notess, Greg R. "The Internet". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol. 59, PP. 236-265; 21) O'Brien, Ann. "Machine- Readable Cataloguing". International Encyclopedia of Information and Library Science, PP. 284-285; 22) Idem. "On-line Public Access Catalogues". International Encyclopedia of Information and Library Science, PP. 330-331; 23) Reynolds, Dennis J. "Library Automation". World Encyclopedia of Library and Information Services, PP. 470-476; 24) Rocheter, Jack B. Using Computers and Information. Indianapolis: Que Education, 1996, Part III; 25) Salmon, Stephen R. "Library Automation". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol. 14, PP. 338-445; 26) Tseng, Gwyneth. "On-line and CD-ROM Databases". International Encyclopedia of Information and Library Science, PP. 328-330; 27) Webster Third New International Dictionary of the English Language, Unabridged. S.V. "Automation"; 28) Wright, Kieth C. Computer Related Technologies in Library Operations. Hampshire: Gower, 1993; 29) Yee, Martha M. Improving On-line Public Access Catalogs. Chicago: American Library Association, 1998.

                كيوان كوشا

 



 

[1]. Library automation

[2]. Encyclopedia of Library and Information Science

[3]. World Encyclopedia of Library and Information Services

[4]. Library mechanization

[5]. International Encyclopedia of Information and LibraryScience

[6]. Office automation

[7]. Punched-card library systems

[8]. Herman Hollerith

[9]. U.S Population Census

[10]. Ralph Parker

[11]. University of Missouri Library

[12]. IBM (International Business Machines)

[13]. New Jersey Public Library

[14]. Punchin Judy

[15]. Washington Public Library

[16]. MEDLARS

[17]. University of California at San Diago

[18]. Southern Illinois University

[19]. University of Toronto

[20]. MARC (Machine Readable Cataloging)

[21]. Offline computer systems

[22]. Florida Atlantic University

[23]. On-line computer systems

[24]. Illinois State Library

[25]. Midwestern University in Texas

[26]. Eastern Illinois University

[27]. Chemical Abstract

[28]. MEDLINE

[29]. OCLC (On-line Catalog Library Centre)

[30]. Dialog

[31]. Orbit

[32]. On-line Public Access Catalog (OPAC)

[33]. Terminals

[34]. Minnesota State University

[35]. MELVYL

[36]. Computer Library Services International

[37]. Evanston Public Library

[38]. Micro computers

[39]. IBM PC

[40]. Apple Machintosh

[41]. Spread sheet

[42]. Library Corporation

[43]. Bibliofile

[44]. Books in Print on Disc

[45]. Ulrich's Periodical Directory On Disc

[46]. ERIC

[47]. NTIS

[48]. Silver Platter Information

[49]. Advanced Research Projects Agency

[50]. Protocols

[51]. Addresses space

[52]. Telnet

[53]. European Particle Laboratory

[54]. Lancaster & Sandore

[55]. Technology and Management in Library and InformationScience

[56]. Backup

[57]. Bar codes

[58]. Linked system

[59]. Credit card

[60]. User interfaces

[61]. Remote access

[62]. Digital Video Disc (DVD)

[63]. Microsoft Bookshelf

[64]. Expert systems

[65]. Artificial intelligence

[66]. Integrated library systems

[67]. Linked library systems

[68]. Stand-alone library systems

[69]. Web-based OPAC

[70]. Text-based OPAC

[71]. Hypertext links

[72]. British Library Document Supply Centre (BLDSC)

[73]. California Digital Library

 

بازگشت به فهرست مقالات خ