Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    
بازگشت به فهرست مقالات د

­­دسترسی آزاد[1] به معنی دسترسی بلافاصله، رایگان، و آنلاین به آثار، با حق استفاده از آنها در محیط دیجیتال است (18). طرفداران دسترسی آزاد، قیمت و شرط دریافت پروانه بهره‌برداری استفاده را مانع ارتباط علمی می‌شمارند (19). به گمان ایشان حق مؤلف برای جامعه محدودیت ایجاد می‌کند و مانع گسترش دانش است. جنبش دسترسی آزاد بر این اندیشه استوار است که اطلاعات باید آزادانه در اختیار همگان قرار گیرد (22). علاوه بر آن، دسترسی آزاد به اطلاعات، فرصت برابر برای توسعه اجتماعی و اقتصادی را ممکن می‌کند و فاصله فقیر و غنی را کاهش می‌دهد.

منابع دسترسی آزاد به طور معمول تابع مجوز کرییتیو کامُنز[2] هستند‌. این مجوز برای حمایت از پدیدآورندگان آثاری ایجاد شده است که به رایگان در وب عرضه می شود و اجازه می‌دهد از آنها به شرط آوردن نام نویسنده/گان استفاده کنند (6). دسترسی آزاد برای همه منابع اطلاعات علمی از جمله مقالات نشریات، کنفرانس‌ها، پایان‌نامه‌ها و کتاب‌ها به کار می‌رود اما بیشتر به مقالات نشریات مربوط می‌شود.

پیشینه. گرانی بهای مجلات علمی احتمالاً زمینه‌ساز جنبش دسترسی آزاد بوده است. در فاصلۀ سال‌‌های ۱۹۸۶ تا ۱۹۹۸ بهای مجلات علمی حدود ۱۷۵درصد افزایش یافت (1). بهای پایگاه‌های اطلاعاتی نیز مداوماً در حال افزایش است و ناشران محدودیت‌‌های روزافزونی را در استفاده از آنها به دانشگاه‌ها تحمیل می‌کنند. مثلاً استفاده از پایگاه‌‌‌ها را فقط در درون دانشگاه اجازه‌ می‌دهند و کتابخانه‌ها را از امانت بین کتابخانه‌ای مقالات پایگاه‌‌ه، منع یا امکان آن را به شدت محدود می‌کنند.

جنبش دسترسی آزاد با این استدلال آغاز شد که بودجه‏های پژوهشی را معمولاً دولت‏ها تأمین می‏کنند و بیشترین پژوهش را نیز دانشگاه‏ها و مراکز پژوهشی دولتی انجام می‏دهند. پژوهشگران نتایج پژوهش‏هایشان را بی‌توقع پاداش مالی در قالب مقاله‏های علمی در مجله‏ها منتشر می‏کنند. مقاله‏ها را نیز همتایان ایشان به رایگان داوری می‏کنند. اما بعد از انتشار، ناشران تجاری دسترسی به آن را، حتی برای کسانی که در تولید آن نقش داشته‌‏اند، مشروط به پرداخت هزینه می‌کنند. این امر منجر به اعتراض دانشگاه‏ها شد با این استدلال که منصفانه نیست دانشی که با صرف بودجه آنها و کار استادان و دانشجویان و با استفاده از کتابخانه‏ها و آزمایشگاه‏هایشان حاصل شده است ناچار باشند از ناشران به بهای گزاف بخرند. افزوده شدن اعتراضات گروه‌‌های دیگر، به‌ویژه در آمریکا و انگلستان، مقدمه جنبش دسترسی آزاد شد. اینترنت و فناوری‏های اطلاعاتی و ارتباطی نیز گردآوری و تولید اطلاعات علمی را ارزان و انتشار مجله‌های دسترسی آزاد را ممکن کرد. سه رویداد به این جنبش شکل رسمی‌تر داد: طرح دسترسی آزاد بوداپست[3] (۲۰۰۲)، بیانیۀ بِتسدا در خصوص انتشار دسترسی آزاد[4]و اعلامیه برلین در دسترسی آزاد به دانش در علوم و علوم انسانی[5] (هر دو در سال ۲۰۰۳).

مدل‌های دسترسی آزاد. سه روش‌ برای انتشار به صورت دسترسی آزاد وجود دارد: 1) دسترسی آزاد سبز که به خودآرشیوی هم معروف است. در این روش نویسنده، مقاله‌ای را که از او منتشر شده است در وبگاه محل کار خود، یا در مخازن دیجیتال، و یا در شبکه‌های اجتماعی علمی بار می‌گذارد. مخزن دیجیتال ‌می‌تواند از آنِ یک سازمان، دانشگاه، یا انجمن علمی‌‌‌‌‌‌ یا یک مخزن دیجیتال موضوعی[6] باشد. فهرست این مخازن دیجیتال را در در پایگاهی به نام روآر[7] می‌توان دید. در فوریه 2019، تعداد مخازن دیجیتال ثبت شده در آن به 4735 رسید. بسیاری ناشران به نویسنده اجازه خودآرشیوی مقاله را می‌دهند اما محدودیت‌هایی را در نسخه قابل بارگذاری مقاله و نیز سپری شدن مدت زمان ممنوعیت[8] اعمال می‌کنند. به‌طور مثال، برخی ناشران به نویسندگان اجازه نمی‌دهند نسخۀ نهایی مقاله‌ای را که با لوگوی ایشان منتشر شده است، آرشیو کنند. برخی نیز این کار را پس از داوری، و برخی ناشران پس از‌‌‌‌‌‌ شش ماه‌‌‌ تا دو سال اجازه می‌دهند که به آن دسترسی آزاد با تأخیر گفته می‌شود. یک بانک اطلاعاتی حاوی سیاست‌های ناشران به نام شرپارومئو[9] ایجاد شده است تا نویسندگان بدانند چه ناشری چه مجوزی می دهد؛ 2) دسترسی آزاد زرد یا دسترسی آزاد طلائی به این صورت است که مقاله از ابتدا به صورت دسترسی آزاد منتشر می‌شود. این مدل خود دو نوع دارد. یکی انتشار مقاله در نشریات دسترسی آزاد است‌. این نوع نشریات یا هزینه انتشار را از نویسنده می‌گیرند و یا وابسته به دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی دولتی هستند و مقالات نویسندگان را به رایگان منتشر می‌کنند. نوع دوم انتشار مقاله در نشریاتی است که دسترسی به محتوای یک مقاله زمانی آزاد است که نویسنده بابت آن مبلغی را که مجله تعیین می کند بپردازد[10].

دسترسی آزاد را با ملاکی دیگر دو دسته دانسته‌اند یکی گرَتیس[11] است که‌‌‌‌‌‌ دسترسی آنلاین و رایگان، و دیگری لیبِر[12] است که‌‌‌‌‌‌ علاوه بر آن، به خواننده‌‌‌ حق بازتولید، اقتباس و تهیه مشتقات از منبع اطلاعاتی را می دهد، به طور مثال بتوان از یک کتاب دسترسی آزاد یک فیلم ساخت و یا از یک مقاله یک اینفوگرافی ساخت.

مدل‌های اقتصادی دسترسی آزاد. در نشر دسترسی آزاد از خواننده هزینه دریافت‌ نمی‌شود. برای تأمین هزینه راه‌اندازی و نگهداری این مدل‌ها را به‌کار می‌گیرند: 1) دریافت هزینه انتشار از نویسنده: برخی نشریات دسترسی آزاد، از نویسنده‌‌‌ هزینه پردازش مقاله طلب می‌کنند که آنرا‌‌‌ گاه کتابخانه دانشگاهی محل کار شخص می‌پردازد. مبلغ آن برای نویسندگان در کشورهای کمتر توسعه یافته کمتر یا هیچ است‌. بر طبق آخرین آمار (ژوئن 2018) فقط 26 درصد از نشریات موجود در‌‌‌ راهنمای نشریات دسترسی آزاد[13]، بیشتر در گروه پزشکی و علوم، از این طریق هزینه‌های خود را تأمین می‌کنند. تنها 5 درصد نشریات گروه هنر و علوم انسانی از این روش استفاده می‌کنند؛ 2) مدل پلاتینوم[14] یا الماس[15] که بر طبق آن نشریه، نه از نویسنده و خواننده، بلکه از آزمایشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، کتابخانه‌ها، بیمارستان‌ها، موزه‌ها، و مراکز دولتی هزینه‌‌های خود را تأمین می‌کند. برخی نیز از راه آگهی تبلیغاتی‌‌‌، ارائه خدمات، حق عضویت، همکاری داوطلبانه و کمک‌های خیرین یا ترکیبی از اینها هزینه‌های خود را تأمین‌ می‌کنند‌.

دسترسی آزاد اجباری. برخی سازمان مجریان طرح‌‌‌های پژوهشی را وامی‌دارند یافته‌‌‌های خود را در دسترس همگان قرار دهند (4). به طور مثال، مؤسسه ملی سلامت[16]در امریکا‌‌‌ الزام می‌کند مقاله‏های برگرفته از پژوهش‏های مورد حمایت مالی خود‌‌‌، حداکثر 12 ماه بعد از انتشار وارد پابمد[17] شود. دانشگاه‏های اِم ‌‌ای تی، هاروارد، استنفورد، و ادینبور، استادان خود را ملزم می‏کنند مقاله‌هاشان را در مخزن سازمانی دانشگاه واسپارند. شورای پژوهشی استرالیا[18] الزام کرده است مقالۀ مستخرج از پژوهش‏ها با حمایت مالی آن‌‌‌‌‌‌ حداکثر‌‌‌‌‌‌ 12 ماه بعد از انتشار در یک مخزن سازمانی آرشیو شود. کمیسیون اروپایی نیز از سال 2014 آزاد سازی دسترسی به تمام مقاله‏های برگرفته از پژوهش‌‌های مورد حمایت مالی اتحادیه را الزامی کرده است.‌‌‌ کمیسر اتحادیه اروپا برای پژوهش، علم و نوآوری[19] و نماینده ویژه کمیسیون اروپا در دسترسی آزاد‌‌‌[20]،"طرح اس[21]"‌‌‌‌‌‌‌‌‌ را در سال 2018 با موافقت کمیسیون اروپایی و کمک موسسه علم اروپا[22] راه‌اندازی کرد[s1] [a2] . این طرح بر ۱۰ اصل استوار است و اصل مهم آن این است که تا سال ۲۰۲۰، تحقیقاتی که با کمک‌‌های دولتی انجام می‌شود باید در نشریات یا واسپارگاه‌های دسترسی آزاد منتشر شود (10). شورای پژوهشی انگلستان[23]‌‌‌ از آوریل 2013 تمام پژوهشگران را موظف کرده است مقاله‌هایشان را در مجله‏های دارای گزینه دسترسی آزاد منتشر کنند. ولکام تراست[24]، از مهم‌ترین موسسات حامی پژوهش، همه‏ مقاله‏های برخوردار از حمایت مالی خود را ملزم کرده به صورت آنلاین و به رایگان در دسترس باشد. در راهنمای رورمپ[25] فهرستی از مراکز و سازمان هایی وجود دارد که دسترسی آزاد را اجباری کرده‌اند‌. در جولای  2019، حدود 1000دانشگاه، سازمان پژوهشی و  موسسه حامی مالی پژوهش در سرتاسر دنیا که دسترسی آزاد را اجباری کرده‌اند در این راهنما ثبت شده بودند (8).[s3] [a4] 

مزایای دسترسی آزاد. دسترسی آزاد به مقالات علمی برای کشورهای در حال توسعه که دانشگاه‌هایشان توان مالی خرید اشتراک پایگاه‌های اطلاعاتی را ندارند یک موهبت است. حتی یک بیمار که پزشک معالجش به لطف دسترسی آزاد به آخرین یافته‌های علمی دست‌ می‌یابد از آن بهره‌ می‌برد. علاوه بر این، مقاله‏هایی که دسترسی به آنها آزاد است احتمالاً بیشتر خوانده می‏شوند. یک پژوهش نشان داده است احتمال آنکه متخصصان سلامت روان مقاله‏ با دسترسی آزاد‌‌‌ را بخوانند دو برابر احتمال خواندن مقالۀ با دسترسی محدود است‌. یک مزیت دیگر دسترسی آزاد استناد بیشتر به اینگونه مقاله‏هاست و این به نفع اعتبار پژوهشگر است. پژوهشی در سال 2006 نشان داده است استناد به مقاله‏هایی که بلافاصله در مجموعه مقاله‏های آکادمی علوم آمریکا[26] که دسترسی به آنها آزاد است، قرار می گیرد، سه برابر مقاله‏های بدون دسترسی آزاد است (12). پژوهش دیگری در سال 2016 نشان داد استناد به مقالات دسترسی آزاد توسط نویسندگان مقالات ویکی پیدیا 47 درصد بیش از مقالات غیردسترسی آزاد ‌‌‌ است (21). حفظ حقوق نویسنده یکی دیگر از مزایای دسترسی آزاد است. در نشر تجاری، نویسنده مجبور است که تمام حقوق خود را به ناشر تفویض کند و حتی از بارگذاری مقاله خود در وبگاه شخصی‌اش نیز منع می‌شود.

سهم دسترسی آزاد از بازار نشر علمی.‌‌‌‌‌‌ بیست درصد مقالات علمی داوری شده در سال 2008 به صورت دسترسی آزاد منتشر شده‌است (10). شیمی کمترین (13درصد) و زمین‌شناسی بیشترین (33 درصد) سهم از دسترسی آزاد را داشتند. در پزشکی، بیوشیمی، و شیمی دسترسی آزاد طلایی رایج‌تر از سایر شیوه‌ها بوده است. در سایر رشته‌‌های علمی، خود-آرشیوی رایج‌تر بوده است. در سال 2009، حدود 4800 نشریه فعال دسترسی آزاد با حدود 190 هزار مقاله وجود داشته است (11). در اکتبر 2015 تعداد نشریات دسترسی آزاد فهرست شده در دوآج[27] به ده هزار افزایش، اما در ژانویه 2017 این تعداد به 9500 نشریه کاهش یافت. پژوهش دیگری نشان داده است در سال 2013 فقط 12 درصد نشریات به صورت دسترسی آزاد منتشر شده‌اند (15). پژوهش انجمن ماکس پلانک[28] [s5] [a6] نشان داد‌‌‌‌‌‌ 13 درصد‌‌‌‌‌‌ مقالات علمی به شیوۀ دسترسی آزاد طلایی منتشر شده است (7).

جستجوی مقالات دسترسی آزاد. مقالات دسترسی آزاد را می‌توان با جستجوی ساده در وب یا موتورهای کاوش علمی مثل گوگل اسکالر[29] و بیس[30] یافت. برخی پایگاه‌های اطلاعاتی و موتورهای کاوش به طور خاص برای منابع دسترسی آزاد ایجاد شده‌اند، از جمله‌‌‌ دواج[31] یا راهنمای مجله‏های دسترسی آزاد که از مدل دسترسی آزاد طلایی پیروی می‏کنند. دواج با معیارهای سخت‏گیرانه می کوشد از ورود مجله‏های جعلی به فهرست خود جلوگیرد. در فوریه 2019 تعداد 12547 نشریه دسترسی آزاد از 129 کشور جهان در پایگاه دواج فهرست شده است. اویستر[32]‌ نیز یک پایگاه اطلاعاتی عظیم از منابع دسترسی آزاد موجود در کتابخانه‏های دنیا و حاوی بیش از 23 میلیون منبع اطلاعاتی است. این پایگاه در پلتفرم فهرستگان جهان[33] قرار دارد. فهرستگان جهان موجودی تمام کتابخانه‏ها را گردآوری و قابل بازیابی می کند. دیگر پایگاه کور[34]‌ است که مقالات دسترسی آزاد را از مخازن دیجیتال (سازمانی و موضوعی) و مجله‏های تمام و نیمی دسترسی آزاد گردآوری می‏کند.

نرم‌افزارها و سامانه‌های نشر دسترسی آزاد. در سال 1998 برخی دانشگاه‌ها پروژه دانش برای همگان [35] را برای گسترش دسترسی آزاد بنیان نهادند و‌‌‌ نرم‌افزار انتشار نشریات دسترسی آزاد به نام‌‌‌ سامانه نشریه دسترسی آزاد[36] تهیه کردند. در سال2010‌‌‌ بیش از 5 هزار عنوان نشریه دسترسی آزاد در سرتاسر دنیا از این نرم‌افزار استفاده کرده‌اند. این نرم افزارها بدون هزینه، قابل سفارشی شدن به هر زبان و هر شکلی هستند، سبک هستند، پیچیدگی ندارند و انعطاف پذیرند. ولی مشکلشان این است که خدمات پشتیبانی ضعیفی دارند. اما با کد نویسی می توان به هر شکلی آنها را در تغییر داد.

چالش‌ها.‌‌‌ پیدایش مجله‏های جعلی یا چپاولگر[37] چالش فراروی دسترسی آزاد است. در این مجله‏ها‌‌‌ فرایند داوری علمی برای مقاله‏ طی نمی شود و به صرف پرداخت هزینه انتشار، هر مقاله‌‌ای‌‌‌ را منتشر می‏کنند. این مجله‏ها نیز خود را مجله دسترسی آزاد معرفی‌ می‌کنند و محتوای خود را به‌‌‌‌‌‌ رایگان عرضه می کنند (3).

چالش دیگر مطالبۀ هزینه پردازش‌‌‌ مقاله توسط مجله‌‌‌های معتبر دسترسی آزاد از نویسنده است. منتقدان می‌گویند در واقع وصف آزاد نباید فقط به خواننده محدود شود بلکه باید شامل نویسنده نیز بشود نه اینکه نویسندگان مجبور باشند‌‌‌ چند صد تا چند هزار دلار (بسته به حوزه موضوعی و ضریب تأثیر و‌...) به ناشر بپردازند. هر چند برخی دانشگاه‌‌‌ها و نهادها‌‌‌‌‌‌ در کشورهای ثروتمند این هزینه را تأمین می کنند، اما در بسیاری کشورها چنین نیست. همین مانع تمایل نویسندگان به رو کردن به مجله‌‌‌های دسترسی آزاد شده است (12).‌‌‌ پژوهش دیگری  نشان داده است نه دسترسی آزاد، بلکه شهرت، تخصصی بودن، شفافیت فرایند داوری، نمایه شدن در نمایه‌های موضوعی، و ضریب تأثیر اولویت نویسندگان در روی آوردن به یک نشریه است (9)؛ چنانکه نیمی از اعضای هیأت علمی در ایران نیز تاکنون در هیچ مجله دسترسی آزاد مقاله منتشر نکرده‌اند و‌‌‌ دسترسی آزاد خوانندگان به نشریه برایشان چندان اهمیت ندارد (2). چه بسا از همین رو انتشار مقاله در نشریه‌‌های دسترسی آزاد سالانه یک درصد‌‌‌ رشد کرده است (16). در واکنش به این چالش در طرح اس با شعار "علم نباید پشت دیوار پرداخت حق اشتراک محبوس بماند"، سیاستگذاران و سرمایه گذاران پژوهشی دوازده کشور اروپایی از جمله فرانسه، انگلستان، هلند و یک بنیاد امریکایی‌‌‌ تصمیم دارند از سال ۲۰۲۰ بودجه انتشار فوری آثار علمی دانشمندان خود را تأمین کنند (5).

 

مآخذ:‌ 1) داورپناه، محمدرضا‌. ارتباط علمی، نیاز اطلاعاتی و رفتار اطلاع یابی. تهران: چاپار، 1386؛ 2) صراف‌زاده، مریم؛ توکلی، مریم‌." سواد انتشار علمی در میان اعضای هیأت علمی حوزه ی علوم اجتماعی و رفتاری دانشگاه تهران": ارائه شده در همایش ملی ارزیابی علم (کرمان، اردیبهشت 1398)؛ 3) صراف زاده، مریم. "نشریات جعلی را بشناسیم." نشریه علوم و فنون مدیریت اطلاعات 3، 3 (1396): 2-14؛ 4) صراف‌زاده مریم ؛ آموزگار، سیما‌. دسترسی آزاد؛ راهکاری برای ترویج و همگانی کردن علم. تهران: جهاد دانشگاهی، 1396؛ 5) عمرانی، ابراهیم. «علم نباید پشت دیوار‌‌‌های پرداخت حق اشتراک محبوس بماند: اخباری از دسترسی آزاد رادیکال». سخن هفته لیزنا. شماره ۱۷،۴۲۲ دی ۱۳۹۷؛ 6) ناصری، الهه؛ صراف‌زاده، مریم (1396). "کرییتیو کامنز: مجوزها و دسترسی‌ها" ارتباط علمی، 45، 1 (1396).

 7) Area-wide transition to open access is possible. (2015, April 27). Retrieved February 07, 2019, from https://www.mpg.de/9202262/area-wide-transition-open-access8) "Browse by Policymaker Type". ROARMAP. Retrieved 21 July 2019, from http://roarmap.eprints.org/view/policymaker_type/; 9) Bird, Claire.2010. "Continued Adventures in Open Access: 2009 Perspective."Learned Publishing,23, no.2:107-16; 10) Björk, B. C. (2011). A study of innovative features in scholarly open access journals. Journal of Medical Internet Research, 13(4); 11) Björk, B. C., Welling, P., Laakso, M., Majlender, P., Hedlund, T., & Guðnason, G. (2010). Open access to the scientific journal literature: situation 2009. PloS one, 5(6), e11273; 12) Dallmeier-Tiessen, Suenje, Robert Darby, Bettina Goerner, Jenni Hyppoelae, Peter Igo-Kemenes; 13) Deborah Kahn, Simon Lambert, Anja Lengenfelder, Chris Leonard, Salvatore Mele; 14) Eysenbach, G. (2006). "Citation Advantage of Open Access Articles". PLoS Biology. 4 (5): e157; 15) Fuchs, C., & Sandoval, M. (2013). The diamond model of open access publishing: Why policy makers, scholars, universities, libraries, labour unions and the publishing world need to take non-commercial, non-profit open access serious. TripleC: Communication, capitalism & critique,11(2), 428-443; 16) Lewis, David W. 2012. "The Inevitability of Open Access." College & Research Libraries 73; 17) Malgorzata Nowicka, Panayiota Polydoratou, David Ross, Sergio Ruiz-Perez, Ralf Schimmer; 18) Mark Swaisland, and Wim van der Stelt. 2011. "Highlights from the SOAP Project no. 5: 493–506; 19) Scholarly Publishing and Academic Resources Coalition. 2007. "Open Access." http://www; 20) sparc.arl.org/issues/open-access; 21) Suber, Peter. 2012. Open Access. Cambridge, MA: MIT Press; 22) Survey: What Scientists Think about Open Access Publishing." arXiv.org. http://arxiv.org/; 23) Teplitskiy, M., Lu, G., & Duede, E. (2017). Amplifying the impact of open access: Wikipedia and the diffusion of science. Journal of the Association for Information Science and Technology,68(9), 2116-2127; 24) Willinsky, J., & Alperin, J. P. (2011). The academic ethics of open access to research and scholarship. Ethics and Education, 6(3), 217-223.

 

 

مریم صراف زاده

[1]. Open access

[2]. Creative Commons

[3] Budapest Open Access Initiative

[4]. Bethesda Statement on Open Access Publishing

[5]. Berlin Declaration on Open Access to Knowledge in the Sciences and Humanities

[6]. مانند arXiv, E-LIS

[7]. Registry of Open Access Repositories (ROAR)

[8]. Embargo period

[9]. SHERPA/RoMEO

[10]. ناشران تجاری که بخشی از مقالات خود را (به شرط تأمین هزینه از سوی نویسنده یا محل کار وی) به صورت دسترسی آزاد منتشر می‌کنند عبارتند از:  open Access/Taylor Francis; Open Choice/Springer; Online Open/Blackwell; Oxford Open/University of Oxford; Sponsored Articles/Elsevier; Online Open/Wiley; Sage open/sage
 

[11]. Gratis

[12]. Libre

[13]. Directory of Open Access Journals

[14]. Platinum

[15]. Diamond

[16]. NIH (National Institute of Health)

[17]. PubMed

[18]. ARC ( Australian Research Council)

[19]. European Commissioner for Research, Science and Innovation

[20]. European Commission's Open Access

[21]. Plan S

[22] Science Europe

[23]. RCUK (Research Council UK)

[24] Wellcome Trust

[25] Registry of Open Access Repository Mandates and Policies (ROARMAP)

[26]. Proceedings of the National Academy of Science USA (PNAS)

[27]. DOAJ: Directory of Open Access Journals

[28]. Max Planck Society

[29]. Google Scholar

[30]. https://www.base-search.net/

[31]. Directory of Open Access Journals (DOAJ): www.doaj.org

[32]. OAIster: www.oaister.worldcat.org

[33]. WorldCat

[34].  CORE

[35]. Pubic Knowledge Project

[36]. Open Journal Systems

[37]. در انگلیسی این نوع مجله‏ها را Fake Journals, Predatory Journals, Hijacked Journals می‏نامند.

بازگشت به فهرست مقالات د