Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    
 

بازگشت به فهرست مقالات خ

 

خوزستان، كتابخانه‌هاي. استان خوزستان در جنوب غرب ايران قرار دارد و از شمال به استان لرستان؛ از غرب به عراق و استان ايلام؛ از جنوب به خليج فارس؛ و از شرق به استان‌هاي چهارمحال و بختياري، و كهگيلويه و بويراحمد محدود است. مساحت آن 64664 كيلومترمربع و جمعيت آن (طبق آمار 1375) 3746772 نفر بوده كه از اين تعداد 5/62 درصد در شهرها و 5/36 درصد در روستاها سكونت دارند. استان خوزستان داراي 15 شهرستان، 28 شهر، 35 بخش، 113 دهستان، و 4496 آبادي است (آمار 1375). شهرستان‌هاي اين استان عبارتند از: آبادان، انديمشك، اهواز،ايذه، باغ ملك، بندر ماهشهر، بهبهان، خرمشهر، دزفول، دشت‌آزادگان، رامهرمز، شادگان، شوش، شوشتر، و مسجد سليمان. مركز اين استان شهر اهواز است (11: پانزده و شانزده).

تاريخچه. خوزستان از كهن‌ترين سرزمين‌هاي ايران است. واژه "خوزستان"، ظاهراً، به معناي سرزمين "خوزي"ها يا "هوزي"هاست كه واژه "اهواز" نيز از آن گرفته شده است (10: ج 1، ص 925). سرزمين خوزستان كمابيش همان عيلام قديم بوده كه آثار باستاني شوش، حاكي از عظمت گذشته آن است. اين شهر پايتخت دولت عيلام و سپس مقرّ عمده داريوش اول هخامنشي (522-486 ق.م.) و جانشينانش بود. آثار باستاني آن از مهم‌ترين اماكن باستاني جهان و مشتمل بر بقاياي ابنيه و آثار گوناگون از تمدن‌هاي باستاني ايران است. نام اين شهر در عهد عتيق و كتيبه‌هاي ميخي، "شوش"، و در مآخذ اسلامي "سوس"، آمده است (14: ج 2، ص 1503). شهر جندي‌شاپور در زمان انوشيروان ساساني (531-579 م.)، به‌واسطه دانشگاه عظيم و معتبر آن مشهور بود. در اين دانشگاه، علوم يوناني به زبان آرامي تدريس مي‌شد (6: ج 1، ص 754). ابن نديم در كتاب الفهرست از كتابخانه بزرگي كه انوشيروان در آنجا داير كرده بود ياد مي‌كند (300:1، 301؛ 4: ج 1، ص 28).

شهر و دانشگاه جندي شاپور تا دوره عباسيان رونق داشت. احتمالاً پس از تشكيل بيت الحكمه در بغداد (پايتخت عباسيان)، مجموعه اين كتابخانه به همراه دانشمندان و مترجمان آن به بغداد انتقال يافته است.

خوزستان در سال 19 ق. توسط سپاه اسلام فتح شد و در اندك‌زماني همه مردم اين سرزمين به اسلام گرويدند. رجال اين منطقه، به‌سبب همجواري با عراق (قلمرو خلافت عباسي)، و نيز عرب‌زبان بودن اغلب ساكنان آن، نقش فعالي در فرهنگ و سياست ايفا كردند. ابوسهل نوبختي (     ـ 185 ق.) مدتي رياست كتابخانه بيت‌الحكمه بغداد را برعهده داشت (2: ج 1، ص 24)، علي‌بن مهزيار اهوازي (  ـ 254 ق) از بزرگان علماي شيعه به‌شمار مي‌رفته، كه 33 تأليف او را برشمرده‌اند، سيد نعمت‌الله جزايري (1050-1112 ق.)، شيخ مرتضي انصاري (1214-1281 ق.)، سيد محمدحسن آل طيّب (1329 ق. - 1373 ش.)، و علامه محمدتقي شوشتري (    ـ1374) از علما و دانشمندان اين سرزمين به‌شمار مي‌روند كه صاحب تأليفات متعددي بوده‌اند (2: ج 2، ص 504-592).

وجود دانشمندان و نويسندگان فراوان در اين استان، نشانگر رواج فرهنگ و ادب و نيز وجود كتابخانه‌هاي متعدد بوده است.

كتابخانه‌هاي مدارس ديني. در سال 629 ق. كه ساختمان امامزاده عبدالله در شوشتر بنا گرديد، در جنب آن، مدرسه، كتابخانه، و ميهمانسرايي نيز داير شد. بقاياي اين امامزاده و كتابخانه آن تا چندي پيش بر روي تپه‌اي در جنوب شوشتر برجاي بود. كتابخانه مدرسه اسفندياربيگ ميرشكار در دوره صفويه شهرت و اعتبار تام داشت كه در هجوم افاغنه به اين شهر (پس از 1135 ق .)، ويران شد (20: ج 2، ص 34، 69، 159). از آن زمان تا قرن چهاردهم، هيچ‌گونه اطلاعي راجع به كتابخانه‌هاي مدارس ديني در دست نيست. كتابخانه مدرسه علميه موسوي، به‌همت محمدحسين موسوي (1307ـ     )، از علماي معاصر شهر بهبهان، به‌منظور استفاده خاص طلاّب اين مدرسه تأسيس گرديد (12: ج 3، ص 252).

كتابخانه‌هاي شخصي و خانداني. نخستين كتابخانه شخصي در اين استان متعلق به جعفربن احمد مروزي ( ـ274ق.) بوده كه، پس از مرگ او، فرزندانش مجموعه كتابخانه وي را به بغداد بردند و حراج كردند (19: ج 1، ص 88). مهم‌ترين كتابخانه خانداني اين استان مربوط به آل مشعشع (714-1025 ق.) بود كه بر بخشي از خوزستان حكومت داشتند. بعضي از رجال اين خاندان، اهل فضل و دانش‌پرور بودند و كتابخانه مهمي در هويزه بنا نهادند. سيد علي‌خان، والي هويزه، كه خود از دانشمندان زمان و صاحب تأليفات متعدد بود بر مجموعه كتابخانه افزود. ميرزا عبدالله اصفهاني، معروف به افندي (    ـ1130 ق.) در كتاب خود، رياض‌العلماء، شرحي از اين كتابخانه به‌دست داده و متذكر مي‌شود كه در آشوب 1117 ق. از ميان رفته است (15: ج 8، ص 165، 166؛ 20: ج 2، ص 150ـ 151). كتابخانه كمال‌الدين خضرشاه دزفولي در شوشتر، در اواخر قرن نهم هجري، اهميت و اعتبار ويژه‌اي داشته كه مورد رجوع دانشمندان و محققان بوده است. اين كتابخانه بيش از يكصد سال در ميان اين خاندان دوام يافته است (17: 145ـ146). مير نورالله شوشتري، بزرگ خاندان شوشتري (956-1019 ق.)، كتابخانه شخصي بزرگي در شوشتر فراهم كرده بود كه تا زمان حيات مير شريف شوشتري (قرن 13 ق.) در ميان اين خاندان بوده است. كتابخانه سيد نعمت‌الله جزايري از كتابخانه‌هاي معروف و معتبر قرن يازدهم و دوازدهم هجري بوده كه پس از مرگ وي در اختيار فرزندش، سيد عبدالله جزايري، صاحب تذكره شوشتر قرار گرفت (20: ج 2، ص 159). ميرعبدالوهاب شوشتري نيز از ملازمان شاه عباس اول صفوي (996-1038 ق .) بود كه در جريان حمله سپاه ايران به شهر ايروان حضور داشت. پس از فتح شهر، شاه عباس كتاب‌هاي غارت‌شده را به وي بخشيد، اما او پس از فرونشستن آتش جنگ، بخش عمده‌اي را به صاحبان اصلي آنها بازگرداند و بخش ديگر را كه صاحبانشان نامعلوم بودند نزد خود نگاه داشت و بر مجموعه شخصي 12000 جلدي خود افزود؛ ولي پس از مرگ وي، مجموعه كتابخانه‌اش پراكنده شد (20: ج 2، ص 159-161). سيد صدرالدين دزفولي، متخلص به "كاشف" (    ـ 1258 ق.) كتابخانه‌اي در دزفول داشت كه سال‌ها در ميان خاندان او باقي بود. وي كتابخانه‌اي نيز براي خانقاهش فراهم كرد كه حدود 5000 جلد كتاب داشت و عمدتاً شامل آثار عرفاني بود. پس از مرگ وي، بخش عمده مجموعه‌اش به كتابخانه محمدشاه قاجار (1250-1264 ق.) انتقال يافت.

شيخ فخرالدين، معروف به شيخ‌الاسلام دزفولي (قرن 13 ق.)، كتابخانه خانداني خود را تكميل و مجموعه 12000 جلدي آن را وقف عام كرد كه مورد استفاده دانشمندان قرار داشت. پس از فوت او، محمدعلي ميرزا دولتشاه، حاكم دزفول، آن مجموعه را تصرف كرد و به‌خواهش حاج ملا احمد نراقي (    ـ1245 ق .) بخشي از آن را بازگرداند (20: ج 2، ص 186-187). از ديگر كتابخانه‌هاي شخصي معروف و معتبر اين استان مي‌توان از كتابخانه شرف‌الدين شوشتري (1279 ق. ـ ) در شوشتر، كتابخانه شيخ جعفر شوشتري (     ـ1303 ق .) در همان شهر، كتابخانه سيد عيسي صافي دزفولي كه مربوط به تاريخ و جغرافيا و رجال دزفول بود، كتابخانه سيد نورالدين جزايري كه بالغ بر 4000 جلد مي‌گرديد (15: ج 8، ص 165)، كتابخانه داعي دزفول كه بيش از 10000 جلد كتاب داشت، كتابخانه امام جمعه شوشتري (1235-1329 ق .) كه بيشتر مجموعه آن را علوم غريبه و كيميا تشكيل مي‌داد، و نيز كتابخانه 8000 جلدي شيخ سلمان خاقاني (1332-1410 ق .) در خرمشهر نام برد. اين كتابخانه در جريان جنگ عراق با ايران از ميان رفت (5: ج 1، ص 137؛ 15: ج 8، ص 165؛ 20: ج 2، ص 180، 183، 187، 208).

كتابخانه‌هاي عمومي. كهن‌ترين كتابخانه عمومي اين استان متعلق به مسجد جامع شوشتر، از قديمي‌ترين مساجد اين شهر، بوده كه در زمان خلفاي عباسي شهرت و اعتبار داشته و در زمان خلافت المعتزبالله (251-255 ق.)، سيزدهمين خليفه عباسي، كتاب‌هايي به خط كوفي در آن موجود بوده است (12:7). مقدسي (336-380 ق .) نيز، در احسن التقاسيم، از كتابخانه بزرگ و باعظمت رامهرمز ياد كرده و آن را در شمار كتابخانه‌هاي معتبر آن زمان دانسته است. اين كتابخانه از مراكز و مراجع مهم علمي معتزله محسوب مي‌شده و استفاده عام داشته است (15: ج 8، ص 155؛ 20: ج 2، ص 15). كتابخانه شخصي كمال‌الدين خضرشاه دزفولي (اواخر قرن 9 ق .)، در شوشتر، مورد استفاده دانشمندان و اهل تحقيق بوده است. شيخ فخرالدين كتابخانه خانداني خود را وقف عام كرد و دانشمندان سال‌ها از آن بهره‌مند مي‌شدند (20: ج 2، ص 145، 146، 187، 188). كتابخانه بزرگ فلاّحيه (شادگان فعلي) تا قرن 12 ق. داراي شهرت و اعتبار تمام بود و شيخ بركات ناصر كعبي (   ـ 1197 ق .) آن را به شيخ خلف عصفوري (  ـ 1208 ق .) بخشيد كه بسياري از نسخه‌هاي آن امروزه در كتابخانه‌هاي عمومي و خصوصي جهان ديده مي‌شود (2: ج 1، ص 31).

نخستين كتابخانه عمومي جديد اين استان در سال 1343 ش. در شهر بهبهان تأسيس شد. در ارديبهشت 1344 نيز كتابخانه عمومي آموزش و پرورش استان خوزستان گشايش يافت. اين كتابخانه از ادغام مجموعه‌هاي دانشسراي مقدماتي پسران، دبيرستان شاهپور، دبيرستان فرهنگ، و كتاب‌هاي كتابخانه آموزش و پرورش استان، با مجموعه‌اي در حدود 4000 جلد كتاب در شهر اهواز تشكيل شد (131:8).

كتابخانه‌هاي عمومي ديگري از آن پس در سراسر استان تأسيس گرديد كه كتابخانه‌هاي عمومي اهواز و خرمشهر (تأسيس 1346)، آبادان (تأسيس 1347)، بندر ماهشهر (تأسيس 1348)، شوش (تأسيس 1349)، رامهرمز (تأسيس 1350)، دزفول (تأسيس 1351)، مسجد سليمان (تأسيس 1352)، انديمشك (تأسيس 1353)، ايذه، و هويزه (تأسيس 1354) از آن جمله‌اند (13: 471-522).

تعداد كل كتابخانه‌هاي عمومي استان (طبق آمار سال 1378) 87 واحد و شامل 705828 جلد كتاب و نشريه، و بيش از 63423 عضو بوده است (1:9). افزون بر اين، 3 واحد از كتابخانه‌هاي عمومي (وابسته به جمعيت هلال احمر جمهوري اسلامي ايران) نيز در خوزستان فعاليت دارند كه تعداد كتب موجود در اين كتابخانه‌ها در حدود 8000 جلد و اعضاي آن 8466 نفر است (34:16). تعداد 37 واحد كتابخانه نيز در مساجد استان وجود دارد كه تا پايان سال 1378، تعداد كتب موجود در آنها، در حدود 5000 جلد، اعضا 4481 نفر، و كاركنان آنها 37 نفر بوده است (1:17).

نخستين كتابخانه كودكان و نوجوانان استان خوزستان در سال 1347 در شهر اهواز گشايش يافت. در سال 1378، تعداد اين كتابخانه‌ها به 6 واحد رسيد كه از جمله مي‌توان به كتابخانه دزفول (تأسيس 1359)، شوشتر (تأسيس 1361)، و رامهرمز (تأسيس 1367) اشاره كرد. تعداد كل كتاب‌هاي كتابخانه‌هاي كانون پرورش فكري در اين استان تا پايان 1378، تعداد 224887 جلد، اعضا 418,17 نفر، و كاركنان آنها 89 نفر بوده است (1:18، 5-6).

كتابخانه‌هاي آموزشگاهي. ظاهراً نخستين كتابخانه‌هاي آموزشگاهي استان در شهر اهواز (پيش از سال 1344) تأسيس شده است. كتابخانه‌هاي دانشسراي مقدماتي پسران، دبيرستان شاهپور، و دبيرستان فرهنگ اين شهر به‌ترتيب داراي 1750، 1270، و 212 جلد كتاب بوده‌اند.

در سال 1342 نيز كتابخانه دبيرستان رازي آبادان تأسيس شد كه، در بدو افتتاح، حدود 1000 جلد كتاب داشت و، پنج سال بعد، تعداد آن به 4300 جلد كتاب فارسي و انگليسي بالغ گرديد (8: 131، 132، 155). تا پايان سال 1378، تعداد كل كتابخانه‌هاي آموزشگاهي اين استان 1067 واحد و مجموعه آنها در حدود 750000 جلد كتاب بوده است (1:4).

كتابخانه‌هاي تخصصي. از جمله كتابخانه‌هاي تخصصي قابل ذكر كتابخانه سازمان تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي دزفول (تأسيس 1342، با مجموعه 5000 جلد و 1 كارمند)، كتابخانه بيمارستان امام خميني وابسته به دانشگاه علوم پزشكي اهواز (تأسيس 1347، با مجموعه 12109 جلد و 4 كارمند)، كتابخانه شركت سهامي پتروشيمي آبادان (تأسيس 1348، با مجموعه 2000 جلد و 1 كارمند)، و كتابخانه بيمارستان ابوذر اهواز (تأسيس 1366، با مجموعه 1000 جلد و 2 كارمند) است. كتابخانه مركز تحقيقات، مطالعات، و سنجش صداوسيماي استان خوزستان نيز با 10513 جلد كتاب، 136 عضو، و 2 كارمند فعاليت دارد (3: 22، 23، 166، 190؛ 53:16).

كتابخانه‌هاي دانشگاهي. نخستين كتابخانه دانشگاهي اين استان در سال 1318 در دانشكده نفت آبادان تأسيس شد. بر اساس آمار سال 1370، مجموعه اين كتابخانه در حدود 33000 جلد كتاب و نشريه و كاركنان آن 11 نفر بوده است (38:3).

تعداد 10 واحد كتابخانه دانشگاهي، وابسته به دانشگاه شهيد چمران اهواز، وجود دارد كه برخي عبارتند از كتابخانه دانشكده علوم (تأسيس 1351، با مجموعه 171,24 جلد و 8 كارمند)، كتابخانه دانشكده ادبيات (تأسيس 1352، با مجموعه 94729 جلد و 11 كارمند)، كتابخانه دانشكده اقتصاد (تأسيس 1354، با مجموعه 9363 جلد و 4 كارمند)، و كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامي (تأسيس 1358، با مجموعه 13505 جلد و 4 كارمند). كتابخانه مركزي و مركز اسناد اين دانشگاه نيز در سال 1356 تأسيس شد، كه در حدود 60000 جلد كتاب و نشريه، و 27 كارمند دارد (83:3-88).

كتابخانه دانشكده پزشكي گلستان (وابسته به دانشگاه علوم پزشكي شهيد چمران اهواز) در سال 1348 تأسيس شد، كه تا سال 1370 داراي مجموعه‌اي در حدود 5000 جلد كتاب بوده است.

از ديگر كتابخانه‌هاي دانشگاهي وابسته به اين دانشگاه مي‌توان از كتابخانه دانشكده علوم پايه پزشكي (تأسيس 1350، با مجموعه 14541 جلد و 6 كارمند)، كتابخانه دانشكده پيراپزشكي (تأسيس 1357، با مجموعه 8000 جلد و 1 كارمند)، كتابخانه دانشكده داروسازي (تأسيس 1365، با مجموعه 5000 جلد و 3 كارمند)، و كتابخانه مركزي دانشگاه علوم پزشكي شهيد چمران (تأسيس 1367، با مجموعه 2000 جلد و 5 كارمند) نام برد.

بر اساس آمار سال 1370، تعداد كل كتابخانه‌هاي دانشگاهي استان خوزستان 18 واحد، با مجموعه 341539جلد و 78 كارمند بوده است (3: 127-130).

 

مآخذ: 1) ابن نديم، محمدبن اسحاق. الفهرست. تهران :]بي‌نا[، 1350؛ 2) پوركاظم، كاظم. نگاهي به مشاهير علم و ادب خوزستان؛ سوسنگرد: سرزمين خوز، 1378؛ 3) تعاوني، شيرين (خالقي)؛ عزيزي، ايراندخت. راهنماي مراكز اسناد و كتابخانه‌هاي تخصصي، اختصاصي و دانشگاهي. ويرايش 2. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1370؛ 4) "تعداد كل كتابخانه و كتاب در سطح مدارس كشور: گزارش شماره 8". ]تهران[: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلي‌كپي)؛ 5) جزايري، محمد. شجره مباركه يا برگي از تاريخ خوزستان. اهواز: چاپخانه نگارين، ]بي‌تا[؛ 6) "جنديشاپور". دايره‌المعارف فارسي ]مصاحب[، ج 1، ص 754؛ 7) حسيني جزايري، عبدالله. تذكره شوشتر. تهران: چاپخانه حيدري، ]بي‌تا[؛ 8) خدمتگزاران عالم كتاب و معرفي برخي از كتابخانه‌هاي عمومي و خصوصي. تهران: وزارت آموزش و پرورش، اداره كل نگارش. 1345؛ 9) "خلاصه گزارش نيمه دوم 1378 كتابخانه‌هاي عمومي كشور". تهران: هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور، دبيرخانه، مديريت مطالعات و برنامه‌ريزي پژوهشي، 1378 (پلي‌كپي)؛ 10) "خوزستان". دايره‌المعارف فارسي ]مصاحب[، ج 1، ص 925-926؛ 11) سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1375، استان خوزستان. تهران: مركز آمار ايران، 1376؛ 12) شريف‌رازي، محمد. گنجينه دانشمندان. تهران: كتابفروشي اسلاميه، 1352؛ 13) شناسنامه كتابخانه‌هاي عمومي. تهران: هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور، دبيرخانه، 1370؛ 14) "شوش". دايره‌المعارف فارسي ]مصاحب[، ج 2، ص 1503؛ 15) "كتابخانه‌هاي ايران بعد از اسلام تا زمان استقلال سياسي. دايره‌المعارف اسلاميه (ايران): ايران و همگي معارف شيعه اماميه اثني‌عشري. ج 8، ص 150-180؛ 16) گزارش فرهنگي كشور، 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، معاونت پژوهشي و آموزشي، مركز آمار و برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي فرهنگي و هنري، 1376؛ 17) "ليست كتابخانه‌هاي مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكيك استان‌ها". تهران: ستاد عالي هماهنگي و نظارت بر كانون‌هاي فرهنگي و هنري مساجد، مديريت امور كتابخانه‌ها، 1378، (پلي‌كپي)؛ 18) "ليست مراكز بر اساس استان‌ها". ]تهران[: كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگي، [[1377-1378، (پلي‌كپي)؛ 19) مرعشي، علي‌اكبر. شجره خاندان مرعشي. تهران: شركت تعاون، 1365؛ 20) همايونفرخ، ركن‌الدين. كتاب و كتابخانه‌هاي شاهنشاهي ايران. ]تهران[: وزارت فرهنگ و هنر، 1345.

                محمدحسن رجبي؛ مهناز عليجاني

 

 

بازگشت به فهرست مقالات خ