Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    
 

بازگشت به فهرست مقالات ر

 

رايانه. اين دستگاه ابزاري الكترونيكي است كه مي‌تواند به دريافت، ذخيره‌سازي، كنترل، بازيابي، و انتقال داده‌ها بپردازد (82:9).

بخش‌هاي مختلف هر رايانه عبارتند از: 1) واحد ورودي[1] ، يعني كليه دستگاه‌هايي كه داده‌ها به‌وسيله آنها وارد رايانه مي‌شود مانند صفحه كليد، پويشگر، نوار مغناطيسي، ديسك، و جز آن؛ 2) واحد حافظه[2] ، كه محل ضبط و نگهداري اطلاعات رايانه است و به دو دسته تقسيم مي‌شود: الف) حافظه اصلي كه در داخل رايانه نصب مي‌شود و شامل حافظه فقط خواندني[3]  و حافظه قابل دسترسي مستقيم[4]  است، و ب) حافظه جانبي يا كمكي[5]  مانند نوار مغناطيسي و ديسك مغناطيسي (ديسك سخت، فلاپي ديسك، و ديسك نوري)؛ 3) واحد پردازش مركزي[6] ، شامل: الف) واحد محاسبه و منطق كه كلّيه اعمال جمع و ضرب و تقسيم، مقايسه دو كميّت، و اعمال منطقي در اين واحد انجام مي‌گيرد و مدار هر قسمت از عمليات رايانه نيز در آن قرار دارد، و ب) واحد كنترل، كه در آن مشخص مي‌شود هر دستوري كه در حافظه ذخيره شده مربوط به چه مداري است و كدام مدارها بايد كار كنند تا دستورهاي خواسته‌شده اجرا شود؛ و 4) واحد خروجي[7] ، يعني دستگاه‌هايي كه اطلاعات ذخيره‌شده در رايانه را به خارج از آن منتقل مي‌كند؛ مانند صفحه نمايش، چاپگر، پلاتر، و جز آن (1: 19-20).

تاريخچه. در سال 1931، ونربوش توسعه و ساخت ماشين حساب تحليلگري را طراحي كرد كه با روش مقايسه مكانيكي محاسبات را به حداقل مي‌رساند (177:8). طرح ساخت نخستين رايانه الكترونيكي جهان به نام مارك آي.[8]  در سال 1939 توسط هوارد آيكن[9]  از دانشگاه هاروارد با همكاري مهندسان شركت آي.بي.ام. آغاز شد (16:1). ماشين‌هاي رابينسون در انگليس توسط واين ويليامز[10] طراحي گرديد و بعدها به توسعه رايانه‌اي به نام كلوسوس[11]انجاميد كه توسط برادران فلاورز[12]  و ترينگ[13]  در آزمايشگاه دفتر تحقيقات پست در دوليس هيل[14]  ساخته شد. نخستين ماشين در سال 1943 آغاز به‌كار كرد و پس از آن يازده ماشين از آن نوع پديد آمد (177:8). در سال 1946، رايانه تمام الكترونيك، انياك[15]، توسط جان ماكلي[16]  و پرسپر اكرت[17]  از دانشگاه پنسيلوانيا اختراع شد كه هزار بار سريع‌تر از ماشين‌هاي قبلي كار مي‌كرد. در سال 1950، اين دو فرد موفق به ساخت بيناك[18]  (نخستين ماشيني كه مي‌توانست محاسبات خود را كنترل كند) گرديدند، سپس در ساخت رايانه‌هاي يونيواك[19]  (نخستين رايانه‌اي كه قادر به اداره هر نوع اطلاعات عددي و حرفي بود)، با يكديگر همكاري كردند (16:1).

نخستين ريزرايانه، آلتاير، در سال 1975 بدون صفحه‌گردان با 256 بايت حافظه عرضه شد. از سال 1996 رايانه‌هايي با 66 مگاهرتز قدرت پردازش، 8 مگابايت حافظه، 420 مگابايت ديسك سخت، ديسك‌گردان‌هاي چهار سرعته، مودم، و نرم‌افزارهاي مناسب در دسترس قرار گرفت (178:8).

 از پيدايش رايانه تاكنون پنج نسل ظهور كرده است :

1. رايانه‌هاي نسل اول (1945-1959). انياك رايانه عظيم اين نسل است كه در 1946 تكميل شد و بزرگ‌ترين ماشين محاسب زمان خود بود. خصوصيات اين رايانه‌ها عبارتند از: استفاده از لامپ خلاء به‌عنوان اجزاي اصلي مدارهاي داخلي رايانه، بزرگ بودن اندازه رايانه‌ها، نياز به نيروي برق زياد؛ و نياز به دستگاه خنك‌كننده قوي به‌سبب ايجاد گرماي زياد؛

2. رايانه‌هاي نسل دوم (1959-1965). در اين رايانه‌ها به جاي لامپ خلاء از ترانزيستور استفاده شده كه نسبت به رايانه‌هاي نسل اول، اندازه‌اي كوچك‌تر، حجمي كمتر، ظرفيت حافظه بيشتر، و براي راه‌اندازي نياز به برق كمتري داشته‌اند؛

3. رايانه‌هاي نسل سوم (1965-1970). مدارهاي مجتمع (آي.سي.) كه تحول عظيمي در صنعت الكترونيك داشت، در اين نسل از رايانه‌ها مورد استفاده قرار گرفت. استفاده از مدارهاي مجتمع، علاوه بر آنكه موجب كاهش حجم و قيمت لوازم الكترونيكي شد، سرعت رايانه‌ها را نيز افزايش داد. اين مدارها تقريباً شامل 100 عنصر منطقي است و در هر عنصر چند عنصر الكترونيكي مثل ديود و ترانزيستور به‌كار رفته است كه به روش خاصي در چند سانتيمتر مربع جمع شده‌اند. اين امر موجب افزايش سرعت و كوچك‌تر شدن اندازه رايانه‌ها شد؛

4. رايانه‌هاي نسل چهارم (1970-1980). از اوايل دهه 1970، با ظهور ريزپردازنده‌ها، نسل چهارم رايانه‌ها به‌وجود آمد. پس از آن، رايانه‌هاي شخصي وارد بازار شد. البته مرزبندي دقيق ميان رايانه‌هاي نسل سوم و چهارم دشوار است؛

5. رايانه‌هاي نسل پنجم (1980-    ). اين نسل از رايانه‌ها با موضوع هوش مصنوعي در محافل رايانه‌اي عنوان مي‌شود. اين رايانه‌ها قادر به آموختن، استنباط كردن، و نهايتاً تصميم‌گيري هستند. در سال 1981، ژاپن طرح ساخت رايانه‌هاي نسل پنجم را به جهان اعلام كرد و اكنون دانشمندان و محققان بسياري در جهان در اين زمينه فعاليت دارند. برخي ويژگي‌هاي نسل پنجم عبارت از استنباط، تصميم‌گيري، درك سخن، آموزش، و استدلال است (17:1-19).

انواع رايانه. به‌طور كلي سه گروه عمومي و اصلي از رايانه‌ها را مي‌توان نام برد: 1) رايانه‌هاي رقومي، كه عمليات آنها به‌شكل رقمي ظاهر مي‌شود؛ 2) رايانه‌هاي قياسي، كه داده‌هاي پذيرفته‌شده آنها در طول زمان متغير است؛ و 3) رايانه‌هاي تركيبي، كه داراي ويژگي هر دو رايانه رقومي و قياسي است. رايانه‌ها، بر اساس اندازه، به رايانه‌هاي بزرگ، رايانه‌هاي كوچك، و ريزرايانه‌ها تقسيم مي‌شوند. در دهه 1970، ريزرايانه‌ها با عنوان رايانه‌هاي روميزي شناخته مي‌شد (2: 50-51).

نظام رايانه‌اي. اين نظام مركّب از سخت‌افزار و نرم‌افزار است. سخت‌افزار شامل ابزارهاي مكانيكي از قبيل برگه‌خوان رايانه، نوارگردان، رسام، چاپگر، و مانند آن؛ و نرم‌افزار مجموعه‌اي از برنامه‌هاي پشتيبان جهت ارائه خدمات گوناگون به استفاده‌كنندگان از نظام است.

چهار نوع نظام عملياتي رايانه‌اي عبارتند از: نظام پردازش رديفي، نظام‌هاي دوسويه همزمان، نظام‌هاي ثبت پيوسته، و شبكه‌هاي رايانه‌اي. تفاوت ميان اين نظام‌ها بر اساس روش‌هاي دسترسي و درخواست كاربران است (51:3).

كاربرد رايانه در كتابخانه. ورود رايانه به كتابخانه‌ها، رشته كتابداري و اطلاع‌رساني را متحول ساخته (82:9) و ارائه خدمات مؤثر به مراجعان كتابخانه‌ها را تسهيل كرده است. توانايي رايانه در تنظيم و مرتب كردن سريع اطلاعات و انجام عمليات پيوسته و مكّرر و همچنين انجام اموري كه براي كاركنان مشكل است، سبب استفاده روزافزون اين ابزار در كتابخانه‌ها شده است (52:3). اما تا سال 1961 استفاده از رايانه در كتابخانه‌ها، به جز به‌صورت تجربي، ممكن نبود. طرح رايانه‌اي كردن مجموعه كتابخانه ملي پزشكي امريكا (طرح مدلارز[20] )، ايجاد نظام كنترل دانشگاه كاليفرنيا در سان دياگو، و نظام امانت دانشگاه ايلي‌نويز جنوبي در كاربونديل[21] ، همه در سال 1961 اتفاق افتاد. طرح كتابخانه‌هاي دانشگاه‌هاي جديد انتاريو[22]  در تورنتو، جهت تهيه فهرست‌هاي رايانه‌اي، در سال 1963 آغاز گرديد. در همان سال گزارش كينگ[23]  كه شرحي از خودكارسازي كتابخانه كنگره بود، سبب رايانه‌اي كردن برخي فعاليت‌هاي بزرگ‌ترين و معتبرترين كتابخانه‌ها توسط متخصصان شد. سپس گزارش همايش انتقال اطلاعات در سوم سپتامبر 1965 به طرح اينتركس[24] منجر شد كه تحول چشمگيري در نظام‌هاي كتابخانه‌اي پديد آورد (11: ج 14، ص 339-341).

استفاده از رايانه در بخش‌هاي مختلف كتابخانه را مي‌توان چنين برشمرد:

1. بخش فراهم‌آوري. موفقيت بخش فراهم‌آوري تا اندازه زيادي به مهارت و تجربه كاركنان، آگاهي آنان از بازار كتاب، و پي‌گيري سفارش و خريد مواد بستگي دارد كه اين امور را جهت رعايت سرعت، سهولت، و صرفه‌جويي در وقت مي‌توان به‌كمك رايانه انجام داد. پس از دريافت كتاب‌هاي سفارش‌شده نيز مي‌توان سابقه آنها را به آساني در رايانه جست‌وجو كرد.

2. بخش پيايندها. يافتن شماره مجله، به‌ويژه در مواردي كه تغييراتي در زمان انتشار روي داده باشد، نياز به پي‌گيري‌هاي مستمر دارد؛ ولي از طريق ذخيره اطلاعات پيايندها در رايانه، به سادگي مي‌توان شماره(هاي) دريافت‌نشده يا شماره(هاي) گم‌شده را پي‌گيري كرد. رايانه‌اي كردن فهرست نشريات ادواري جاري نيز بسيار سودمند است. فهرست مشترك رايانه‌اي نشريات كتابخانه‌هاي مختلف نيز مي‌تواند شناسايي نشريات را جهت مراجعه و استفاده تسهيل كند.

3. بخش امانت. در بخش امانت، رايانه ممكن است سابقه‌اي از شماره بازيابي كتاب‌ها، تعداد امانت‌گيران، تاريخ امانت، گزارش‌هايي از سررسيد موعد امانت، و ثبت كتاب‌هاي برگشتي كه مورد علاقه ديگر خوانندگان است، ذخيره كند. همچنين صدور اخطاريه از طريق رايانه براي مطالبه كتاب‌ها، بخش امانت را نظم مي‌بخشد. علاوه بر آن، رايانه مي‌تواند كنترل كتاب‌هايي را كه از سوي ديگر كتابخانه‌ها امانت داده شده برعهده گيرد.

به‌كمك رايانه مي‌توان امانت بين كتابخانه‌اي را از راه‌هاي گوناگون تحليل كرد. به عبارت ديگر، هر كتابخانه ممكن است آگاه شود كه كدام كتابخانه‌ها در ارائه خدمات به‌موقع پيشرو بوده و كدام كتابخانه‌ها از اين خدمات به‌تناوب استفاده كرده‌اند. اين تحليل ممكن است تا اندازه‌اي به تدوين سياست خريد كتابخانه كمك كند.

4. بخش خدمات فني. رايانه‌اي كردن بخش خدمات فني ممكن است روش‌هاي نويني را براي تسهيل فهرست‌نويسي فراهم آورد. رايانه مي‌تواند فهرست منابع و مراجع مورد نظر را با سرعت و دقت لازم تعيين كند. همچنين مي‌تواند خواننده را در يافتن كليدواژه‌هاي به‌كاررفته در سرعنوان‌هاي موضوعي كتابخانه در شكل عام يا خاص ياري دهد، يا فهرستي از سرعنوان‌هاي موضوعي آماده كند تا، با استفاده از يك اصطلاح، محل سندي خاص را نشان دهد. همچنين رايانه مي‌تواند براي يافتن شمار كتاب‌هايي كه در بخش خدمات فني در انتظار آماده‌سازي است، شمار كتاب‌هايي كه در مدتي معيّن آماده‌سازي شده، و شماره بازيابي كتابي خاص، مفيد واقع شود (3: 52-54).

5. بخش مرجع. رايانه‌ها مهم‌ترين عامل تغيير در روند خدمات مرجع بوده‌اند و تأثير آنها در هيچ قسمتي مشهودتر يا ملموس‌تر از اين بخش نبوده است (5: 75، 76). با به‌كارگيري رايانه در بخش مرجع، كتابدار مرجع پاسخ‌هاي لازم را با سرعت و سهولت بيشتري دريافت مي‌كند. زيرا ماشين در چند دقيقه هزاران نشريه ادواري، كتاب، و گزارش را مورد بررسي قرار مي‌دهد و مشخصات مطالب لازم و، در برخي موارد، متن كامل مطلب حاوي اطلاعات مورد نظر را در اختيار جست‌وجوگر قرار مي‌دهد (28:4). افزايش سرعت بازيابي، حجم بالاي ذخيره‌سازي اطلاعات، امكان ارتباط رايانه‌اي منابع با خارج از كتابخانه، دسترسي به فرآورده‌هاي اطلاعات علمي ديگر كتابخانه‌ها، و موارد متعدد ديگر از جمله عواملي هستند كه بر كتابخانه، به‌ويژه بر خدمات مرجع، تأثير گذاشته‌اند (76:5).

آموزش رايانه به كتابداران. در كتابخانه‌ها، كمك متخصصان اطلاع‌رساني به استفاده‌كنندگان، در كاوش‌هايي كه انجام مي‌دهند، امر دسترسي به اطلاعات را تا حد زيادي بهبود بخشيده است. اما كتابداران خود بايد با مباني اين امور آشنا باشند (102:7) و طراحي، راه‌اندازي، و اجراي نظام‌هاي اطلاعاتي را بشناسند تا با آسان‌تر كردن شيوه‌هاي دسترسي به اطلاعات بتوانند به انبوه روزافزون كاربران خدمت كنند (105:7).

مدارس يا گروه‌هاي كتابداري به ضرورت گنجاندن درس‌هايي در زمينه اطلاع‌رساني در برنامه‌هاي درسي خود پي برده‌اند. اين آموزش شامل آموزش خودكارسازي كتابخانه؛ آموزش نظام‌هاي نوين بازيابي اطلاعات، و مباحث مرتبط اعم از نظري و عملي شامل چكيده‌نويسي، نمايه‌سازي و كنترل واژگان، تحليل پرسش و روش‌هاي كاوش، روش‌هاي اشاعه، و جز آن؛ آموزش مفاهيم نوين نظام‌ها، تحليل، طراحي، و مهندسي نظام‌ها؛ آموزش نظام‌هاي رايانه‌اي محاوره‌اي[25]  شامل كار با شبكه‌هاي اطلاعاتي و پايگاه‌هاي اطلاعاتي؛ و مانند آن مي‌گردد (107:7).

در اواخر دهه 1980 كه به‌تدريج رايانه‌هاي شخصي جايگزين رايانه‌هاي پيشين شد، استادان مدارس كتابداري دريافتند كه دانشجويان بايد با مقوله‌هايي چون سواد عمومي در زمينه فن‌آوري اطلاعات، واژه‌پردازي، مديريت پايگاه‌هاي اطلاعاتي، و مباحثي چون گرافيك، نشر روميزي، نظام‌هاي خبره، نظام‌هاي فرامتن، و نظام‌هاي مديريت كتابخانه آشنا شوند تا بتوانند مواد درسي خود را به‌كمك رايانه فراگيرند (82:10).

گروه مطالعات اطلاع‌رساني دانشگاه شفيلد[26]  دوره‌هاي كارشناسي ارشد را به‌شكل فرامتن برگزار مي‌كند تا دانشجويان بتوانند به‌دلخواه از آن استفاده كنند. استادان نيز در زمان‌هاي مشخصي براي كمك و پاسخگويي به آنان در دسترس قرار دارند. دانشگاه رابرت گردون[27]  در آبردين[28] ، گروه ديگر كتابداري در انگلستان، در زمينه فهرست‌نويسي و رده‌بندي، روش‌هاي يادگيري به‌كمك رايانه را به‌صورت واحدهاي درسي به‌طور مستمر ارائه مي‌دهد. اين گروه يك دوره آموزشي طولاني را در مقطع كارشناسي ارائه داده كه لازمه آن استفاده دانشجويان از رايانه شخصي و برنامه يكپارچه است. از سال 1992 مهارت‌هاي اطلاع‌يابي، مطالعه، و آموزش كاوش در كتابخانه‌هاي ويژه دانشجويان مقطع كارشناسي كلاً تحت حمايت برنامه و بخش‌هاي آموزش و يادگيري فن‌آوري تهيه مي‌شود.

از ديگر مواردي كه مربيان و كتابداران دانشگاهي خود را به آن نيازمند مي‌دانند، آشنايي آنها و دانشجويان با شبكه‌ها، كاربرد اينترنت، و منابع اطلاعاتي آن است. برخي كتابداران براي نيل به اين هدف خود منابع آموزشي را تهيه كرده‌اند. اما هم‌اكنون منابع آموزشي اينترنت در خود شبكه به‌صورت رايگان جهت دانشجويان در هر نقطه‌اي از جهان موجود است كه يا از طريق شبكه به‌طور مستقيم با دانشجويان ارتباط برقرار مي‌كنند يا به رايانه‌هاي محلي منتقل مي‌شوند (10: 83).

در ايران نيز آموزش رسمي رايانه به كتابداران در سطوح دانشگاهي صورت مي‌گيرد. طبق تحقيقي كه در سال 1378 انجام گرفته است، در دانشگاه‌هاي ايران، از واحدهاي درسي ارائه‌شده در رشته كتابداري و اطلاع‌رساني كه مباحثي از رايانه نيز در آنها عنوان مي‌شود عبارتند از: مباني رايانه، برنامه‌نويسي كاربردي، و آشنايي با بانك‌هاي اطلاعاتي در دوره كارشناسي؛ فن‌آوري اطلاعات، نظام‌هاي اطلاعاتي، مراكز اطلاع‌رساني ملي و بين‌المللي، ذخيره و بازيابي اطلاعات، و داده‌پردازي در دوره كارشناسي ارشد (48:2)؛ و مديريت پايگاه‌هاي اطلاعاتي، ارتباطات و سيبرنتيك، و نظام‌هاي بازيابي اطلاعات در دوره دكتري (8:6).

جرايم رايانه‌اي. انواع گوناگوني از جرايم رايانه‌اي وجود دارد. تجاوز به امور شخصي؛ خواندن پست الكترونيكي افراد از طريق سرقت كلمه رمز يا شكستن آن؛ استراق سمع توسط سازمان‌هايي كه تجهيزات استراق سمع را به‌صورت پنهاني به نظام‌هاي رايانه‌اي وصل مي‌كنند؛ ايجاد اختلال در كار رايانه با وارد ساختن ويروس و گاهي از طريق صدمه مستقيم به خود دستگاه؛ و سرقت نرم‌افزار از انواع اين جرم‌هاست.

تعداد فراواني از اين جرايم ناشي از فعاليت‌هاي افرادي به نام "رايانه‌باز" است. كار اين افراد مانند كساني است كه با استفاده رايگان از تلفن، از حقه زدن به شركت مخابرات لذت مي‌برند.

مجموعه قوانيني كه براي تعقيب جرايم رايانه‌اي مورد استفاده قرار گرفته يا پيشنهاد شده عبارتند از: قانون مجازات براي سرقت الكتريسته در سال 1968، قانون كيفري وارد ساختن ويروس در سال 1971، و قانون مجازات براي جعل و تقلب در دادن كلمه رمز ساختگي در سال 1981. همچنين در سال 1990، براي سه جرم دستيابي غيرمجاز به رايانه، دستيابي غيرمجاز به قصد ارتكاب جرم، و جرح و تعديل غيرمجاز متون رايانه‌اي، قوانيني وضع شده است (12: 83-84).

 

مآخذ: 1) جعفرنژاد، آتش. آشنايي با بانك‌هاي اطلاعاتي. تهران: سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه‌ها (سمت)، 1379؛ 2) همو. "بررسي امكانات موجود گروه‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني دانشگاه‌هاي ايران، براي آموزش تكنولوژي اطلاعات به دانشجويان كتابداري". پايان‌نامه دوره دكتري كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشگاه آزاد اسلامي، 1378؛ 3) سينگ، باليبرسينگ. "رايانه و كاربرد آن در خدمات كتابخانه‌اي". ترجمه و تلخيص محمد فرح‌زاد. پيام كتابخانه. س. ششم، 2 (تابستان 1375): 50-54؛ 4) "رايانه و خدمات مرجع". ترجمه معصومه باقري. پيام كتابخانه. س. چهارم، 1 و 2 (بهار و تابستان 1373): 28-37؛ 5) گيلوري، عباس. "اطلاع‌رساني و تغيير روند خدمات مرجع". فصلنامه كتاب. دوره ششم، 3 و 4 (پاييز و زمستان 1374): 69-85؛ 6) مشخصات كلي برنامه و سرفصل دروس دوره دكتري كتابداري و اطلاع‌رساني، مصوب 26/4/1373. شورايعالي برنامه‌ريزي، وزارت فرهنگ و آموزش عالي؛ 7) والجو، رزام. "آموزش فن‌آوري اطلاعات براي نسل تازه كتابداران در كشورهاي در حال توسعه". ترجمه فرامرز مسعودي. فصلنامه كتاب. دوره نهم، 3 و 4 (پاييز و زمستان 1377): 101 ـ 111؛

8) Cawkell, A.E. "Informatics". International Encyclopedia of Information and Library Science, PP. 176-183; 9) "Computer". International Encyclopedia of Information and Library Science, P.82; 10) Rowland, Fyton. "Computer- Assisted Learning in Library and Information Science". International Encyclopedia of Information and Library Science, PP. 82-83; 11) Salmon, Stephen R. "Library Automation". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol. 14. PP. 338-445; 12) Sturges, Paul. "Computer Crime". International Encyclopedia of Information and Library Science, PP. 83-84.

سودابه نوذري

 

 


[1]. Input unit

[2]. Memory unit

[3]. Read only memory

[4]. Random access memory

[5]. Auxilary memory

[6]. Central processing unit

[7]. Output unit

[8]. Mark I

[9]. Howard Aiken

[10]. Wynne Williams

[11]. Colossus

[12]. Flowers

[13]. Turing

[14]. Dollis Hill

[15]. ENIAC

[16]. John W. Mauchly

[17]. Presper Eckert

[18]. BINAC

[19]. UNIVAC

[20]. Medlars project

[21]. Carbondale

[22]. Ontario New Universities Library Project

[23]. King report

[24]. INTREX (Information Transfer Experiments)

[25]. Intractive computer systems

[26]. Sheffield University

[27]. Robert Gordon

[28]. Aberdeen

 

بازگشت به فهرست مقالات ر