Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ر

 

رانگاناتان، شيالي راماريتا[1]. وي نويسنده رده‌بندي كولن و كتاب‌ها و مقاله‌هاي بسياري درباره رده‌بندي و مبدع پنج اصل كتابداري، از شخصيت‌هاي برجسته علم كتابداري است. رانگاناتان در 6 اوت 1892 در جامعه برهمني شيالي در منطقه تانجور در ايالت مَدْرَس هند به‌دنيا آمد. او در دبيرستان هندويي سابهاناياكا موداليار[2] ، در شيالي، از 1897 تا 1908 و در كالج مسيحي مَدْرَس، جايي كه رشته اصلي خود، رياضيات، را برگزيد، از 1909 تا 1916 تحصيل كرد. رانگاناتان از دانشسراي عالي در سيداپت مدرس در سال 1917 مدرك معلّمي گرفت و در دانشكده دولتي بنگلور، كه بعداً به كالج رياست جمهوري تغيير نام داد، كمك مرّبي رياضيات شد و در 1921 به مرتبه استاديار رياضيات آنجا منصوب گرديد.

رانگاناتان در 1924، هنگامي كه به سمت نخستين كتابدار دانشگاه مدرس منصوب شد، كار جديدي را آغاز كرد. از وي خواسته شده بود كه در مورد حرفه جديدش در بريتانيا مطالعه كند. از اين‌رو، به كالج دانشگاهي لندن رفت. در آنجا با دبليو.سي برويك سه‌يرز[3]  ملاقات كرد و شديداً تحت تأثير او قرار گرفت. در خلال دو سال اقامت در بريتانيا (1924-1925) حدوداً از صد كتابخانه بازديد كرد و در حرفه جديدش تثبيت شد. رانگاناتان در 1935 از مدرسه كتابداري گواهي‌نامه افتخاري گرفت و در 1930 به عضويت انجمن كتابداري بريتانيا برگزيده شد.

وي تا 1944 كتابدار دانشگاه مَدرَس باقي ماند، سپس كتابدار دانشگاه و استاد علوم كتابداري در دانشگاه هندوي بنارس (1945-1947)، استاد علوم كتابداري در دانشگاه دهلي (1947-1954)، و استاد مدعوّ علوم كتابداري دردانشگاه ويكرام[4] در يوجاين[5]  (1957-1959) شد. سپس به سمت استاد افتخاري و رئيس مركز پژوهش و آموزش سندپردازي[6]  بنگلور، كه خود، آن را به كمك مؤسسه آمار هند در 1962 تأسيس كرده بود، برگزيده شد؛ و سرانجام در 1965 حكومت هند او را به‌عنوان استاد تحقيقات ملي در علوم كتابداري انتخاب كرد.

فعاليت‌ها. رانگاناتان، بيش از همه، به سبب ابداع رده‌بندي كولون، به ياد كتابداران خواهد ماند. اين رده‌بندي در خارج از هند به‌ندرت مورد استفاده قرار گرفته است، اما بر ويرايش‌هاي پياپي رده‌بندي دهدهي ديويي، رده‌بندي دهدهي جهاني، رده‌بندي كتابشناختي بليس[7]، روش‌هاي مختلف نمايه‌سازي، و كتابشناسي‌هايي مانند >كتابشناسي ملّي بريتانيا<[8]  تأثيرگذار بوده است. نمايه‌سازي زنجيره‌اي توسط او موجب همبستگي ميان رده‌بندي و نمايه‌سازي موضوعي گرديد و به مثابه فني براي كنار هم نهادن جنبه‌هايي از يك موضوع كه در طرح رده‌بندي از هم جدا مي‌افتند، توسعه يافت.

به جز رده‌بندي كولون، رانگاناتان كتاب‌ها و مقالات زيادي در مورد رده‌بندي نوشت، كه كتاب مقدماتي >عناصر رده‌بندي كتابخانه‌اي<[9] و >ديباچه‌اي بر رده‌بندي كتابخانه‌اي<[10]  را دربرمي‌گيرد.

رده‌بندي، تنها يكي از علايق اصلي رانگاناتان بود. وي تأليفاتي در فهرستنويسي دارد كه قواعد فهرست فرهنگي و رده‌اي مانند >نظريه فهرست كتابخانه<[11] و مطالعه تطبيقي او براي شبيه‌سازي قواعد فهرستنويسي،نظير>شناسه و قوانين<[12] كه، بك ول[13]  آن را، پس از اثر لوبتسكي[14] با نام >اصول و قواعد فهرستنويسي<[15]، تأليف برجسته قرن بيستم در زمينه فهرستنويسي ارزيابي مي‌كند از آن جمله است. به نظر آگراوال[16] ، نفوذ رانگاناتان را بر >قواعد فهرستنويسي انگلو ـ امريكن<، (ويرايش 1967) را نمي‌توان نديده گرفت، كه قواعد "شناسه جست‌وجو شده"[17]  و "اثبات‌پذيري"[18]  از آن جمله‌اند.

مطالعه تحليلي رانگاناتان درباره هدف كتابخانه‌ها در "پنج اصل كتابداري" تجلي يافت، كه خود پايه نخستين كتاب‌هاي منتشر شده او در رشته كتابداري بود: كتاب براي استفاده است، هر كتابي خواننده‌اش، هر خواننده‌اي كتابش، وقت خواننده را هدر ندهيد، و كتابخانه ارگانيسمي رشد يابنده است. اگرچه امروزه بسياري برآنند كه مدارك يا مواد كتابخانه‌اي را جانشين كتاب كنند (و مي‌گويند "هر خواننده‌اي مدركش")، اين قوانين هنوز هم به همان اندازه بار اوّل معتبرند. اين اصول ساده به نظر مي‌رسند اما به‌عنوان هدف‌هاي بنيادين حرفه كتابداري برجاي مانده‌اند. پائولين آثرتون مي‌گويد: "اين كلمات دانشجويان را برمي‌انگيزد كه بينديشند و باور كنند كه خدمات كتابخانه بالاتر از كار كتابخانه به عنوان هدف زندگي است".

برخي آثار رانگاناتان با توسعه كتابخانه‌ها در هند بي‌ارتباط نبوده است. وي در پاسخ به تقاضايي از طرف انجمن كتابداران پنجاب در 1944، جزوه‌اي درباره بازسازي كتابخانه‌ها در هند پس از جنگ تهيه كرد كه در آن تشكيل شبكه ملي كتابخانه‌اي متشكل از كتابخانه‌هاي ملّي، ايالتي، دانشگاهي، عمومي، و آموزشگاهي را پيشنهاد داده بود. اين طرح در 1950 به‌صورت دقيق‌تر، با "طرح توسعه كتابخانه"، كه خط‌مشي سي ساله‌اي را ارائه كرده بود، پي‌گيري شد. توسعه كتابخانه‌ها در هند به‌طور قابل ملاحظه‌اي تحت تأثير اين دو طرح بود كه از آن طريق براي ديگر ايالت‌هاي هند نيز پي‌گيري شد.

كمتر حوزه‌اي را در كتابداري مي‌توان يافت كه رانگاناتان بدان توجه نكرده باشد: مديريت كتابخانه، كتابخانه‌هاي آموزشگاهي و مدارس عالي، جنبه‌هاي گسترده‌تر كتابخانه‌ها و آموزش، انتخاب كتاب، خدمات مرجع، و كتابشناسي از آن جمله‌اند. وي، علاوه بر تأليف، بسياري از آثار را ويرايش كرد و با ديگران در تأليف كتاب‌ها و مقاله‌ها مشاركت بسيار داشت. نشريه >سالنامه كتابداري<[19] را در 1956 و >كتابداري با نگاهي به سندپردازي<[20] را در 1965 بنيان گذارد و سردبيري هر دو مجله را تا استقرار كامل برعهده داشت. جس شرا مي‌گويد: "اين كه كسي نمي‌تواند بدون رجوع به كار رانگاناتان نسبت به كلّيت كتابداري به درستي قضاوت كند، قدرداني از عمق و گستره كمك او به اين حرفه است".

عرصه جهاني كتابداري. حاكم وقت بنگلور، و بعدها رئيس‌جمهور هند، هنگامي كه در نسخه‌اي از يادنامه رانگاناتان، در 18 دسامبر 1965، او را معرفي مي‌كرد، وي را "پدر كتابداري هند" لقب داد. اين لقب توصيفي مناسب بود، زيرا رانگاناتان بيش از هر كس براي پيشبرد كتابخانه و كتابداري در هند كار كرده بود؛ اما كار او از مرزهاي ملي فراتر رفت و به قول جيرجا كومار[21]  "او شخصيتي جهاني بود زيرا درون هيچ مرز جغرافيايي محدود نمي‌شد". اچ. كابلانس[22] درباره كمك رانگاناتان به كتابداري بين‌المللي نوشته است كه "تأثير او بر توسعه كتابخانه ملل متحد، پايه‌گذاري فدراسيون بين‌المللي سندپردازي (فيد)[23] ، تلاش او به عنوان دبير و رئيس كميته رده‌بندي عمومي؛ فعاليت او در يونسكو و ايفلا و سازمان جهاني استاندارد، و باور راسخ او به استاندارد جهاني كاملاً شناخته شده است".

مشاغل و مناصب. رانگاناتان هنگامي كه به‌عنوان دبير اول انجمن كتابداران مَدرس، كه در 1928 تأسيس كرده بود، انتخاب شد فقط چهار سال از عمر كتابداريش مي‌گذشت، امّا 25 سال در آن مقام باقي ماند. نيروي او چنان بود كه مدت شش سال (1928-1934) خزانه‌داري انجمن رياضيدانان هند را نيز برعهده داشت و در سال‌هاي 1944-1953 رئيس انجمن كتابداران هند، و در 1967-1958 رئيس انجمن كتابداران مدرس نيز بود.

ديگر مقام‌هاي او رياست كميته سندپردازي مؤسسه استانداردهاي هند (1947-1966)، معاون رئيس انجمن كتابداران مَدْرَس (1948-1957)، دبير انجمن آموزش بزرگسالان هند (1949-1953)، معاون رئيس فيد (1953-1956 و (1958-1961)، و دبير و رئيس كميته رده‌بندي عمومي فيد (1954-1964) بود. وي عضو افتخاري فيد و معاون افتخاري انجمن كتابداران انگليس نيز محسوب مي‌شد.

در ميان جوايز بسيار، دو رتبه‌اي كه از سوي دولت هند به پاس دستاوردهايش گرفت متمايز هستند: عنوان رائو صاحب[24] و درجه پادماشري[25]. دكتراي افتخاري ادبيات توسط دانشگاه دهلي و پيتسبورگ نيز به او اعطا شد؛ و در 1970 تقديرنامه مارگارت مان[26]  را در فهرستنويسي و رده‌بندي از طرف انجمن كتابداران امريكا دريافت كرد. كمك‌هاي او به علوم كتابداري در 1965 با انتشار كتاب >يادنامه رانگاناتان<، به مناسبت هفتاد و يكمين سالگرد تولدش، ارج نهاده شد. رانگاناتان در 27 سپتامبر 1972، در بنگلور در سن 80 سالگي درگذشت. پس از مرگ وي، كميته تحقيقات رده‌بندي فيد، دستاوردهايش را با اختصاص جايزه رانگاناتان به تحقيقات رده‌بندي بيشتر شناساند.

شخصيت رانگاناتان. اين شخصيت توانمند پيوسته غرق در كارش بود. كائولا[27]  مي‌گويد كه رانگاناتان طي بيست سالي كه در دانشگاه مدرس كتابدار بود يك روز هم مرخصي نگرفت. شماره ويژه ياد بود رانگاناتان در مجله >پيشاهنگ علم كتابداري<[28]  شامل بسياري حكايات شخصي و چهارده آگهي درگذشت درباره رانگاناتان بود كه نه تنها ذهن تحليل‌گر و دقّت او را نشان مي‌داد، بلكه به آنچه او مي‌توانست باشد اشاره شده است: صريح، ناشكيبا، سازش‌ناپذير، و خودخواه. جيرجا كومار، به طنز، خوش‌بيني و علاقه او به رمز و راز اشاره مي‌كند. جيري[29] ، هنگامي كه يادنامه رانگاناتان را به وي اعطا مي‌كرد، به تواضع و نوع دوستي او اشاره كرد، اما گفت چيزي كه او را بيش از همه تحت تأثير قرار داده احساسات و روح پرشور او است كه حتي بسياري از جوانان را نيز به رشك وامي‌داشت.

شايد تكان‌دهنده‌ترين توصيف‌ها درباره رانگاناتان، به عنوان يك فرد، از برنارد پالمر[30]  باشد، كه چنين مي‌گويد: "هنگامي كه تدريس رده‌بندي را با الهام از كتاب >ديباچه‌اي ...< در 1940 آغاز كرد، عهد كرد چنانچه پولي داشت براي ديدار مؤلف اين كتاب به مَدرس برود". اين فرصت تنها يك سال بعد دست داد. هنگامي كه پالمر در خدمت نيروي هوايي سلطنتي بود به اردوگاهي در حومه مدرس انتقال يافت. در نخستين بعد از ظهر آزاد خود به كتابخانه دانشگاه رفت و خود را به رانگاناتان معرفي كرد. بدين ترتيب، دوستي پايداري پي‌ريزي شد كه تا مرگ رانگاناتان ادامه داشت. پالمر، مانند ديگران، به ذهن تحليل‌گر، اشتياق، طنز مناسب، مهرباني، و شخصيت خوش مشرب رانگاناتان اشاره مي‌كند (اگرچه اذعان مي‌كند با آنهايي كه به نظرش ابله باشند مي‌تواند سرد و بي‌ادب باشد). پالمر مي‌افزايد كه "رانگاناتان با وجود آگاهي از
جايگاه منحصر به فردش در كتابداري هند، فروتن و بي‌تكلّف بود و مانند عنصري كاملاً معمولي در اين حرفه از وي استقبال كرد. گويي از نظر خِرد و فرهنگ همتراز او بود".

رانگاناتان در 1957 پيشنهاد كرد كه تمام دارايي او وقف كرسي سارادا رانگاناتان[31]  در علم كتابداري دانشگاه مدرس شود. وي شديداً نگران علم كتابداري بود و آن را تدبيري با اهميت براي "توسعه فضاي همزيستي مسالمت‌آميز بين‌المللي ... " و تكامل وحدت جهاني مي‌دانست.

 

مآخذ :

1) Dudlye, Edward, editor. "S.R. Ranganathan, 1892-1972": Papers Given at A Memorial Meeting on Thursday 25th Jan. 1973, (1974); 2) Kaula, P.N. "Some Less Known Facts about Ranganathan". Herald of Library Science, (1973); 3) Nath Sharma, Ravindra. Indian Academic Libraries and Dr.S.R. Ranganathan: A Critical Study, (1986); 4) Rajagopalan, T.S., editor. Ranganathan's Philosophy: Assessment, Impact, and Relevance (1986): Relevance of Ranganathans Contributions to Library science (1988).

          كي.جي.بي. بك‌ول (WELIS)

          ترجمه مهدي داودي

 



 

[1]. Shiyali Ramamrita Ranganathan

[2]. Sabhanayaka Mudaliar᾽s Hindu High school

[3]. W.C. Berwick Sayers

[4]. Vikram

[5]. Ujjain

[6]. Documentation Research and Training Center

[7]. Bliss Bibliographic Classification

[8]. British National Bibliography

[9]. Elements of Library Classification

[10]. Prolegomena to Library Classification

[11]. Theory of Library Catalogue

[12]. Heading and Canons

[13]. K.G.B. Bake well

[14]. Lubetzky

[15]. Cataloguing Rules and Principles

[16]. Agraval

[17]. Sought Heading

[18]. Ascertainability

[19]. Annuals of Library Sciene

[20]. Library Science with a Slant to Documentation

[21]. Girja Kumar

[22]. H. Coblans

[23]. International Federation for Documentation (FID)

[24]. Rao Sahib

[25]. Padmashree

[26]. Margaret Man Citation

[27]. P.N. Kaula

[28]. Herald of Library Science

[29]. Giri

[30]. Bernard Palmer

[31]. Sarada Ranganathan

بازگشت به فهرست مقالات ر