Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    
بازگشت به فهرست مقالات د
 

درسنامه در ايران. اين نوع متون در ايران تاريخ پرفراز و نشيبي را طي كرده كه مي‌توان آن را به چند مقطع عمده تقسيم كرد:

1. از ابتدا تا تأسيس دارالفنون. تاريخ كتاب‌هاي درسي در ايران به زماني باز مي‌گردد كه دبستان و دبيرستان به‌شيوه امروزي وجود نداشت و عمومآ مكتب‌خانه‌ها عهده‌دار آموزش خردسالان بودند. در اين دوران، به كودكان مبتدي "عمّ جزو" از قرآن مجيد و پس از آن كتاب‌هاي كوچك و ساده‌اي چون نان و حلوا، سنگتراش، عاق والدين، گرگ و روباه، شنگول و منگول، حسن و حسين، و تمام يا قسمت عمده‌اي از قرآن كريم تدريس مي‌شد (10: 171-172). مراتب بعدي به آموزش كتاب‌هايي با جنبه ادبي قوي‌تر و متون ادبي دشوارتر اختصاص داشت كه از آن جمله مي‌توان حياه‌القلوب و عين‌الحيوه، حق‌اليقين، نصاب‌الصبيان، تاريخ معجم، جهانگشاي نادري، ترسّل، احسن‌المراسلات، منشآت ميرزا مهدي‌خان استرآبادي، و كتاب‌هايي از اين نوع را نام برد. در اين دوره‌ها، گاه جامع‌المقدمات نيز تدريس مي‌شد (61:4).

در مدارس ديني نيز ادبيات عرب و علم صرف و نحو، معاني و بيان، و اصول و منطق را آموزش مي‌دادند كه گاه با توجه به محل جغرافيايي حوزه‌هاي علميه، كتاب‌هاي درسي متفاوت بود (10: 173). اما، در مجموع، تعيين كتاب‌هاي درسي و مواد هر درس معمولا بسته به نظر استادان بود (17: ج 1، ص 732).

در تمدن اسلامي تا اواخر قرن 6 ق.، معمولا تعيين كتاب براي تدريس صورت نمي‌گرفت بلكه اغلب براي مطالعه و تكميل اطلاعات طالبان علم بود. بيشتر استادان از تأليفات خود نيز براي تدريس بهره مي‌بردند؛ اما اعم ازاين كه متون مهم قديم را بياموزند يا از تأليفات خود استفاده كنند، بعد از آنكه طالب علم آنها را نزد استاد مي‌خواند از وي براي روايتشان اجازهمي‌گرفت و اين در حكم تصديق و سندي بود كه استادان به طالبان علم مي‌دادند (17: ج 1، ص 732).

از اوايل قرن 7 ق. توجه به تدوين كتب معين درسي و استفاده از آنها در مدارس بسيار معمول شد. در سال 645 ق.، از طرف دربار خلافت به مدرسان مدرسه مستنصريه كه قبلا آزاد بودند تا نتايج تحقيقات خود را بيان كنند دستور داده شد كه "از اين پس چيزي از تصانيف خود بر طلاب فرو نخوانند و فقها را به حفظ چيزي از آنها وادار و ملزم نسازند بلكه كلام و مشايخ را براي حفظ ادب نسبت به آنان و از راه تبرّك به شاگردان بياموزند"؛ اما با آنكه گروهي از مدرسان در برابر اين دستور مقاومت كردند، سرانجام همه تسليم شدند و اين فرمان را به‌كار بستند. اين نخستين حمله به آزادي استادان در كار تدريس بود و از اين پس تحجّر و يكنواخت شدن دروس و مطالب در مدارس و در تمام مواد درسي معمول گرديد. بسياري از كتب معروف استادان قديم در حكمت و علوم ادبي و شرعي تلخيص و سپس شرح شد و به‌صورتي در آمد كه به كارِ فراگرفتن محصلان آيد. همچنين عده‌اي از مؤلفان، چون خواجه نصيرالدين طوسي (       - 672 ق.)، به تحرير كتب دشوار قديم (به خصوص رسايل رياضي مؤلفان يوناني) پرداختند و نيز عده‌اي از مؤلفان ديگر، مانند نجم‌الدين دبيران، سكاكي، علامه حلّي، قطب‌الدين شيرازي، و نظاير آنان در قرون 7 و 8 ق. كتاب‌هايي در فنون مختلف تأليف كردند كه جملگي، جنبه درسي داشته‌اند. به همين منظور، نوشتن كتاب‌هايي كه جنبه دايره‌المعارف داشت نيز مرسوم شد؛ مانند: اقسام‌العلوم تأليف خواجه نصيرالدين طوسي؛ دره‌التاج (به فارسي) تأليف قطب‌الدين شيرازي؛ نفايس‌الفنون في عرايس‌العيون (به فارسي) تأليف شمس‌الدين محمد آملي؛ و كتابي كه شمس‌الدين محمدبن ابراهيم سنجاري در شصت علم به نام ارشادالقاصد الي اسني‌المقاصد نوشت و طاش كبري‌زاده، از روي آن، مفتاح‌السعاده خود را با اضافات و توضيحات كافي تأليف كرد. در اين كتاب‌ها خلاصه‌اي جامع از غالب علوم ذكر مي‌شد؛ به نحوي كه متعلم از روي آنها اطلاعاتي دايره‌المعارفي از همه دانش‌ها اعم از علوم معقول و منقول به‌دست مي‌آورد (17: ج 1، ص 732-733).

2. از دارالفنون تا 1299 ش. تهيه درسنامه به‌معناي اخصّ آن و به‌صورت رسمي و دولتي به زمان ميرزا تقي‌خان اميركبير و تأسيس مدرسه دارالفنون در 1269 ق. باز مي‌گردد. در اين مدرسه، يا به تعبيري دانشكده، رشته‌هاي تحصيلي پياده نظام، توپخانه، مهندسي، طب، جراحي، داروشناسي، و كاني‌شناسي پديد آمد و در آن موادي چون زبان خارجه، ادبيات فارسي، علوم طبيعي، رياضي، جغرافيا، و نقاشي تدريس مي‌شد. در آغاز، معلمان خارجي كتاب‌هاي درسي را به زبان خود (اغلب فرانسوي) تدريس مي‌كردند. در همان سال‌هاي نخست، تعدادي كتاب درسي توسط معلمان ايراني به فارسي تأليف يا ترجمه شد و در اختيار محصّلان دارالفنون قرار گرفت. اين مؤلفان يا مترجمان از نخستين استادان يا فارغ‌التحصيلان دارالفنون بودند. همزمان با گشايش اين مدرسه، چاپخانه‌اي نيز با نام چاپخانه سنگي دارالفنون يا دارالطباعه خاصه علميه مباركه دارالفنون طهران آغاز به كار كرد كه اختصاصآ به‌منظور چاپ كتاب‌هاي درسي دارالفنون تأسيس شده بود. اين چاپخانه در مدت سي سال نزديك به 30 الي 40 كتاب درسي را چاپ، صحافي، و منتشر كرد (7: 6-7). اين كتاب‌ها توسط خوشنويسان آن زمان، به خط نسخ يا نستعليق، نوشته مي‌شد و پس از چاپ سنگي در اختيار محصلان و معلمان قرار مي‌گرفت. نمونه‌اي از اين كتاب‌ها جراحي پولاك؛ تشريح علي رئيس‌الاطباء؛ طب ابوالحسن‌خان؛ حساب، هندسه، جبر، جغرافيا، و تاريخ طبيعي از ميرزا عبدالغفارخان نجم‌الدوله؛ و كتاب‌هاي آموزش فرهنگ و زبان فرانسوي از ميرزا علي‌اكبرخان مزين‌الدوله بوده است. اين كتاب‌ها از كاغذ نسبتآ مرغوب تهيه مي‌شد و به‌سبب محدود بودن شمارگان، جلد اغلب آنها از مقواي ضخيم بود كه گاه روكش پارچه‌اي يا چرمي نيز داشت (18: 67-70). تعدادي از كتاب‌هاي چاپ سنگي دارالفنون هم‌اكنون در مجموعه كتابخانه ملي ايران نگهداري مي‌شود.

تا چند سال پس از تأسيس دارالفنون هيچ مؤسسه آموزشي دولتي ديگري به‌وجود نيامد، اما مدارس ملي (خصوصي) كه مختص كودكان خانواده‌هاي مرفّه بود ايجاد گرديد. با تأسيس اين مدارس، لزوم تهيه و تأليف كتاب‌هاي درسي بيشتر احساس مي‌شد. از آنجا كه مدارس خصوصي سازمان و برنامه ثابتي نداشتند، در هريك از آنها بنا به نظر و سليقه مديران و معلمان از كتاب‌هاي مختلفي به‌عنوان كتاب درسي استفاده مي‌شد، كه كتاب علي از ميرزا يحيي دولت‌آبادي، تعليم‌الاطفال از ميرزا محمودخان مفتاح‌الملك، معلم‌الاطفال از ميرزا فتحعلي آخوندزاده، دستور سخن از ميرزا حبيب اصفهاني، فرايدالترجمان از مخبرالسلطنه هدايت، حاشيه ملاعبدالله، و گلستان سعدي از آن جلمه‌اند (16: 5).

در سال 1324 ق.، انقلاب مشروطه به‌وقوع پيوست كه نقطه عطف و تحولي در همه زمينه‌ها، از جمله تعليم و تربيت و بالمآل درسنامه‌ها محسوب مي‌شد. در سال 1328 ق.، با تصويب قانون اساسي مشروطه و تأسيس وزارت معارف، همه دستگاه‌هاي تعليم و تربيت خصوصي و دولتي تحت نظر اين وزارتخانه در آمد و، طبق آن، تعليمات ابتدايي براي كودكان از هفت‌سالگي اجباري شد و، در نتيجه، تعداد دبستان‌ها و دبيرستان‌ها رو به افزايش نهاد. در سال‌هاي پايان سده 13 ش.، به همت محمدحسين اقبال، رئيس كتابخانه و چاپخانه اقبال، چاپ كتب درسي به‌نحوي كه تا آن زمان سابقه نداشت، صورت پذيرفت و سر مشقي شد كه بعدها عده زيادي آن را تكميل و در راه‌هاي مختلفي استفاده كردند (2: 37).

3. دوره پهلوي اول. در سال 1300 ش.، يك سال پس از كودتاي 1299، قانون "شوراي عالي فرهنگ" به‌تصويب رسيد. طبق اين قانون، كلّيه امور مدارس؛ مانند سازمان مدرسه‌ها، برنامه‌ها، امتحانات، و تأييد صلاحيت و استخدام معلمان در سراسر كشور يكسان شد و دامنه مدارس خصوصي محدود گرديد. مؤلفان و ناشران نيز ملزم شدند كه كتاب‌هاي درسي را طبق برنامه وزارت فرهنگ آن زمان تأليف و منتشر كنند. در سال 1307 به دستور وزير فرهنگ وقت (قراگوزلو ملقب به اعتمادالدوله) و در 9 تير 1308 طبق تصويب هيأت دولت، چاپ و تأليف كتاب‌هاي ابتدايي در انحصار دولت قرار گرفت (18: 74). كتاب اول دبستان در همين سال تحت نظر اعتمادالدوله، با همكاري مخبرالسلطنه و با اشعاري از ملك الشعراي بهار و ايرج ميرزا، چاپ و منتشر شد (4: 62).

طبق مصوبه سال 1317، هيأت وزيران گروهي از استادان، دانشياران، و دبيران، كار تهيه و چاپ كتاب‌هاي دبيرستاني را برعهده گرفتند. به اين ترتيب، در مدت سه سال حدود هشتاد عنوان كتاب درسي مقطع متوسطه با نام "كتاب وزارتي" و با سرمايه وزارت فرهنگ تأليف و منتشر شد. در اين مقطع، علاوه بر كتاب‌هاي ابتدايي و متوسطه، گزيده‌اي از متون معتبر و شاهكارهاي زبان فارسي؛ مانند شاهنامه، گلستان، منطق‌الطير، و جز آن نيز تهيه گرديد و در اختيار دانش‌آموزان قرار گرفت (18: 74).

4. دوره پهلوي دوم. با شروع جنگ جهاني دوم و اشغال ايران در سال 1320 توسط نيروهاي متفقين و سقوط پهلوي اول، موجبات ناتواني و ضعف اقتصادي - سياسي دولت فراهم گرديد. شرايط جديد و تغيير نگرش سياسي سبب شد كه عملكرد دولت، از جمله در زمينه كتاب‌هاي درسي، مورد انتقاد قرار گيرد. ضرورت انعكاس تحولات جديد توأم با فشار ناشران و كتابفروشان موجب گرديد كه دولت تأليف و چاپ كتاب‌هاي درسي را آزاد اعلام كند. اما اين امر سبب آشفتگي بازار چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي شد و متون اقتباس‌شده از آثار مؤلفان پيشين با شتاب‌زدگي و بي‌دقتي و لغزش‌هاي فراوان به‌صورت نامرغوب حروفچيني و چاپ شد (4: 65)، به‌طوري كه گاه از يك عنوان كتاب با موضوعي مشخص كتاب‌هاي متعددي توسط ناشران مختلف چاپ و منتشر مي‌شد و اين جريان چنان وسعت يافت كه به‌جاي هشتاد عنوان كتاب مورد نياز دوره دبيرستان، حدود 428 عنوان كتاب به چاپ رسيده بود (18: 76).

در سال 1335، شوراي عالي فرهنگ اساسنامه‌اي راجع به رسيدگي به كتاب‌هاي درسي دبيرستان‌ها و چگونگي چاپ و صحافي و تعيين بهاي آنها تصويب كرد كه البته در اوضاع آشفته كتاب‌ها تأثير چنداني نداشت (4: 65)، اما از سال 1337 كتاب‌هاي چهار پايه ابتدايي به هزينه سازمان برنامه و بودجه و همكاري مؤسسه انتشارات فرانكلين چاپ شد و به‌رايگان در اختيار دانش‌آموزان قرار گرفت (9:5).

در تابستان 1340، طبق تصويبنامه هيأت وزيران، كتاب‌هاي درسي در زمره كالاهاي ضروري شناخته شد و تعيين بهاي آن برعهده وزارت فرهنگ گذاشته شد. به اين ترتيب، كميسيون‌هاي تخصصي براي بررسي و انتخاب كتاب‌هاي مناسب به‌وجود آمد و سرانجام فهرستي از كتاب‌هاي مجاز هريك از دروس تهيه و همراه بهاي فروش آنها اعلام گرديد (4: 66-67).

سازمان كتاب‌هاي درسي. در هجدهم اسفند 1341، طبق مصوبه هيأت دولت، تأليف و چاپ كتاب‌هاي درسي برعهده وزارت فرهنگ، كه بعدها وزارت آموزش و پرورش نام گرفت، گذاشته شد و در اجراي ماده 4 آن تصويبنامه، "سازمان كتاب‌هاي درسي ايران" به‌وجود آمد (18: 78). اساسنامه اين سازمان در هشتم مهر 1342 به تصويب رسيد (4: 76). به اين ترتيب، از سال 1342 تأليف و چاپ كتاب‌هاي درسي براي همه كلاس‌ها و رشته‌ها به‌صورت هماهنگ و يكسان آغاز شد. كتاب‌هاي مقطع ابتدايي همچنان توسط مؤسسه انتشارات فرانكلين سابق در چاپخانه 17 شهريور فعلي متعلق به شركت افست، چاپ مي‌شد و از قرار هر كتاب پنج ريال در اختيار دانش‌آموزان قرار مي‌گرفت، ولي كتاب‌هاي دبيرستاني توسط شركت طبع كتاب‌هاي درسي ايران كه از ناشران و كتابفروشان تشكيل شده بود چاپ و در سراسر كشور توزيع مي‌شد (18: 80).

از سال تحصيلي 1346-1345، نظام آموزشي تغيير يافت و نياز به تأليف كتاب‌هاي درسي مطابق با برنامه جديد احساس شد. نخستين درسنامه‌ها از اين نوع پيش از سال تحصيلي پيشگفته و آخرين آنها در ابتداي سال تحصيلي 1357-1356 تأليف و منتشر گرديد.

علاوه بر درسنامه‌هاي مقاطع ابتدايي، راهنمايي، و دبيرستاني، كتاب‌هاي درسي ديگري نيز براي دانشجويان و دانش‌آموزان مراكز تربيت معلم و دانشسراهاي راهنمايي تحصيلي تأليف و منتشر گرديد (18: 80). در همين سال‌ها، مجله‌هاي كمك‌آموزشي و كتاب‌هاي درسي بزرگسالان نيز انتشار يافت. قانون تشكيل "سازمان پژوهش و نوسازي آموزشي" در تير 1355 از تصويب مجلس گذشت. هدف اين سازمان تحقيق و بررسي در مسائل كيفي آموزش و پرورش، ارزشيابي مستمر و تنظيم برنامه‌هاي تحصيلي، تأليف و تدوين كتاب‌هاي درسي، و آماده‌سازي مدارس و مؤسسات آموزشي تابع وزارت آموزش و پرورش براي كاربرد وسايل و روش‌هاي نو اعلام شد. اين سازمان با زير پوشش گرفتن "سازمان كتاب‌هاي درسي ايران" و "مركز تحقيقات و برنامه‌ريزي درسي" و نيز "مركز انتشارات آموزشي" تا زمان انقلاب اسلامي به كار خود ادامه داد و در آغاز سال تحصيلي 1358-1357 براي مقاطع ابتدايي، راهنمايي، دبيرستان، و مراكز تربيت معلم جمعآ 636 عنوان درسنامه تأليف و در شمارگاني نزديك به 70 ميليون جلد به چاپ رساند (7: 82، 86).

5. دوره جمهوري اسلامي ايران. پس از انقلاب اسلامي در ايران، ضرورت ايجاد تغيير در محتواي كتاب‌هاي درسي، به‌ويژه در زمينه‌هاي علوم انساني، اجتماعي، و تاريخي به‌سبب ماهيت اهداف انقلاب به‌شدت احساس شد (18: 88)، و در نتيجه، سازمان پژوهش و نوسازي آموزشي دستخوش تحول و دگرگوني گرديد. به‌سبب تغييراتي كه در اهداف و وظايف سازمان داده شد، نام آن نيز به "سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي" تغيير يافت (11: 105-106). اين سازمان، بنابر خطّمشي مصوب شوراي آن، مؤسسه‌اي علمي ـ پژوهشي تعريف شده كه برنامه‌ريزي براي توليد برنامه‌هاي درسي و توليد مواد آموزشي، كمك‌آموزشي، درسي، و جز آن را برعهده داشته است (8: 2-3). از واحدهاي عمده‌اي كه تابع اين سازمان هستند دفتر برنامه‌ريزي و تأليف كتب درسي و اداره كل چاپ و توزيع كتاب‌هاي درسي را مي‌توان نام برد كه اولي تهيه و توليد برنامه‌هاي درسي دوره‌هاي مختلف تحصيلي را برعهده دارد و ديگري به تحقيق و مطالعه درباره فنون جديد چاپ و صحافي مي‌پردازد و توليد و توزيع كتاب‌ها را نيز انجام مي‌دهد (6: 1-2).

در سال تحصيلي 1365-1364، جمعآ حدود 700 عنوان درسنامه در شمارگان حدود 100 ميليون جلد به چاپ رسيد (18: 88) و اين شمارگان در سال 1375-1374 به حدود 184 ميليون جلد بالغ گرديد (15: 5).

دفتر برنامه‌ريزي و تأليف آموزش‌هاي فني و حرفه‌اي و كاردانش از ديگر واحدهاي تابعه سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي است كه از سال 1378 فعاليت خود را با هدف توليد برنامه‌هاي درسي، توليد كتاب‌هاي درسي و كمك درسي، ارزشيابي برنامه‌هاي درسي، و جز آن آغاز كرده است.

دانش‌آموزان ايراني در قبال دريافت كتاب‌هاي درسي بهاي آن را مي‌پردازند و با اين كار، در واقع، كتاب به آنان تعلق مي‌يابد؛ درحالي كه اگر امكان استفاده مجدد از كتاب‌ها وجود مي‌داشت سالانه حدود 15 ميليون دلار در هزينه‌هاي ارزي كشور صرفه‌جويي مي‌گرديد (15: 5). البته اين امر زماني امكان‌پذير است كه محتواي كتاب‌هاي درسي پيوسته مورد تغيير و تجديد نظر قرار نگيرد و شرايط بهره‌برداري از دستگاه‌هاي جديد صحافي نيز فراهم باشد.

منابع كمك‌آموزشي. يكي از ادارات تابعه وزارت آموزش و پرورش با نام مركز تهيه خواندني‌هاي نوسوادان كه بعدها "مركز انتشارات كمك‌آموزشي" نام گرفت از سال 1344 به انتشار نشرياتي با عنوان‌هاي پيك كودك، پيك نوآموز، پيك دانش‌آموز، پيك نوجوان، و پيك جوان براي مقاطع و سنين مختلف دانش‌آموزي و نيز پيك معلم و پيك خانواده، و ماهنامه آموزش و پرورش پرداخت. اين مجله‌ها هر پانزده روز يك‌بار در طول سال تحصيلي انتشار مي‌يافت و از هر شماره آن در حدود دو ميليون نسخه به چاپ مي‌رسيد و به تمام شهرها و روستاها فرستاده مي‌شد. اين مركز چندين دفتر تمرين نيز جهت درس‌هاي فارسي، رياضيات، و علوم دانش‌آموزان دبستاني منتشر ساخت (18: 84-86).

فعاليت‌هاي اين مركز پس از انقلاب با نام "دفتر انتشارات كمك‌آموزشي" ادامه يافت و نشريه‌هاي آن با نام‌هاي :رشد كودك، رشد نوآموز، رشد دانش‌آموز، و جز آن ماهانه در شمارگان حدود يك ميليون نسخه منتشر و به سراسر كشور ارسال مي‌گردد. انتشارات مدرسه نيز كه از واحدهاي تابعه اين دفتر است، به نشر كتاب‌هاي كمك‌آموزشي مي‌پردازد؛ و در سال 1375 تعداد 111 عنوان كتاب چاپ اول و 152 عنوان كتاب چاپ دوم را در شمارگان نزديك به 3750000 نسخه منتشر ساخته است (6: 3).

كتاب‌هاي درسي بزرگسالان. انديشه آموزش نظام‌مند به بزرگسالان بي‌سواد به نخستين سال‌هاي پيروزي انقلاب مشروطه باز مي‌گردد. در سال 1305 ش. با تأسيس چند دبستان چهاركلاسه براي آموزش بزرگسالان، تهيه و تأليف كتاب‌هاي درسي ويژه آنان مطرح شد و در سال 1315 با تصويب نظامنامه "تعليمات اكابر" از سوي هيأت دولت، گام اساسي جهت تهيه و تدوين كتاب‌هاي درسي بزرگسالان برداشته شد. در سال 1343، "كميته ملي پيكار جهاني با بي‌سوادي" شكل گرفت و جهت تدريس در كلاس‌هاي پيكار كتاب‌هايي طراحي، تأليف، و چاپ شد (18: 82-84). وظايف اين سازمان را، پس از انقلاب اسلامي، نهضت سوادآموزي برعهده گرفته است.

اين سازمان در هفتم دي 1358 با هدف ريشه‌كن ساختن بي‌سوادي آغاز به كار كرد (9: 7) و طبق اساسنامه‌اش، آموزش بزرگسالان و كودكان لازم التعليمي را كه به مدارس آموزش و پرورش راه نيافته‌اند برعهده گرفت (3: ماده 4). اين سازمان كه وابسته به وزارت آموزش و پرورش است (19) تا سال 1378 بيش از 25 ميليون نفر را آموزش داده است (14: 7)، و در اين مدت 150 عنوان كتاب درسي و غيردرسي را در شمارگان 15 ميليون جلد و در مباحث آموزشي، ديني، اجتماعي، اقتصادي، تربيتي، و جز آن با اين هدف منتشر ساخته است كه سواد آموخته‌شده در زندگي افراد كاربرد يابد. به همين سبب، آموزش‌ها در دو مرحله انجام مي‌گيرد: در مرحله اول كه "آموختن براي خواندن" نام گرفته افراد خواندن مواد را مي‌آموزند و در مرحله بعد كه "خواندن براي آموختن" است بهره‌گيري از سواد و كاربرد آن در زندگي معنا مي‌يابد كه توسط گروه‌هاي پيگير انجام مي‌شود (20: 14)؛ با اين ديدگاه، بيش از يكصد عنوان كتاب خواندني ساده تدوين و نشر يافته است كه شخص فراگير از طريق نثر ساده و روان آنها ضمن تكميل سواد خود مطالب سودمندي نيز درباره زندگي و نيازهايش مي‌آموزد؛ از جمله اين كتاب‌ها مي‌توان به آشنايي با قرآن، بارداري، خاك براي زراعت، لبنيات، تعاون، پند و اندرز، ايمني كودك در خانه، و مانند آن اشاره كرد (13). با اجراي طرح بسيج سوادآموزي، در سال 1369 ديپلم افتخار يونسكو به سازمان نهضت سوادآموزي تعلق گرفت (21: 9).

درسنامه‌هاي  دانشگاهي. به‌لحاظ ماهيت فرهنگي و آييني انقلاب اسلامي، به‌ويژه در زمينه‌هاي علوم انساني و اجتماعي كه ارزش‌هاي اسلامي در آنها بيشتر مدّ نظر است، تهيه و تدوين منابع درسي دانشگاه‌هاي كشور ضروري تشخيص داده شد. به همين سبب و بر اساس مصوّبه شوراي عالي انقلاب فرهنگي، در هفتم اسفند 1363 سازمان مطالعه و تدوين كتب دانشگاهي در علوم انساني و اسلامي كه به‌اختصار "سمت" نام گرفت به‌صورت سازماني وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالي (سابق) تأسيس شد و فعاليت‌هاي رسمي خود را از سال 1364 آغاز كرد. مهم‌ترين اهداف اين سازمان عبارتند از :

الف. برقراري ارتباط ميان علماي حوزه‌هاي ديني و استادان دانشگاه‌ها به‌منظور بحث و بررسي مسائل علوم انساني در گستره مرتبط با مباني و مسائل اسلام ؛

ب. برگزاري همايش‌هاي تحقيقي و تدوين حاصل آنها به‌صورت مقاله، درسنامه، و منابع درسي؛

ج. ايجاد و برقراري ارتباط با مراكز مشابه در داخل و خارج كشور؛

د. جذب استادان و دانشمندان جهت تصنيف، تأليف، و ترجمه كتاب به زبان‌هاي فارسي و غيرفارسي؛

ه  . چاپ و انتشار كتاب‌هاي تهيه‌شده در سازمان؛

و. بررسي و اظهار نظر در مورد كتاب‌هاي درسي دانشگاهي در علوم انساني و ارتباط آنها با مباني اسلامي و انقلاب فرهنگي.

تدوين كتاب در سازمان سمت توسط گروه‌هاي پژوهشي انجام مي‌شود. اين سازمان داراي 21 گروه پژوهشي است كه شامل همه رشته‌هاي علوم انساني دانشگاه‌هاست و اعضاي هر گروه را 5 تا 7 استاد دانشگاه تشكيل مي‌دهند.

سازمان سمت، علاوه بر تأمين كتاب‌هاي دانشگاهي در رشته‌هاي تخصصي علوم انساني، تأمين كتاب‌هاي دروس عمومي و زبان‌هاي خارجي دانشگاه‌ها را نيز برعهده دارد و در اين زمينه تاكنون متوني تخصصي و نيمه‌تخصصي براي رشته‌هاي مختلف دانشگاهي به زبان‌هاي انگليسي، فرانسوي، و آلماني نيز تدوين كرده است.

اين سازمان از سال 1364 تا 1379 بيش از 478 عنوان جديد را در شمارگان 2048000 نسخه منتشر ساخته و 678 عنوان را نيز با شمارگان 7472200 نسخه تجديد چاپ كرده است (1: 126-135؛ 12).

 

مآخذ: 1) آرمند، محمد. "آشنايي با ساختار و عملكرد سازمان مطالعه و تدوين كتب دانشگاهي در علوم انساني و اسلامي (سمت)". فصلنامه پژوهش و برنامه‌ريزي در آموزش عالي. س. اول، 3 (پاييز 1372): 125-135؛ 2) "آشنايي با ناشران: مختصري از زندگي شادروان حاج محمدحسين اقبال ...". آشنايي با كتاب، 4 (اسفند 1352): 35-40؛ 3) "اساسنامه نهضت سواد آموزي". وزارت آموزش و پرورش. مصوّب 20/3/1363. ماده 4؛ 4) امين رياحي، محمد. "ماجراي كتاب‌هاي درسي: ورقي از تاريخ فرهنگ ايران". بخارا. س. اول، 2 (مهر و آبان 1377): 60-80؛ 5) "تاريخچه و سير تطور كتاب‌هاي درسي زبان فارسي". كيهان، 6 تير 1377؛ 6) سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. تهران: وزارت آموزش و پرورش، 1376، 4 ص. ]بروشور[؛ 7) سلطاني‌فر، صديقه، ]و ديگران[. فهرست كتب درسي چاپ سنگي موجود در كتابخانه ملّي جمهوري اسلامي ايران. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1376؛ 8) سياست‌ها و خط مشي‌هاي سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. تهران: وزارت آموزش و پرورش، سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي، 1378، 11 ص. ]بروشور[؛ 9) شريف‌متولي، محمد. "نگاهي به وضعيت سواد و تلاش‌هاي نهضت سوادآموزي در ايران". كار و كارگر. 19 دي 1375، 10) شهيدي، جعفر. "كتاب‌هاي درسي قديم"، در نامه كريمان، يادمان شادروان حسين كريمان. پژوهشنامه دانشكده ادبيات و علوم انساني دانشگاه شهيد بهشتي. شماره مخصوص (زمستان 1373): 171-181؛ 11) صفوي، امان‌الله. "سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي". فصلنامه تعليم و تربيت. س. اول، 1 (بهار 1364): 105-114؛ 12) فهرست انتشارات سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه‌ها (سمت). تهران: سمت، 1379، 19 ص. ]بروشور[؛ 13) فهرست كتاب‌هاي خواندني ساده منتشره سازمان نهضت سواد آموزي. تهران: سازمان نهضت سواد آموزي، معاونت آموزش و نيروي انساني، 1379، 1 ص. ]بروشور[؛ 14) فعاليت‌هاي سازمان نهضت سوادآموزي در آئينه آمار و نمودار. تهران: سازمان نهضت سوادآموزي، اداره آمار و نيروي انساني، 1378 (پلي كپي)؛ 15) كاظمي، تاج محمد. "نگاهي به وضع چاپ و توزيع كتاب‌هاي درسي: 1. كمبود كاغذ و تأخير در توزيع". كيهان.  26 مرداد 1374؛ 16) همو. "نگاهي به وضع چاپ و توزيع كتاب‌هاي درسي: 2. كتاب‌هاي درسي زيربناي فرهنگ و آموزش جامعه". كيهان. 28 مرداد 1374؛ 17) "كتب درسي". ايرانشهر، ج 1، ص 732-733؛ 18) مجيدي، موسي. "تاريخچه مختصر كتاب‌هاي درسي و سير تطوّر آن در ايران (از دارالفنون تا به امروز)". فصلنامه تعليم و تربيت. س. اول، 4 (زمستان 1364): 65-95؛ 19) نمودار تشكيلاتي سازمان نهضت سواد آموزي. مصوب خرداد .1376 ]تهران: نهضت سوادآموزي،1377]، 1 ص. ]بروشور[؛ 20) "نهضت به سواد پايدار مي‌انديشد: گفتگو با محسن ميرزايي قائم مقام نهضت سوادآموزي". جمهوري اسلامي، 18 شهريور 1378؛ 21) "17 شهريور، روز جهاني مبارزه با بي‌سوادي: گزارشي از تلاش‌ها و كوشش‌هاي سازمان نهضت سوادآموزي در ايران". ايران، 18 شهريور 1377.

اشرف‌السادات بزرگي

 

بازگشت به فهرست مقالات د