Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات د

 

دانش‌پژوه، محمدتقي. دانش‌پژوه كتابدار، كتابشناس، فهرست‌نگار، نسخه‌شناس، محقق، مصحح، و صاحب‌نام در نشر متون ناشناخته زبان فارسي، استاد دانشگاه، و عضو پيوسته فرهنگستان زبان فارسي در سال 1290 ش. در خانواده‌اي روحاني و هنرمند در آمل به‌دنيا آمد (11:3؛ 5: 32؛ 659:6). جدش ميرزا گل‌علي خطي خوش داشت و با نوشتن قرآن كريم زندگي پارسايانه‌اي را در دهكده "دركا" مي‌گذراند. پدرش حاج ميرزا احمد دركايي ديلارستاقي لاريجاني از مجتهدان و فقيهان بنام آمل و لاريجان بود (659:6-660).

دانش‌پژوه تحصيلات مقدماتي را نزد والدين و ملاي مكتبي به‌نام ميرزاعلي بارفروش و نيز در مدرسه‌هاي حاج‌علي كوچك، هاشمي، جامع، و امام حسن عسگري در ناندل (روستايي در بخش لاريجان) و آمل فراگرفت. از ديگر استادان او مولي عبدالله يزدي، ميرزا جلال اعتضادي خوشنويس آملي، شيخ ابوالحسن آملي، ميرزا ابوالحسن آملي، و ميرزا عزيزالله طبرسي بودند (660:6-661).

مقارن تحصيل در دوره دوم متوسطه، به‌صورت متفرقه مدتي را نيز در مدرسه صدر تهران كه در سمت راست پله‌هاي در ورودي مسجد شاه بود به كسب علوم عقلي و نقلي گذراند (600:7).

پس از اتمام تحصيلات متوسطه و درگذشت پدرش، در هجده سالگي به مدرسه فيضيه قم رفت (2: ج 3، ص 1؛ 600:7) و از محضر استاداني چون ميرزا ابوالفضل گلپايگاني، آخوندملاعلي همداني، آيت‌الله مرعشي، ميرزا محمدعلي تهراني، ميرزا قوام لاريجاني، سيدمصطفي كردمحله‌اي، شاه‌آبادي، آيت‌الله ميرزا هاشم آملي، و ديگران بهره گرفت (6: 662-664). پس از دو سال اقامت در قم به آمل بازگشت و نزد دو تن از مجتهدان آنجا به نام ابوالقاسم فرسيوي و آقا محمد غروي رينه‌اي مكاسب و رسائل شيخ مرتضي انصاري
دزفولي را فراگرفت. در سفرهايي كه از قم به تهران مي‌كرد از درس استادان ديگري چون ميرزا طاهر تنكابني، ميرزا يدالله كجوري، ميرزا مهدي آشتياني، و عصار در دانشسراي عالي، و سيدحسن رستاقي در زمينه‌هاي مختلف علوم عقلي و نقلي استفاده مي‌كرد (6: 662-663).

دانش‌پژوه در سال 1316 به تهران آمد و وارد دانشكده معقول و منقول دانشگاه تهران شد و در سال 1320 موفق به دريافت ليسانس گرديد (5:4؛ 32:5؛ 6: 665).

اشتغال او به كتابداري در خرداد 1319، در دانشكده حقوق، آغاز شد و از فروردين 1321 به دبيري دبيرستان‌هاي تهران و سپس به تدريس در دانشگاه نايل گشت. در بهمن 1331 به معاونت كتابخانه دانشكده حقوق منصوب گرديد و نزديك به 25 سال در اين مقام فعاليت داشت. در آذر 1333 به رياست كتابخانه كتب خطي دانشگاه تهران و در مهر 1334 به رياست كتابخانه مركزي دانشگاه تهران، كه قبل از او برعهده منوچهر ستوده بود، منصوب شد؛ در خرداد 1343 به مشاورت فني كتابخانه مركزي و در تير 1346 به عضويت كميته اين كتابخانه نايل گرديد و، در ضمن اين تحولات، همچنان سمت معاونت كتابخانه دانشكده حقوق را نيز برعهده داشت (666:6؛ 603:7).

وي در بهمن 1334 از طرف شوراي دانشگاه تهران مأمور تدريس دروس "درايه‌الحديث" و "فرهنگ ايرانيان" در دانشكده الهيات و معارف اسلامي شد.

تدريس "منطق"، "تاريخ فلسفه اسلامي"، "تاريخ خاورشناسان"، و "روش تحقيق" در دوره‌هاي ليسانس و فوق ليسانس نيز بر عهده او بود و در دوره دكتري به تدريس "عرفان اسلامي" و در دانشكده ادبيات به تدريس متن "الملل والنحل" شهرستاني اشتغال داشت (6: 666).

در سال 1348، دانشيار نيمه وقت دانشكده الهيات شد و از معاونت كتابخانه دانشكده حقوق كناره گرفت (4: 5). در سال 1349 به‌مرتبه دانشيار تمام وقت دانشكده ادبيات دانشگاه تهران ارتقا يافت و از آن پس يكسره به آموزش و پژوهش پرداخت و، به درخواست كتابخانه مركزي از رئيس وقت دانشگاه، عنوان مشاور علمي كتابخانه نيز به او داده شد كه تا اواخر عمر، چه موظف و چه غيرموظف، اين خدمت گرانقدر را انجام مي‌داد (275:1؛ 5:4؛ 666:6).

دانش‌پژوه محققي سخت‌كوش با وسعت معلومات در تصحيح و نشر متون فارسي و احاطه بر فلسفه، منطق، ادبيات، الهيات، كتابداري، و فهرست‌نگاري نسخه‌هاي خطي بود و به همين سبب در سراسر جهان خاورشناسي چهره‌اي شناخته شده و نام‌آور بود. به‌طوري كه انجمن آسيايي فرانسه او را به عضويت افتخاري خود برگزيد (91:3).

فعاليت عمده دانش‌پژوه فهرست‌نگاري نسخه‌هاي خطي بود كه از كتابخانه مركزي دانشگاه تهران، كه هسته اصلي آن را كتاب‌هاي اهدايي محمد مشكوه تشكيل مي‌داد، آغاز شد (8: 246). نسخه‌هاي خطي كتابخانه‌هاي دانشكده حقوق، دانشكده ادبيات دانشگاه تهران، مجلس شوراي ملي (سابق)، مجلس سنا(سابق)، مدرسه سپهسالار سابق (با همكاري علي‌نقي منزوي)، ملك (با همكاري احمد منزوي و حجتي)، آستانه مقدسه قم، كتابخانه مجتبي مينوي، و موارد ديگر به كوشش او شناسايي و فهرست گرديدند (7:4).

دانش‌پژوه دريچه‌اي از كتاب‌هاي خطي و گنجينه‌هاي ايراني به روي دنيا گشود و نشان داد كه ذخاير عظيمي در ايران وجود دارد، و اين بزرگ‌ترين خدمتي بود كه او به ايران و دنياي اسلام و عالم كتابداري كرد (246:8).

وي با سفر به شهرهاي ايران مانند آمل، اصفهان، يزد، تبريز، قزوين، قم، كاشان، مشهد، و همدان برخي نسخه‌هاي خطي كتابخانه‌هاي اين شهرها را يادداشت و در نشريه نسخه‌هاي خطي كتابخانه مركزي دانشگاه تهران چاپ كرد و دانشگاه نيز، با آگاهي از يادداشت‌هاي او، بسياري از نسخه‌هاي ارزشمند آن كتابخانه‌ها را عكسبرداري كرد كه هم‌اكنون در كتابخانه مركزي دانشگاه تهران نگهداري مي‌شود. به‌دستور انجمن آثار ملي، و با نظارت او، فهرستي از مخطوطات كتابخانه‌هاي رشت، همدان، يزد، و مشهد با كمك كارشناسان كشور در سه‌جلد چاپ شد.

دانش‌پژوه به‌منظور كسب اطلاعات كتابشناختي و نسخه‌شناختي و به‌دستور دانشگاه تهران به شهرهاي بغداد، نجف، كربلا، و كاظمين در عراق؛ مدينه و مكه در عربستان سعودي (1345)؛ مسكو، لنينگراد، تفليس، دوشنبه، تاشكند، بخارا، سمرقند، و باكو در آسياي مركزي؛ پاريس، مونيخ، ليدن، اوترخت، و استانبول در اروپا؛ و همچنين شهرهاي كمبريج، بوستون، پرينستن، آن آربرميشيگان، شيكاگو، و نيويورك در امريكا به‌مدت يك‌سال ـ از مرداد 1351 تا مرداد 1352 ـ سفر كرد. شش‌ماه از اين مدت به دعوت دانشگاه هاروارد بود. وي مشخصات و كيفيات نسخه‌ها را در اين سفرها يادداشت كرد و در جلدهاي نشريه نسخه‌هاي خطي كتابخانه مركزي و ديگر نشريات به‌چاپ رساند. وي همچنين به دعوت دانشگاه شيكاگو (1353) و دانشگاه لوس‌آنجلس، به اين شهرها سفر كرد و فهرست پنج هزار عنوان از مخطوطات فارسي، عربي، و تركي دانشگاه لوس‌آنجلس را كه بالغ بر هشت‌هزار مجلد بود در طول دوماه‌ونيم اقامت خود يادداشت كرد (6: 667-668) و آن فهرست امروزه اساس كار هر محققي است كه در آن دانشگاه به مجموعه نسخه‌هاي خطي مي‌نگرد. مي‌توان گفت كه دانش‌پژوه نزديك به يكصد هزار نسخه را يك به يك ديده و بررسي كرده و آنچه را شايسته معرفي دانسته در مقاله‌ها و مقدمه‌هاي خود شناسانده است. به‌همت او بسياري از متون زبان فارسي تصحيح شد و در اختيار پژوهشگران قرار گرفت، كه نخستين گام آن تهيه و نشر شش رساله كوتاه از خواجه نصيرالدين طوسي، از جمله رساله معينيه در هيئت و شرح مشكلات آن، بود (4: 8-10).

دانش‌پژوه در بسياري از مجامع بين‌المللي و ايران‌شناسي عضويت و همكاري داشت كهانجمن دوستداران كتاب (ايران)، كميته ملي كتابشناسي، كميته ملي تأسيس بايگاني كشور، انجمن فلسفه و علوم انساني، كنگره تحقيقات ايراني، مجله راهنماي كتاب، انجمن تاريخ طب و علوم، شوراي ارزشيابي نسخه‌هاي خطي كتابخانه مركزي دانشگاه تهران، مجلس شوراي ملي (سابق) و مجلس سنا(سابق)، كتابخانه ملي ايران، و فرهنگستان زبان و ادب فارسي از آن جمله‌اند. وي در بسياري از مجامع و كنگره‌هاي ايران‌شناسي و جلساتي كه مربوط به فرهنگ و ادب و تاريخ ايران بود نيز شركت و سخنراني داشت (7:4؛ 669:6). دانش‌پژوه در سال 1355 بازنشسته شد (275:1).

حاصل زندگي علمي دانش‌پژوه بيش از 50 كتاب و صدها مقاله است. اولين اثر او ترجمه "النكت الاعتقاديه" شيخ مفيد است كه در سال 1324 به‌چاپ رسيد و پس از آن كتاب‌ها و مقالات او، كه بيشتر در فلسفه، منطق، و ادبيات و علوم قديم است منتشر شد.

وي بنيانگذار نشريات فرهنگ ايران زمين و نيز نسخه‌هاي خطي كتابخانه مركزي دانشگاه تهران با همكاري ايرج افشار بوده است (6: 675).

دانش‌پژوه در سال‌هاي كهولت و ناتواني نيز همچنان به تحقيق و مطالعه مشغول بود. مجمل‌الحكمه و بستان العقول في ترجمان المنقول، آخرين كتاب‌هاي تصحيحي او هستند كه بعد از درگذشتش به‌چاپ رسيده‌اند (5: 32).

وي كتابخانه غني خود را، كه يادگار سال‌ها پژوهش و تحقيق بود، وقف كتابخانه عمومي مجتبي مينوي كرد (91:3).

دانش‌پژوه دو بار سكته كرد و، مدتي پس از سكته دوم، در روز سه‌شنبه 27 آذر 1375 در گذشت و در بهشت زهرا قطعه هنرمندان در كنار ياران و دوستانش عباس زرياب خويي، محمدجواد مشكور، احمد تفضلي، و ديگران به‌خاك سپرده شد (5: 32).

 

مآخذ: 1) آقا شيخ محمد، مريم؛ نوري نشاط، سعيد. گلزار مشاهير: زندگينامه در گذشتگان مشاهير ايران 1358-1376. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، 1377؛ 2) اثر آفرينان. زير نظر كمال حاج سيدجوادي. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، 1378؛ )3 افشار، ايرج. "ياد رفتگان". كلك، 80-83 (آبان ـ بهمن 1375): 91؛ 4) همو. "يادي از محمدتقي دانش‌پژوه". نامه فرهنگستان زبان. س. دوم، 7 (پاييز 1375): 5-14؛ 5) اميرفريار، فرخ. "گنجور فرهنگ ايران در گذشت". جهان كتاب. س. دوم، 3 و 4 (دي 1375): 31؛ 6) دانش‌پژوه، محمدتقي. "سرگذشت من". راهنماي كتاب. س. هجدهم، 7-9 (مهر ـ آبان 1354): 659-688؛ )7 ستوده، منوچهر. "من و محمدتقي دانش پژوه". كلك. س. هفتم، 3 (آبان ـ بهمن 1375): 599-603؛ 8) "گفتگو با محمدتقي دانش‌پژوه". راهنماي كتاب. س. بيست‌ويكم، 3-4 (خرداد ـ تير 1357): 241-281.

                ناهيد حبيبي‌آزاد

 

 

بازگشت به فهرست مقالات د

پدیدآور
ناهید حبيبي آزاد
کلمات کلیدی
 
توضیحات
 
تعداد بازدید
37
موضوع
 
نام و نام خانوادگی ویرایشگر
 
آدرس پست الکترونیکی
 
صفحات فرعی
 
مقالات جدید
 
زمان آخرین تغییر 1397/05/21 08:29 ق.ظ توسط Jafari, Talieh