Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات د

 

دايره‌المعارف‌هاي اردو. دايره‌المعارف‌هاي ابتدايي اردو به تقليد از دانشنامه‌هاي كهن عربي و فارسي تأليف و ترجمه شده است. در اين‌گونه كتاب‌ها، مطالبي از علوم و فنون مختلف گرد آمده و هر باب، يا فصلي از كتاب، اختصاص به موضوعي يافته است؛ چنان‌كه زين‌العابدين فرزند كرامت‌علي مرادآبادي در جمادي الثاني 1288 ق./  1871مطلع‌العلوم و مجمع‌الفنون تأليف حكيم واجد علي‌خان هوگلي‌يي را از فارسي به اردو ترجمه كرد(15). در نيمه اول سده 20 م. در شبه قاره هند، فكر تدوين و ترجمه دايره‌المعارف به زبان اردو، به روش غربي، قوت گرفت و براي تحقق اين فكر كوشش‌هاي فردي و گروهي شروع شد. خواجه حسن نظامي (      ـ1374 ق./  ـ 1955) در دهلي و محيي‌الدين قادري زور (    ـ1383 ق./    ـ 1963) در حيدرآباد دكن، محمد عبدالمقيت در پتنا، و مولوي محمد شفيع در لاهور سازمان‌هايي براي تدوين و ترجمه دايره‌المعارف بنا نهادند. اما به‌جز تلاش مولوي محمد شفيع، بقيه در همان مرحله ابتدايي نافرجام ماند.

دايره‌المعارف‌هاي عمومي. دايره‌المعارف‌هاي عمومي اردو زبان عبارتند از: 1) اردو انسائيكلوپيديا >دايره‌المعارف اردو< تدوين بِرِجâ ناراين ارمان (2)، شامل مدخل‌هاي تاريخ، سياست، بازرگاني، صنعت، كشاورزي، آموزش و پرورش، و مشاهير؛ 2) اردوانسائيكلوپيديا >دايره‌المعارف اردو< تدوين مولوي قادربخش(4)؛ 3) اردو كي اوّلين انسائيكلوپيديا: كتاب‌العلم >نخستين دايره‌المعارف اردو: كتاب‌العلم< تدوين محمدسعيد بيگ و محمداسماعيل نعيم(6)، در اين دايره‌المعارف از ترتيب الفبايي عدول شده و مؤلفان ترتيب موضوعي را ترجيح داده‌اند و مدخل‌هايي در موضوع‌هاي گيتاشناسي، كاني‌شناسي، زيست‌شناسي، علوم انساني، جغرافي، كيميا، طبيعيات، اختراعات، هنرهاي زيبا، تاريخ، كشاورزي، ادبيات، شعر، علوم ديني، قصه سرايي، مشاهير، علوم مكانيكي، تفريحات، علوم بهداشتي، و اقتصاد آمده است؛ 4) مخزن علوم و فنون، يعني اردو انسائيكلوپيديا >گنجينه علوم و فنون، يعني دايره‌المعارف اردو <زير نظر محيي‌الدين قادري زور(14)، نخستين جلد از طرح دايره‌المعارف 12 جلدي است كه با روش علمي تدوين گرديده و در آن مدخل‌هايي آمده كه اهميت و حيثيت زبان اردو و علوم و فنون شرقي هند را روشن مي‌كند. به‌دنبال تجزيه هندوستان در 1326 ش./ 1947 سازمان اين دايره‌المعارف گرفتار بي‌ساماني شد و اين طرح به انجام نرسيد؛ 5) اردو انسائيكلوپيديا >دايره‌المعارف اردو< تدوين شركت مطبوعاتي پسران فيروز، پاكستان (3) به تقليد از دايره‌المعارف كلمبيا تدوين شده و بيشتر مدخل‌ها از دايره‌المعارف‌هاي انگليسي زبان استخراج و ترجمه گرديده است و مدخل‌هايي درباره تاريخ و فرهنگ و جامعه پاكستان به آن اضافه شده است؛ 6) اردو جامع انسائيكلوپيديا >دايره‌المعارف جامع اردو<، تدوين مؤسسه مطبوعاتي شيخ غلام علي، پاكستان(8) كه تقليد و ترجمه‌اي ديگر از دايره‌المعارف كلمبياست كه در مدت 28 سال به سرپرستي س.آ.رحمان و به مديريت مولانا حامد علي‌خان كامل شده است؛ 7) ابتدايي انسائيكلوپيديا >دايره‌المعارف ابتدايي <تدوين سازمان علوم اردو، پاكستان(1)، كه در آن اطلاعات عمومي به‌ترتيب موضوعي گرد آمده است؛ 8) اردو انسائيكلوپيديا معروف به مخزن علوم >دايره‌المعارف اردو معروف به مخزن علوم<تدوين هيأت ملي گسترش زبان اردوـ هند با همكاري اداره تحقيقات شرق‌شناسي ابوالكلام آزاد(7). اين دايره‌المعارف نيز به شيوه دايره‌المعارف كلمبيا تدوين گرديده و در 12 جلد طرح‌ريزي شده است. جلدهاي 1 تا 4 شامل 269 مقاله بلند، و جلدهاي 5 تا 12 شامل 12000 مقاله كوتاه است.

دايره‌المعارف‌هاي موضوعي (تخصصي). دايره‌المعارف‌هاي تخصصي اردو زبان عبارتند از: 1) خانگي انسائيكلوپيديا>دايره‌المعارف خانه‌داري< تدوين منشي محبوب عالم (     ـ1352 ق./    ـ1933)(11)؛ 2) انسائيكلوپيديا تاريخ عالم >دايره‌المعارف تاريخ جهان<[2]  ترجمه غلام رسول مهر (     ـ 1971) در سه جلد(9)، كه ترجمه دايره‌المعارف جهان تأليف ويليام.ال. لانگر[3]  است. چون در اصل وقايع تاريخ اسلام بسيار پراكنده درج شده بوده مترجم به سليقه خود به آنها نظمي جديد داده و تمام مطالب را يكجا آورده و در برخي موارد تصحيحات لازم را نيز انجام داده و حاشيه نوشته است؛ 3) گهريلو انسائيكلوپيديا >دايره‌المعارف خانه‌داري <تدوين سازمان علوم اردو، پاكستان، كه تمام اطلاعات عمومي مفيد براي يك كدبانو در آن گرد آمده است(12)؛ 4) زرعي انسائيكلوپيديا >دايره‌المعارف كشاورزي< كه اصطلاحات كشاورزي را به‌ترتيب الفبايي درج كرده است(13)؛ 5) انسائيكلوپيديا براي كيميا >دايره‌المعارف شيمي < تأليف حافظ عبدالاحد (10)، كه در آن اصطلاحات شيمي به‌ترتيب الفباي لاتيني تنظيم شده است؛ 6) اردو انسائيكلوپيديا طبيعيات >دايره‌المعارف اردوي علوم طبيعي< تدوين و ترجمه حميد عسكري، كه در آن مدخل‌ها به‌ترتيب الفباي لاتيني تنظيم شده است(5).

 

 مآخذ: 1) ابتدايي انسائيكلوپيديا. تدوين سازمان علوم اردو. لاهور: 1989 م. =1410 ق.= 1368؛ 2) اردو انسائيكلوپيديا. تدوين برج ناراين ارمان. لاهور: 1913 م. = 1331 ق. = 1292؛ 3) اردو انسائيكلوپيديا. تدوين شركت مطبوعاتي پسران فيروز. پاكستان، لاهور: 1962 م. = 1381-1382 ق. = 1341؛ چاپ 3 با تجديد نظر و اضافات سعيد لخت. لاهور: 1984 م. = 1404 ق. = 1362؛ 4) اردو انسائيكلوپيديا. تدوين مولوي قادربخش. كماليه: 1930 م. = 1349 ق. = 1309؛ 5) اردو انسائيكلوپيديا طبيعيات. تدوين و ترجمه حميد عسكري. لاهور: آكادمي اردو پاكستان غربي، ]بي‌تا[؛ 6) اردو انسائيكلوپيديا معروف به مخزن علوم. تدوين محمدسعيد بيگ و محمداسماعيل نعيم. لاهور: 1941 م. = 1360 ق.= 1320؛ 7) اردو انسائيكلوپيديا معروف به مخزن علوم. تدوين هيأت ملّي گسترش زبان اردو ـ هند با همكاري اداره تحقيقات شرق‌شناسي ابوالكلام آزاد. حيدرآباد دكن: 1996 م. = 1417 ق. = 1375؛ 8) اردو جامع انسائيكلوپيديا. تدوين مؤسسه مطبوعاتي شيخ غلام علي. تجديد نظر زاهد حسين انجم. لاهور: 1987-1988 م. = 1408-1409 ق. = 1366- 1367؛ 9) انسائيكلوپيديا تاريخ عالم. ترجمه غلام رسول مهر. لاهور: مؤسسه مطبوعاتي شيخ غلام علي: مؤسسه فرانكلين، 1958-1960 م. = 1378-1380 ق. = 1337-1339؛ 10) حافظ عبدالاحد. انسائيكلوپيديا براي كيميا. لاهور: سازمان علوم اردو، 1989-1990 م. = 1410-1411 ق. = 1368-1369؛ 11) خانگي انسائيكلوپيديا. تدوين منشي محبوب عالم. لاهور: 1911 م. = 1330 ق. = 1290؛ 12) گهريلو انسائيكلوپيديا. لاهور: سازمان علوم اردو، 1970 م. = 1390 ق. = 1348؛ چاپ دوم 1988 م. = 1409 ق. = 1367؛ 13) مختار خان. زرعي انسائيكلوپيديا. لاهور: سازمان علوم اردو، 1989 م. = 1410 ق. = 1368؛ 14) مخزن علوم و فنون يعني اردو انسائيكلو پيديا. زير نظر محيي‌الدين قادري زور. حيدرآباد دكن: 1951 م. = 1371 ق.= 1330؛ 15) واجد علي‌خان هوگلي‌اي. مطلع‌العلوم و مجمع‌الفنون. نولكشور: 1902م. = 1320 ق.= 1281.

                عارف نوشاهي

 

 


 


.[1] Encyclopedia of Islam

.[2] Encylopaedia of World History

.[3] William L. Langer

 

 

بازگشت به فهرست مقالات د