Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات د

 

دورکاری[1]. به معنای انجام تمام یا قسمتی از وظایف در خارج از محیط کار، در زمان دلخواه، با استفاده از فناوری‌های پیشرفته ارتباطات راه دور و رایانه، و انتقال حاصل آن به سازمان یا مقصد تعیین شده به­صورت الکترونیک است (3، ص 11). دورکاری را می‌توان نوعی برون‌سپاری نیز دانست. مفهوم نهفته در دورکاری این است که کارکنان می‌توانند دور از محل کار خود کار کنند.

 انعطاف در ساعات کاری همه‌گیر نیست و بستگی به نوع کار و تصمیم مدیر دارد. چه بسا مدیر به دلیل ماهیت کار تمایل داشته باشد کارمند دورکار در ساعات اداری در محل معینی به کار بپردازد. گاه دورکاری طوری برنامه‌ریزی می‌شود که فرد دورکار هفته‌ای یک یا دو روز کاری (به اقتضای کار) در سازمان حاضر شود و حاصل کار خود را تحویل دهد یا کارهائی انجام دهد که نیاز به حضور فیزیکی دارد. به ‌همین سبب، مترادف‌هایی همچون کار در بیرون از محل کار، کار با انعطاف مکانی، کار مستقل از مکان، کار از راه دور، کارکردن از دور به کار برده­‌اند (2، ص 2).

تاریخچه. دورکاری نزدیک به نیم قرن سابقه دارد و همپای توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات ایجاد شده و رشد کرده است. دوره مهم در روند تکامل کار از راه دور، بحران نفتی سال 1973، رکود اشتغال در بخش تولید، بالا رفتن تعداد دارندگان مشاغل مرتبط با اطلاع‌رسانی، کوچک شدن و بازمهندسی سازمان‌ها در دهه 1980، و تفکر جدید درباره الگوهای زندگی و کار بوده است (2، ص 5).

نخستین کسی که به پژوهش در بارة دورکاری پرداخت، جک ام. نیلز[2] بود؛ از او به "پدرخوانده دورکاری" یاد کرده‌اند. وی رهبری یک تیم بین‌رشته‌ای را برعهده داشت که هدفش سازگار کردن ارتباطات با حمل و نقل راه دور (telecommuting) بود. وی واژه telework را که به زعم او کاربرد وسیع‌تری دارد، جایگزین آن کرد (4، ص ۱۶۰).

پس از نیلز، الوین تافلر در کتاب موج سوم با اشاره به تبدیل تمدن صنعتی (موج دوم) به تمدن اطلاعاتی (موج سوم) و با ارائه مفهوم "کلبه الکترونیکی"، پیش‌بینی کرد دورکاری رواج خواهد یافت (2، ص 5). فرانسیس کینزمن در سال ۱۹۸۷ نخستين کتاب را با عنوان <دورکاران در انگلستان> منتشر کرد و در آن به پیش‌بینی دورکاری و کار انعطاف‌پذیر پرداخت (4، ص ۱۶۱). در دهه 1990، با تصویب قانون هوای پاک، سازمان‌های بسیاری تلاش کردند با پیاده‌سازی برنامه‌های کار از راه دور، الزامات این قانون را برآورند (6، ص 7). پیشرفت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات (به­ویژه ارتباطات دوربرد) و نیز کاهش هزینه‌های مربوط به تهیه این تجهیزات و استفاده از آنها، بر سرعت توسعه دورکاری افزود. سال 1998، کمیسیون اروپایی اعلام کرد که دورکاری در حال بدل شدن به جریان اصلی در مشاغلی شده است كه از لحاظ اطلاعاتی غنی هستند و خاص افراد ماهر در زمینه فناوری است (2، ص 7).

در ايران آیین‌نامة دوركاري، از تیر ماه 1389 با هدف افزایش بهره‌وری، انعطاف، و کاهش رفت‌و‌آمد کارمندان دولت به دستگاه‌های دولتی ابلاغ و قرار شد حدود 20 درصد از کارها از راه دور انجام شود. اما دورکاری در ایران دولت مستأجل داشت؛ پس از نزدیک به سه سال اجرا در برخی ادارات و سازمان‌های دولتی، با تصميم دولت بعدی، ظاهرا، جز در مقیاس محدود کتابخانه ملی، متوقف شده است.

انواع دورکاری. بر اساس مکان انجام کار، دورکاری به گروه‌های دورکاری در خانه (خانه‌کاری)[3]، دورکاری سیار (موبایل)[4] در سفرهای درون‌شهری و مأموریت‌های ساعتی، دورکاری در مرکز راه دور (کلبه‌کاری)[5]، و دورکاری مرکز ماهواره‌ای (اقماری)[6] تقسیم می‌شود. نیز، دورکاری بر اساس مدت زمانی که دورکاران به صلاحدید مدیر، صرف انجام کار می‌کنند، دو دسته‌ دورکاري تمام‌وقت (مدتی بیش از یک هفته) و دورکاري پاره‌وقت (بخشی از هفته یا ساعاتی از روز) را شامل می‌شود ‌(2؛ 4؛ 1؛ 5؛ 7).

مزايا و معايب . مزايا و معایب دورکاري در سه گروه فردي، سازماني و اجتماعي دسته‌بندي شده است (2؛ 4؛ 1؛ 6؛ 8؛ 7). از مهم‌ترین مزاياي فردي می‌توان به کاهش هزينه‌ها، کاهش زمان رفت و آمد ميان محل کار و منزل، کاهش حواس‌پرتي، کاهش مرخصی، دست یافتن به توازن بین زندگی خانوادگی و کار، کاهش فشارهای روانی ناشی از برخوردها و تنش‌های کاری، و برخورداری از شرایط و ساعات کاری جذاب و قابل انعطاف اشاره کرد. مزیت سازماني مهم، کارآيي و بهره‌وري بيشتر کارکنان است. فایده اجتماعي آن نیز کاهش حجم ترافيک و کاهش آلودگي است.

مهم‌ترین عیب دورکاری از جنبه فردی، ‌نبود امکانات مناسب و در دسترس در محل دورکاری و انزوای ناشی از کاهش ارتباطات فرد است. شاخص‌ترین عیب دورکاری از حیث سازمانی امنیت اطلاعات، و از حیث اجتماعی، انزواست.

دورکاری در کتابخانهها و مراکز اطلاعرسانی. تغییرات فناورانه بر نقش و مسئولیت کتابداران و نوع خدمات ارائه شده توسط آنها نیز تأثیر گذاشته است. فهرستنویسی، نمایه‌سازی و چکیده‌نویسی را نخستین عرصه برای دورکاری در کتابخانه‌ها می‌دانند (12، ص 24). از اين ميان، فهرستنویسی را رایج‌ترین فعالیت کتابداری از راه دور گزارش کرده‌اند (12، ص 22). پس از آن، فعالیت‌های غیرمتمرکز اطلاع‌رسانی، از جمله ایجاد پایگاه‌های الکترونیکی (همچون پایگاه الزویر) (12، ص 23)؛ کتابخانه‌هاي ديجيتالي؛ خدمات گزینشی اطلاعات؛ مستندسازي؛ ويرايش پايگاه‌هاي اطلاعاتي، به ويژه فهرست آنلاین کتابخانه­‌ها؛ خدمات مرجع مجازی؛ آموزش مجازی؛ ترجمه؛ و کنفرانس‌هاي ويدئويي قرار دارد (12).

در ايران، از تير ماه سال 1389، برخی کارکنان کتابخانه­ها و مراکز اطلاع‌رساني دورکاري را آغاز کردند. سازمان اسناد و کتابخانه ملی در این امر پیشرو بود و از دي ماه 1389، تعدادی از کارکنان خود را به دورکاری فرستاد. اما بعد عده‌ای را به سازمان بازگرداندند و عده‌ای دیگر، عمدتاً دست‌اندرکاران سازماندهی اطلاعات به دورکاری فرستاده شدند.

پژوهش‌ها در موضوع دورکاری در کتابداری و اطلاع‌رسانی بیشتر از نوع نظرسنجی از کارکنان و مدیران، پیش از اجرا در مورد آمادگی و شرایط، و پس از آن در مورد کمّ و کیف و مزایا و معایب دورکاری بوده است. یافته­ها از موفقیت نسبی و نگاه مثبت مدیران حکایت دارد. در پژوهش‌های داخل و خارج از کشور مشکلات دورکاری، نبود امکانات مناسب و زیرساخت‌های فنّی و انزوای اجتماعی دورکار گزارش شده است.

وضعیت فعلی و آینده. دورکاری به طور فزاینده‌ دارد رواج می یابد. در ایالات متحده امریکا، تعداد کارمندان دورکار در 30 سال گذشته سه برابر شده (از 75/0 درصد در 1980 به 4/2 درصد در 2010) رسیده است (9، 165-166).گزارش دیگری 23 درصد از نیروی کار در این کشور را دورکار می‌داند و پیش‌بینی می­کند این رقم تا سال 2016 به 43 درصد برسد (11). در انگلستان حدود 4 میلیون (9/13 درصد از نیروی کار) از ژانویه تا مارچ 2014 در خانه‌ کار می‌کرده‌اند (9/8 درصد رشد از سال 1998) (10).

بر اساس اینفوگرافی دورکاری، اخیراً یکی از پنج کارمند در دنیا یک شغل دورکاری دارد. این امر به ­ويژه در مناطقی چون آسیا، خاورمیانه، و آمریکای لاتین صادق است. تخمین زده می‌شود که از هر 10 کار، یکی در خانه انجام شود. به­طور مثال، 57 درصد کارکنان در هندوستان، 34 درصد در اندونزی، و 30 درصد در مکزیک از راه دور کار می‌کنند. بر اساس آمارها، 50 درصد مردم آرژانتین، آفریقای جنوبی، و روسیه تا آنجا که بتوانند مشاغل دفتری‌شان را به خانه منتقل می‌کنند (11).

از آنجا که مزایای فناوری، ارتباطات كاركنان و سازمان را تسهیل کرده است، برخی عوامل سنتی فضای کاری – دفتر، میز، پرونده‌ها- تغییر کرده‌، یا به طور کامل کنار گذاشته شده ‌است. به مدد فناوری‌هایی همچون رایانش ابری*، شرکت‌ها برنامه‌های جدیدی برای کار کارکنان طراحی می‌کنند، از جمله با دورکاری، دور از محل کار یا در منزل، انتظار می‌رود در آینده در کشورهای در حال توسعه و توسعه‌نیافته نیز بسیاری امور به­صورت دورکاری انجام شود.

 

مآخذ:

1)  اسدی، الهام ؛ کریمی، فاطمه."بررسی دورکاری: مزایا و معایب." گزارش، ۲۲۷( خرداد 1390): ۷۸ – ۷۷؛ 2) بلیک، مونیکا. دورکاری برای کتابداران و اطلاعرسانان. ترجمه نادر نقشینه. تهران: مرکز اطالعات و مدارک علمی ایران، 1380؛ 3) سهرابی، بهمن. دورکاری: مفاهیم و فرایند برنامهریزی. تهران: مرکز مطالعات و مدارک علمی ایران، 1382؛ 4) سهرابی، بهمن؛ رضائیان، علی. "بررسی دورکاری در سازمان اقتصادی کوثر". پیام مدیریت، ۱۹- ۲۰( 1385): ۱۷۳ -۱۵۹؛ 5) عباسی، محمدرضا. "کنکاشی در موضوع دورکاری". قالبسازان، 61 (بی‌تا) :87-83 ؛ 6) مرآتی، احسان؛ ناطق، تهمینه. کار از راه دور: بازمهندسی ساختار و روش کار. تهران: تنسیم نگار، 1390.

7)  Accart, Jean-Philippe. "Networks and new ways of working: Human aspects". INSPEL. Vol. 32 (1998): 40-45. [online]. Available: http://forge.fh-potsdam de/~IFLA/INSPEL/98-1accj.pdf. [15 Jan. 2012]; 8)  Baruch, Yehuda. "Teleworking: Benefits and pitfalls as perceived by professionals and managers". New Technology, Work and Employment. Vol.15, No.1 (2000): 34-49; 9)  Bloom, Nicholas, et al. "Does working from home work? Evidence from a Chinese experiment". Quarterly Journal of Economics. doi:10.1093/qje/qju032, 2014, 165–218; 10) Office for National Statistics. "Characteristics of Home Workers", June 2014. [online]. Available: http://www.ons.gov.uk/ons/rel/lmac/characteristics-of-home-workers/2014/rpt-home-workers .html. [25 Dec. 2015]; 11) Parris, Jennifer. "Is Telework the Future of Work? Infographic", 2014. [online]. Available: https://www.flexjobs.com/blog/post/telework-the-future-of-work-infographic. [25 Dec. 2015]; 12)  Prati, Anna Maria. "Telework in information and library environment: (a literature review) BP 100". University of Parma; University of Northumbria at Newcastle, 2002. [online]. Available: http://dspace-unipr.cilea.it/bitstream 1889/1165/1/BP%2010111.p. [15 Jan. 2012].

 


 

[1]. telework = telecommuting

[2]. Jack M. Nilles

[3]. home-based telework

[4]. mobile telework

[5]. telecottages

[6]. satellite branch office

زهرا تهوري

بازگشت به فهرست مقالات د