Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات د

 

درسنامه[1] . به متني كه مجموعه‌اي از دانش را در ساختاري نظام‌يافته به‌طور مختصر و به قصد آموزش ارائه كند درسنامه گويند. درسنامه معمولاً مهم‌ترين ابزار آموزشي است، زيرا هم آنچه بايد آموخته شود و هم چگونگي آموزش را تعيين مي‌كند. گرچه رسانه‌هاي نوين نوعي رقيب براي منابع چاپي محسوب مي‌شوند، درسنامه‌ها هنوز هم جزو مهم‌ترين منابع مراكز آموزشي هستند و حدود نيمي از كتاب‌هاي توليدشده جهان را تشكيل مي‌دهند. به‌طور مثال، در ايالات متحده فقط در سال 1970 حدود 215 ميليون نسخه كتاب درسي به فروش رفته است.

نوع و كاربرد درسنامه. درسنامه ممكن است به‌معناي انواع مختلف منابع چاپي به‌كار رود و هر اثر عام مي‌تواند نقش منبع درسي را ايفا كند. به‌طور مثال، در يونان قديم اشعار هومر براي مطالعه زبان و ادبيات به‌كار مي‌رفت. قرآن در مدارس سنتي كشورهاي اسلامي و حتي در دانشگاه بزرگ الازهر قاهره پيوسته منبع آموزشي پايه بوده است. درسنامه‌ها عموماً با مقاصد ويژه به‌كارگيري در دوره‌هاي آموزشي تأليف مي‌شوند.

ممكن است مراد از درسنامه مجلّد واحدي باشد؛ مانند >مقدمه‌اي بر روانشناسي< براي دانشجويان سال اول دانشگاه‌ها. اما درسنامه‌هاي مدارس ابتدايي و متوسطه به‌صورت مسلسل طراحي و توزيع مي‌شوند؛ از قبيل رياضيات براي پايه‌هاي اول تا ششم يا كتاب‌هاي علمي براي پايه‌هاي هفتم تا نهم. متون پايه عموماً با كتاب تمرين همراه هستند كه آزمون‌هاي مرتبط با فصل‌هاي درسنامه را ارائه مي‌كنند.

همراه منابع چاپي، مواد ديداري ـ شنيداري از قبيل نوار، صفحه، اسلايد، فيلم، و نقشه نيز ارائه مي‌شود. توليد برخي ناشران درسنامه به‌صورت بسته‌هايي متشكل از مواد آموزشي است.

درسنامه با روش‌هاي گوناگون به‌كار مي‌رود. روش معمول آن است كه معلم هر هفته تعدادي از صفحات يا بخش‌هاي كتاب را دنبال مي‌كند. منابع درسي، علاوه بر تعيين محتواي دوره، حتي برنامه آموزشي يك‌ساله معلم را نيز فراهم مي‌سازد. برخي معلمان، در اعتراض به وابستگي شديد به درسنامه، معتقدند كه معلم بايد در خلق برنامه آموزشي خود و انتخاب منابع اطلاعاتي مناسب آزاد باشد. مدتهاست كه استفاده محصّلان از منابع مرجع، مجلات، و روزنامه‌ها به‌عنوان روش معيار به‌كار مي‌رود و معلمان سعي دارند محصّلان را به منابع ديگري همچون برنامه‌هاي راديويي و تلويزيوني، مصاحبه با اوليا، دوستان، و ديگر افراد خارج از مدرسه جلب كنند.

در مدارس بيشتر كشورها افزايش توجه به تعليمات مبتني بر ويژگي‌هاي فردي و مطالعه مستقل معلمان را واداشته است كه محصّلان را به بهره‌گيري بيشتر از كتابخانه و منابع ديگر ترغيب كنند و بدين ترتيب از ميزان اتكا به درسنامه‌اي واحد و يكسان بكاهند.

در بسياري موارد، معلم در تعيين كتاب درسي هيچ‌گونه مشاركتي ندارد يا مشاركت او بسيار اندك است. برخي كشورها با تجويز كتاب‌هاي مورد نياز هر درس بر محتواي آموزشي نظارت مي‌كنند؛ بدين ترتيب، دوره‌هاي درسي برنامه‌ريزي شده و كتاب‌ها تحت نظارت مسئولان دولتي تهيه مي‌شود. حتي در كشورهايي چون ايالات متحده نيز كه نظارت متمركزي بر آموزش وجود ندارد مدرسان نسبت به وجود محدوديت‌ها يا اعمال قدرت‌هاي ايالتي و محلي در طراحي برنامه‌هاي درسي و انتخاب درسنامه‌ها آگاهند.

توليد درسنامه. همان‌گونه كه اشاره شد، در برخي كشورها درسنامه‌ها تحت نظارت دولت تدوين مي‌شود و توسط ادارات دولتي انتشار مي‌يابد، در كشورهاي ديگري مانند ايالات متحده، كانادا، و بريتانيا متون درسي توسط سازمان‌هاي خصوصي متشكل از نويسندگان و ناشران توليد مي‌گردد. برخي ناشران در تهيه منابع آموزشي تخصص يافته‌اند، درحالي‌كه برخي ديگر همزمان به نشر كتاب‌هاي تجاري نيز مي‌پردازند.

نويسندگان و ناشران با روش‌هاي گوناگوني كار مي‌كنند، اما توليد هر درسنامه مراحل خاصي را طي مي‌كند. انديشه ايجاد كتابي جديد در يك جلد يا به‌صورت مسلسل ممكن است توسط نويسنده يا ناشر ابراز شود. پس از اعلام نظر، توان بالقوه بازار جهت فروش اثر مورد ارزيابي قرار مي‌گيرد. ميزان سرمايه‌گذاري ناشر براي يك سلسله كتاب دبستاني ممكن است رقم بالايي را به خود اختصاص دهد. بنابراين، برنامه‌ريزي نادرست بر ميزان هزينه تأثير مي‌گذارد. از سوي ديگر، هر كتاب موفق احتمالاً ويرايش‌هاي مكرري خواهد داشت كه سود هنگفتي را به‌دنبال مي‌آورد. بررسي بازار مستلزم طي مراحلي از قبيل مرور مواد درسي دبستان، بررسي كتاب‌هاي موجود، و تلاش در پي بردن به اين امر كه ناشران رقيب چه جايگاهي دارند. ناشر، پس از تصميم به تهيه كتاب، اسامي مؤلفان همكار را تهيه مي‌كند كه ممكن است، به‌طور مثال، شامل معلمان دروس و متخصصان موضوعي باشد.

در هريك از مراحل برنامه‌ريزي، طراحي رئوس مطالب، و نوشتن مطالب درسي، نويسندگان و ويراستاران از نظر مشاوران آگاه برخوردارند. اين مشاوران معمولاً در موضوع خاص كتاب يا روش تدريس خبره هستند. براي تهيه متن توسط چندين مؤلف، ناشر مي‌بايست از قدرت ويراستاري و هماهنگي بالايي برخوردار باشد. معمولاً ويراستاران نظارت دقيقي بر روند تهيه متن اعمال مي‌كنند؛ به‌طور مثال، در مورد متون دوره ابتدايي مي‌كوشند كه واژگان به‌كاررفته متناسب با سن و سطح آگاهي كساني باشد كه متن براي آنان تدوين شده است.

يكي از نكات مهم آن است كه ويراستاران و نويسندگان به ديدگاه ابرازشده در متن توجه كنند، زيرا در كتابي كه قرار است در اختيار ميليون‌ها دانش‌آموز قرار گيرد بعيد است كه پرداختن به مطالب بحث‌انگيز سبب رنجش كسي نشود. متون دوره ابتدايي در ايالات متحده از جهات گوناگون مورد حمله بوده است. در دهه‌هاي 1930، 1940، و 1950 شكايت‌هايي مبني بر اين امر وجود داشت كه متون درسي در ارائه جنبه‌هاي ميهن‌پرستانه از تاريخ و جامعه امريكا به‌قدر كافي موفق نبوده است. در دهه 1960، انتقادها بر اين مبنا بود كه ديدگاه كتاب‌هاي تاريخ غيرواقع‌بينانه است و، به‌ويژه، در انعكاس مسائل گروه‌هاي اقليت غفلت شده است. زماني‌كه دستنوشته طراحي و تدوين مي‌گردد مي‌بايست با پيش‌بيني چنين انتقادهايي سنجيده و ارزيابي شود. ناشران پيوسته كوشيده‌اند كه در همه درسنامه‌ها نقش گروه‌هاي قومي را نشان دهند.

ويراستاران پس از تكميل دستنوشته، آن را از لحاظ سبك بازبيني كرده و ويرايش نهايي را انجام مي‌دهند. ناشر نيز عكس‌ها، نقشه‌ها، و نمودارهاي مورد نياز و مناسب را فراهم مي‌سازد و، پس از صفحه‌آرايي، نوع حروف را انتخاب مي‌كند؛ آنگاه نسخه براي حروف‌چيني ارسال مي‌گردد. پس از حروف‌چيني، نمونه چاپي خوانده شده تصويرها در صفحات جايگزين مي‌شوند و سرانجام براي چاپ و صحافي به چاپخانه ارسال مي‌گردد.

براي تهيه درسنامه‌هاي دانشگاهي مراحل كمتري طي مي‌شود. نويسنده يا نويسندگان در تدوين اثر آزادي عمل بيشتري دارند و شخصيت و دانش نويسنده در اثر تهيه‌شده آشكارتر است.

ناشران درسنامه‌ها در گام بعدي به بازاريابي كتاب خود مي‌پردازند. ناشران عمده، فروشندگاني را به‌كار مي‌گمارند كه اغلب آنان از ميان معلمان قديمي يا مديران پيشين مدارس انتخاب مي‌شوند.

فرايند تصويب. در برخي كشورها، مسئوليت اساسي آموزش ابتدايي و متوسطه برعهده دولت‌هاست. بنابراين، شرايط حاكم بر پذيرش متون مطابق با قوانين و سياست‌هاي دولتي يا ايالتي است.

درسنامه‌هاي دوره ابتدايي معمولاً تابع نظام گزينش واحدي است، بدين معني كه متون تصويب‌شده مي‌بايست در سراسر كشور تدريس شود. در برخي جوامع، روش‌هاي ديگري را در پذيرش درسنامه‌ها به‌كار مي‌برند. براي مورد اخير، رايج‌ترين روش تفويض مسئوليت به كميته‌اي است كه نماينده معلمان است. به‌طور مثال، معلمان يك رشته در سطوح مختلف يا همه معلمانِ پايه‌اي واحد مي‌توانند در بررسي و انتخاب درسنامه‌ها نظر بدهند. در بيشتر ايالت‌هاي امريكا كتاب‌هاي درسي براي مدت يك سال تحصيلي به رايگان در اختيار دانش‌آموزان قرار مي‌گيرد. عمر متوسط هر كتاب درسي در ايالات متحده بين سه تا پنج سال است.

عوامل مؤثر بر پيدايش درسنامه‌ها. در ايالات متحده، چندين سازمان حرفه‌اي در ايجاد و بهره‌برداري از درسنامه‌ها دخالت دارند؛ به‌طور مثال، انجمن ملي آموزش و پرورش و واحدهاي مرتبط با آن نظير انجمن ملي معلمان علوم، شوراي ملي مطالعات اجتماعي، و اداره سياست‌گذاري مدارس ابتدايي از طريق كميته‌ها فلعاليت دارند و به‌منظور بهبود كيفي كتاب‌هاي درسي مشورت مي‌كنند. كمك‌هاي مالي دولت مركزي به طرح‌هاي توسعه برنامه‌هاي آموزشي، موجب افزايش نقش دولت گرديده است. به‌طور مثال، كمك‌هاي بنياد ملي علوم از سال 1950 به كميته مطالعاتي علوم طبيعي تعلق گرفت و هدف آن ياري در تدوين برنامه جديدي براي آموزش علوم طبيعي در مقطع دبيرستان بود. اداره آموزش و پرورش ايالات متحده طرح‌هاي آموزشي را در زمينه‌هاي رياضيات، علوم اجتماعي، زبان‌هاي خارجي، و مطالب ديگر آغاز كرده است. اين طرح‌ها اهداف و روش‌هاي آموزشي جديدي را اعمال كرده‌اند كه به تبع آن به درسنامه‌ها و منابع كمك‌آموزشي جديد نيز نياز دارند. طرح‌هاي آموزشي در موضوع‌هايي چون فيزيك، زيست‌شناسي، و مردم‌شناسي شرايط انتشار آزمايشي متون درسي را فراهم ساخته‌اند، كه بعضي از اين متون به ناشران تجاري واگذار شده و به اين ترتيب سرمايه‌گذاري دولت مركزي سبب بهبود مواد درسي جديد گرديده است.

كانادا. در كانادا نيز بيشتر درسنامه‌ها توسط ناشران تجاري تهيه مي‌شود. هر ايالت داراي اداره آموزش و پرورش مستقلي است كه مسئوليت انتخاب متون درسي را براي استفاده در مدارس برعهده دارد. مسئول آموزش و پرورش هر ايالت انتخاب كتاب‌ها را بر اساس توصيه‌ها و پيشنهادهاي مدير برنامه‌هاي آموزشي انجام مي‌دهد. پيشنهادهاي مدير برنامه‌هاي آموزشي نيز متكي به گزارش كميته‌هاي متشكل از معلمان متخصص و افراد غيرمتخصص است.

درسنامه‌ها در بيشتر ايالت‌ها به‌صورت رايگان و در معدودي از آنها در مقابل مبلغي اندك و به شكل صوري ارائه مي‌شود. براي مدارس فرانسوي‌زبان ايالت كِبِك درسنامه‌ها به زبان فرانسوي تهيه مي‌گردد.

ژاپن. در اين كشور وزارت آموزش و پرورش اجازه استفاده از همه درسنامه‌ها را صادر مي‌كند و فقط مواردي كه با اهداف قوانين اساسي آموزش و پرورش و قانون آموزش مدارس انطباق دارند، مجوز لازم را به‌دست مي‌آورند. بدين ترتيب، به‌جاي تغيير و تجديد مواد آموزشي، درسنامه‌ها با محتواي از پيش مشخص‌شده دوره‌ها انطباق مي‌يابند. ميانگين دوره استفاده از متون درسي در ژاپن متفاوت است، اما به‌طور معمول، هر كتاب از سه تا پنج سال عمر مي‌كند. دانش‌آموزان ژاپني كتاب‌هاي درسي را مي‌خرند.

اتحاد جماهير شوروي (سابق). در اين كشور درسنامه‌ها با بودجه دولت و در ادارات انتشاراتي جمهوري‌ها منتشر مي‌گرديد. در هر جمهوري درسنامه‌ها با زبان همان محل توليد مي‌شد، اما همه درسنامه‌ها مي‌بايست به تصويب وزارت آموزش و پرورش مي‌رسيد؛ اين وزارت فهرست كتاب‌ها را از طريق شوراي نظام‌مند آموزش دريافت مي‌داشت. طبق قوانين حكومتي، يكي از اهداف تأليف ارائه نظريات رژيم در كتاب‌هاي درسي بوده است. متوسط عمر كتاب‌هاي درسي در اين كشور حداقل براي هشت پايه اول حدود ده سال است.

انگلستان. برخلاف بسياري از كشورها، در انگلستان درسنامه‌ها مطابق با برنامه درسي يا دوره مطالعاتي از پيش طراحي‌شده تدوين نمي‌شود. وجود تفاوت‌هاي فراوان در محتوا و روش‌هاي متداول دسترسي به درسنامه يكسان و واحد را مشكل مي‌سازد و مسئوليت انتخاب متون درسي را به معلمان و مديران واگذار مي‌كند.

طول عمر كتاب‌هاي درسي يا يكديگر تفاوت فاحش دارند. دانش‌آموزان درسنامه‌ها را به‌صورت رايگان به امانت مي‌گيرند و هزينه اين مواد توسط ادارات آموزش و پرورش محلي تأمين مي‌شود.

كشورهاي در حال توسعه. كشورهايي كه در عين تلاش براي بهبود وضع اقتصادي در جهت آموزش عده بيشتري از جمعيت خود نيز اهتمام مي‌ورزند، براي كسب مواد آموزشي با مشكلاتي روبه‌رو هستند. در كشورهاي كوچك، توليد درسنامه‌ها از طريق نشر تجاري آن‌قدر سودآور نيست كه سرمايه‌گذاري ناشر را توجيه كند. ترجمه كتاب‌هايي كه در كشورهاي ديگر منتشر شده راه‌حل مناسبي براي اين مشكل بوده است.

درسنامه‌هاي مشهور قديمي. برخي درسنامه‌ها به‌سبب تأثير بر روش‌هاي آموزش ابتدايي و نسل‌هايي از جوانان، در تاريخ آموزش و پروش نقش عمده‌اي داشته‌اند. به‌طور مثال، >جهان مرئي<[2]  كه در سال 1658 توسط جان كامنيوس[3]  به زبان لاتيني نوشته شده بود چنان رواج يافت كه به 14 زبان ترجمه گرديد. اين كتاب براي آموزش درس‌ها از متن و تصوير بهره مي‌گرفت و از گام‌هاي اوليه‌اي بود كه به كودكان مواد درخور توانايي آنان را ارائه مي‌كرد.

كتاب مشهور مقطع ابتدايي در امريكاي مستعمراتي >پيشگام انگليس نوين<[4]  نام داشت كه درسنامه خواندني براي مبتديان بود. القاي آرمان‌ها و باورهاي مذهبي نيز چون آموزش خواندن و نوشتن بسيار اهميت داشت؛ به‌طور مثال، كتاب پيشگفته چنين آغاز مي‌شود: "هنگامي‌كه حضرت آدم هبوط كرد، همه اولاد او به گناه آلوده شدند".

نووا وبستر[5]  نقشي عمده در رشد درسنامه‌هاي امريكايي داشت. اولين كتاب آموزش املاي او در سال 1783 منتشر شد و در 1828 براي انطباق با كتاب >واژه‌نامه امريكايي<[6]  او مورد تجديد نظر خاص قرار گرفت و به امريكايي‌مآب شدن درسنامه‌ها منجر گرديد. ويرايش‌هاي بعدي اين كتاب، كه از سال 1829 با نام >كتاب تلفظ ابتدايي<[7]  انتشار يافت، بيش از يك ربع قرن در مدارس ايالات متحده مورد استفاده بود و بالغ بر 35 ميليون نسخه از آن به فروش رسيد.

متداول‌ترين درسنامه قرن نوزدهم در ايالات متحده اثر ويليام مك گوفي[8]  بود كه اولين چاپ آن در سال 1836 انتشار يافت و با نام "ريدرز"[9] ، شهرت داشت. از اين كتاب تا سال 1920 بيش از 120 ميليون نسخه به فروش رسيد. مك گوفي استاد دانشگاه ويرجينيا و شاغل در مؤسسه ترومن و اسميت بود. اين مؤسسه يكي از نخستين سازمان‌هاي انتشاراتي ايالات متحده بود كه اختصاصاً به توليد متون درسي مي‌پرداخت. كتاب‌هاي "ريدرز" علاوه بر آموزش و پرورش امريكايي بر اخلاق و روحيات امريكايي نيز تأثير گذاشت. از اين كتاب جمعاً هفت گونه وجود داشت كه در همه آنها حس اخلاق‌گرايي فراگير و عام بود. ويرايش‌هاي بعدي اين كتاب گزيده‌هايي از آثار ديكنز، شكسپير، لانگ‌فلو، و امرسون را دربر مي‌گرفت.

 

مآخذ :

1) Belok, Michael V. Forming the American Minds: Early School Books and Their Compilers. Heinman, 1973; 2) Duffy, Thomas; Waller, Robert, eds. Designing Usable Texts. Academic Press, 1985; 3) Elson, Ruth M. Guardians of Tradition: American School Books of the Nineteenth Century.Univ. of Neb. Press, 1972; 4) Johnson, Clifton. Old Time Schools and School Books, 1935; 5) Klein, Gillian. Reading into Racism: Bias in Children's Literature and Learning Materials. Methuen, 1986; 6) Zimet, Sara G., ed. What Children Read in School. Grune & Stratton, 1972.

 

 (EAM)  [10] مايكل لانگن باخ  

ترجمه اشرف‌السادات بزرگي



.[1] Textbook

.[2] Visible World

.[3] John Comenius

.[4] New England Primer

.[5] Noah Webster

.[6] American Dictionary

.[7] Elementary Spelling Book

.[8] William H. Mc Guffey

.[9] Readers

.[10] Michael Langenbach

 

 

بازگشت به فهرست مقالات د