Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ر

 

رده‌بندي كتابخانه‌اي. در مفهومي كلي، هرگونه نظمي كه به مدارك داده مي‌شود ـ بر اساس نويسنده، عنوان، موضوع، يا شكل فيزيكي ـ نوعي رده‌بندي است، ولي در مفهومي محدودتر، منظور از رده‌بندي كتابخانه‌اي همان ساماندهي نظامدار مدارك بر اساس موضوع است. فدراسيون بين‌المللي سندپردازي (فيد)[1]  رده‌بندي را چنين بيان كرده است: "مقصود از رده‌بندي، هر نوع روشي جهت ايجاد روابط كلي ميان واحدهاي معنايي بدون در نظر گرفتن نوع سلسله مراتب موجود در نظام‌هاست...".

هر طرح رده‌بندي معمولاً داراي سه بخش مرتبط با يكديگر است كه عبارتند از:

1. جدول، يا فهرستي كه رده‌ها را در توالي واحدي به‌عنوان ترتيبي منطقي يا مفيد، معمولاً با نظمي سلسله مراتبي، از عام‌ترين موضوع به خاص‌ترين آن سياهه مي‌كند. عبارت "روابط كلي" در تعريف "فيد" به اين معني است كه هر طرح رده‌بندي نه تنها بايد قادر به بيان روابط سلسله مراتبي "عام به خاص" باشد، بلكه بتواند ارتباط‌هاي ديگر نظير "كل به جزء" يا "عامل و عمل" را نيز بيان كند. اين روابط از روندي شناخته‌شده و مستقل از موضوع مدرك پيروي مي‌كنند. به‌طور مثال، كتابي درباره خودروها، تلويحاً به وسايل نقليه موتوري و وسايل نقليه به‌طور كلي نيز مي‌پردازد. به ارتباط‌هاي هم‌نهشت[2]  مي‌توان اشاره كرد؛ از قبيل روابطي كه در مدركي خاص بنا به خواست نويسنده، با موضوع ارتباط مي‌يابد (مانند كتابي درباره تصادفات خودروهاي موتوري در امريكا در مقايسه با بريتانيا). طرح‌هاي رده‌بندي بايد امكان بيان روشن و دقيق چنين روابطي را فراهم آورند. ويژگي‌هايي كه تكرار مي‌شوند؛ مانند نام مكان‌ها، دوره‌هاي زماني، زبان‌ها، خصوصيت‌هاي فردي، يا شكل‌هاي ارائه (مانند "كتابشناسي" يا "نشريه ادواري")، كه قابل اعمال در سراسر طرح يا بخش عمده‌اي از آن هستند، ممكن است در "جدول‌هاي كمكي"[3] درج شوند.

2. نشانه‌گذاري، كه نظم جدول‌ها را با علائمي كه مفهومي عمومي و شناخته‌شده دارند، يعني اعداد يا حروف الفبا، يا تركيبي از هر دو، مشخص مي‌سازد. علائم ديگري مانند علامت‌هاي رياضي يا نشانه‌هاي نقطه‌گذاري نيز ممكن است به‌كار رود؛ هرچند كه ممكن است اين علائم داراي نظم جهاني شناخته‌شده و مورد توافق نباشند.

3. نمايه الفبايي، كه اسامي موضوع‌ها و هم‌نهشت‌هاي آنها را سياهه كرده، وجوه (ارتباط آنها با موضوع‌هاي ديگر) توزيع‌شده در جدول را نشان مي‌دهد؛ و در هر مورد، از طريق يادداشت، جايگاه آنها را در جدول‌ها مشخص مي‌سازد. طرح‌هاي رده‌بندي شده قرن نوزدهم تقريباً همگي بر پايه اصل ترتيب سلسله مراتبي ـ تركيبي تنظيم شده بودند كه نتيجه آنها جايگاه‌هاي "لانه كبوتري" براي موضوع‌هاي از پيش تعيين‌شده بود. طرح‌هاي رده‌بندي نوين، در واقع، سلسله مراتبي ـ تركيبي هستند و، در نتيجه، اين امكان را فراهم مي‌آورند كه بتوان مفاهيم يا وجوهي از موضوع‌ها را، بنا به ضرورت، براي بيان محتواي مفهومي يك مدرك تركيب كرد. به همين سبب، انعطاف‌ناپذيري طرح‌هاي قديمي را ندارند و موضوع‌هاي كاملاً جديد و ارتباط‌هاي مختلف آنها را به‌سرعت مي‌پذيرند.

تاريخچه. رده‌بندي‌هاي كتابخانه‌اي را از لحاظ تاريخي مي‌توان به سه دوره متمايز تقسيم كرد:

الف. رده‌بندي‌هاي اوليه. لوح‌هاي گلي كشف‌شده در يكي از قديمي‌ترين كتابخانه‌هاي جهان، يعني آرشيوهاي بزرگ آشوربانيپال (قرن هفتم پيش از ميلاد)، شامل فهرستي بود كه آثار را به رده‌هاي اصلي (دستور زبان، تاريخ، حقوق، تاريخ طبيعي، جغرافيا، رياضيات، نجوم، سحر، دين، و افسانه) تقسيم مي‌كرد، كه هريك خود به چند زيررده تقسيم مي‌شد. از كتابخانه‌هاي يونان و روم هيچ نوع رده‌بندي‌يي باقي نمانده است، ولي فهرست كتابخانه بزرگ اسكندريه "پيناكس"[4](جدول‌ها) كه توسط كاليماخوس (قرن سوم پيش از ميلاد) گردآوري شده بود، ظاهراً به شاعران، قانونگذاران، فيلسوفان، مورخان، سخنوران، و نويسندگان متفرقه تقسيم شده و تقسيم‌هاي فرعي آن بر اساس شكل، موضوع، و دوره انجام گرفته بود. كتابخانه‌هاي كشور چين در پايان عصر "هان غربي" (قرن اول ميلادي) به هفت گروه اصلي تقسيم مي‌شد: دايره‌المعارف‌ها، هنرهاي شش‌گانه، اشعار و سرودها، هنرهاي نظامي، طالع‌بيني، و پزشكي. طي دوره بعدي، سلطنت "واي" و "تسين"[5]  (قرن‌هاي سوم تا پنجم ميلادي)، نظامي طراحي شده بود كه تا قرن بيستم تقريباً بدون تغيير باقي ماند. اين نظام شامل چهار رده اصلي بود كه چندين رده قديمي را به‌عنوان زيررده حفظ مي‌كرد: 1) كلاسيك؛ 2) فلسفه، هنرهاي نظامي، رياضي، و الهيات؛ 3) تاريخ، حكومت، و جز آن؛ و 4) ادبيات.

ب. رده‌بندي در قرون وسطي. نخستين كتابخانه‌هاي كليسايي چنان كوچك بود كه نيازي به رده‌بندي نداشت، ولي بعدها تقسيم مجموعه به سه گروه عمده متداول شد: آثار ديني، نويسندگان كلاسيك باستان، و نويسندگان هفت هنر معاصر. اين رده‌بندي، در عين حال، زيربناي رده‌بندي‌هاي كتابخانه‌هاي دانشگاهي نيز بود كه در آنها كتاب‌ها طبق تقسيم كلاسيك برنامه درسي به موضوع‌هاي سه‌گانه "تري ويوم"[6](دستور زبان، معاني و بيان، و منطق) و موضوع‌هاي چهارگانه "كوادري ويوم"[7]  (حساب، هندسه، موسيقي، و نجوم) تقسيم مي‌شدند.

ج. رده‌بندي در عصر رنسانس. از آغاز دوره رنسانس دو نوع رده‌بندي را مي‌توان تميز داد: رده‌بندي‌هايي كه بر اساس طرحي فلسفي يا نظم آرماني علوم طراحي شده بود؛ و رده‌بندي‌هايي كه مبناي آن صرفاً تنظيم كتاب‌ها در قفسه بود. از ميان برجسته‌ترين رده‌بندي‌هاي نوع اول، رده‌بندي پاندكتاروم... ليبري[8] ، و بخش رده‌بندي‌شده >كتابشناسي جهاني<[9]  كنراد گسنر[10]  دانشمند سوئيسي است كه تقريباً همه كتاب‌هاي دانشمندان شناخته‌شده آن زمان را فهرست كرده است. اين نظام، كتاب‌ها را بر طبق موضوع آنها در 21 رده اصلي تقسيم كرده و هريك از اين رده‌ها داراي تعدادي زيررده است. طرح گسنر نشانگر آغاز رده‌بندي نوين كتابخانه‌اي است و تا اواخر قرن 18 ميلادي به‌عنوان الگويي براي تنظيم بسياري از كتابخانه‌ها به‌كار مي‌رفت. رده‌بندي فلسفي ديگري، در >پيشرفت دانش<[11]  (1605)، اثر فرانسيس بيكن به‌كار رفته است؛ اگرچه اين رده‌بندي براي استفاده در كتابخانه‌ها درنظر گرفته نشده بود، بر كار بسياري از رده‌بندان بعدي تأثير نهاد، كه از ميان آنها، مي‌توان از توماس جفرسن و ملويل ديويي نام برد. طرح عملي ديگري كه در ابتدا، در قرن هفدهم ميلادي، توسط كتابفروشان پاريس توسعه يافت و به ايسمايل بوئي‌يو[12] نسبت داده شده است، بعدها، در اوايل قرن نوزدهم ميلادي توسط كتابشناس فرانسوي ژاك شارل برونه[13]  كامل‌تر شد. اين طرح، كاملاً ساده و فقط داراي پنج رده اصلي الهيات، حقوق، علوم و هنرها، ادبيات، و تاريخ بود كه هريك تعداد محدودي زيررده داشت. بخش‌هايي از اين رده‌بندي هنوز هم در كتابخانه ملي و برخي كتابخانه‌هاي بزرگ فرانسه به‌كار مي‌رود و اقتباسي از آن مورد استفاده كتابخانه بريتانياست.

يكي از طرح‌هاي رده‌بندي كه اصول فلسفي تنظيم را با كاربرد عملي درهم آميخت، در دهه 1840 توسط شرق‌شناس و كتابدار آلماني، شليرماخر[14] ، براي كتابخانه سلطنتي در دارمستا[15]  وضع گرديد. اين رده‌بندي كه 25 رده اصلي (A-Z) و حدود 13000 زيررده داشت، مفصل‌ترين طرح رده‌بندي قرن 19 ميلادي بود، از لحاظ استفاده از جدول‌هاي كمكي براي ويژگي‌هاي تكراري جغرافيايي و ديگر ويژگي‌ها كاملاً جديد بود، و نمايه‌اي كاملاً گسترش‌يافته داشت. اين طرح تا اوايل قرن بيستم در برخي كتابخانه‌هاي دانشگاهي آلمان به‌كار مي‌رفت.

انواع رده‌بندي. رده‌بندي‌هاي عمده كتابخانه‌اي را مي‌توان شامل موارد زير دانست:

رده‌بندي دهدهي ديويي[16] . ملويل ديويي طرح رده‌بندي خود را در سال 1873 براي كتابخانه‌اي كوچك در كالج امهرست[17]  ماساچوست تنظيم و در سال 1876 منتشر كرد. اين طرح كه جزوه كوچكي با حدود 1000 زيررده در 12 صفحه و نمايه‌اي الفبايي در 18 صفحه بود، در حال حاضر به اثري چهار جلدي با بيش از 3200 صفحه تبديل شده است كه شامل جدول‌هايي براي چندهزار رده و زيررده‌هاي آنهاست و هفت جدول كمكي، نمايه نسبي، و يك كتاب راهنما به پيوست آن است. اين رده‌بندي به زبان‌هاي متعددي ترجمه شده، در هزاران كتابخانه به‌كار رفته، و تعدادي از كتابشناسي‌هاي ملي مندرجات خود را بر طبق آن تنظيم مي‌كنند كه مهم‌ترين آنها كتابشناسي ملي بريتانياست.

رده‌بندي دهدهي جهاني (يو.دي.سي.)[18] . در دهه 1890 دو حقوقدان بلژيكي به نام‌هاي پل اوتله [19]  و هانري لافونتن[20]  به فكر تهيه نوعي كتابشناسي جهاني از همه دانش مكتوب: كتاب، مقاله، گزارش، پروانه ثبت اختراع، و جز آن بر برگه‌ها افتادند. براي دست يافتن به اين هدف به رده‌بندي ويژه‌اي نياز داشتند كه، در آن زمان، رده‌بندي دهدهي ديويي را مناسب كار خويش دانستند. در سال 1895، اين دو تن تقاضاي اجازه اقتباس، ترجمه، و گسترش بيشتر آن رده‌بندي را (كه در آن زمان ويرايش پنجم آن در دسترس بود) براي كار خود كردند و اين اجازه به آنها داده شد. اوتله و لافونتن جدول‌ها را به زبان فرانسوي ترجمه كردند و تغييراتي در رده‌هاي دين، علوم اجتماعي، و فن‌آوري دادند و، بدين ترتيب، به‌كمك متخصصان موضوعي، رده‌بندي دهدهي جهاني پديد آمد.

رده‌بندي گسترش‌پذير[21] . در دهه 1880، طي مدتي كه ديويي در حال تدوين منطقي رده‌بندي دهدهي خود بود، همكار قبلي وي، كاتر، چارلز اَمي، تحت تأثير فلسفه جاري آن زمان، يعني "نظم تكاملي در طبيعت"[22]  رده‌بندي جديدي طراحي كرد. اين رده‌بندي داراي هفت طرح جداگانه ولي به هم پيوسته بود (كه آخرين آنها ناتمام ماند). نخستين جدول، تقريباً وسيع بود و فقط هفت رده داشت كه هريك از گسترش‌ها به رده‌هايي ريزتر تقسيم مي‌شد با اين هدف كه در كتابخانه‌هاي بزرگ، كه هر روز بر تعداد مجموعه آنها افزوده مي‌شد، به‌كار رود. نشانه‌هاي رده‌هاي اصلي حروف الفبا و در جدول‌ها اعداد بود، و از يك ويرگول يا نقطه نيز به‌عنوان علامت استفاده مي‌شد. متأسفانه گسترش‌هاي رده‌بندي گسترش‌پذير در نتيجه گسترش مجموعه كتابخانه‌ها و تغيير زمينه گسترش، بايد مرتباً تغيير مي‌يافت و كتاب‌ها مي‌بايست مجدداً رده‌بندي مي‌شد. فقط تعداد محدودي از كتابخانه‌هاي امريكايي از اين طرح استفاده كردند و پس از درگذشت طراح آن، اين رده‌بندي نيز تقريباً به‌طور كامل متروك ماند. نشانه‌هاي كاتر و انديشه او درباره ترتيب موضوع‌ها، بنا بر اجماع آراي علمي، تأثيري تعيين‌كننده بر دو طرح رده‌بندي ديگر امريكا، يعني رده‌بندي كتابخانه كنگره و رده‌بندي كتابشناختي بليس[23] داشتند.

رده‌بندي كتابخانه كنگره. در سال 1897، پس از اينكه كتابخانه كنگره به ساختمان اصلي جديدش منتقل شد، به رده‌بندي تازه‌اي نياز پيدا كرد، زيرا رده‌بندي‌يي كه توماس جفرسون در آغاز وضع كرده بود (و اقتباسي از طرح بيكن بود)، ديگر كفايت نمي‌كرد. در 1899، رده‌بندي دهدهي ديويي مورد بررسي قرار گرفت، اما ديويي با برخي تغييرات عمده، كه كتابخانه مايل بود در رده‌بندي پديد آورد، موافقت نكرد. در نتيجه، كتابخانه كنگره تصميم گرفت كه رده‌بندي خود را با گرفتن بسياري از ويژگي‌هاي رده‌بندي گسترش‌پذير كاتر و ابداع نظامي منطقي بر پايه موجودي كتابخانه طراحي كند. رده‌بندي كتابخانه كنگره در حقيقت نظام واحدي نيست، بلكه سلسله‌اي 21 عددي از رده‌بندي‌هاي اختصاصي است كه به‌طور آزاد به هم وابسته‌اند و هريك ساختار، نشانه‌ها، جدول‌هاي كمكي، و نمايه‌نامه مخصوص به خود دارند.

رده‌بندي كتابشناختي[24] .   هنري اولين بليس[25]معروف‌ترين نظريه‌پرداز رده‌بندي در امريكا، عمر خود را صرف طراحي نوعي رده‌بندي كرد كه منعكس‌كننده "وفاق علمي" درباره عناصر مادي و معنوي باشد.

گرچه بسياري عقيده داشتند كه اين رده‌بندي از نظر ساختار از همه طرح‌هاي رده‌بندي معمول برتر است، هنگام انتشار آن توسط شركت ويلسن[26]  در سال‌هاي 1935ـ ،1953 تعداد زيادي از كتابخانه‌هاي امريكايي با استفاده از نظام دهدهي يا كتابخانه كنگره رده‌بندي شده بودند و چندان مايل نبودند كه رده‌بندي خود را به نظامي تأييد نشده تغيير دهند. البته، در بريتانيا حدود يكصد كتابخانه از اين رده‌بندي استفاده كردند. طرح رده‌بندي كتابشناختي داراي 26 رده (A-Z) و يك پيش‌رده (9/1) براي زيررده شكلي است كه در سراسر طرح قابل استفاده است. ويژگي مهم اين طرح تأمين مكان‌هاي جايگزين براي بسياري از موضوع‌ها، به تناسب ديدگاه كتاب يا نياز كتابخانه خاص است؛ در نتيجه، كتابي درباره تاريخ اقتصاد ممكن است در موضوع تاريخ يا در موضوع اقتصاد جاي گيرد. براي نشانه‌ها از تمام حروف الفباي انگليسي، براي تقسيم‌هاي فرعي جغرافيايي از حروف كوچك، و براي تقسيم‌هاي شكلي از اعداد استفاده شده است.

پس از درگذشت بليس در سال 1955، توسعه و ويرايش رده‌بندي كتابشناختي براي مدتي نزديك به 15 سال مسكوت ماند و بسياري از كتابخانه‌ها استفاده از آن را متوقف كردند. در دهه 1970، اين طرح در انگلستان احيا و ويرايش آن تحت ويراستاري جك ميلز[27]  از سر گرفته شد. انتشار نخستين جدول‌هاي ويرايش دوم آن از سال 1976 آغاز شده، ولي پيشرفت آن بسيار كند است. اين ويرايش در واقع رده‌بندي جديدي بر پايه ويرايش اول، ولي با ساختار چهريزه‌اي و نشانه‌هايي تجديدنظرشده است. اينكه آيا اين ويرايش نسبت به ويرايش اول اقبال بهتري خواهد داشت يا نه، در آينده معلوم خواهد شد.

رده‌بندي كولن[28] . اين رده‌بندي آخرين طرح جهاني است كه توسط يك نفر وضع شده و عملاً در كتابخانه‌ها به‌كار مي‌رود. رانگاناتان[29] ، رياضي‌دان هندي كه بعداً كتابدار شد، نخستين ويرايش طرح خود را در سال 1933 منتشر كرد. اين طرح تقريباً نقطه جدايي كامل از روش‌هاي سنتي رده‌بندي و متكي بر روش تجزيه و تحليل بود. رده‌بندي كولن به‌جاي سياهه كردن رده‌هاي عناصر مادي و معنوي، فقط عناصر نسبتاً ساده و نيز تركيب‌ها و ويژگي‌هاي عمومي، يا "چهريزه‌ها"[30]  را سياهه مي‌كند كه نشانه‌هاي رده‌بندي آنها را مي‌توان تركيب كرد تا دقيقاً موضوع يك مدرك بيان شود. اين رده‌بندي بدين طريق روش ايجاد جايگاه‌هاي "لانه كبوتري" ثابت براي موضوع‌هاي از پيش تعيين و همارا شده را، كه سبب سردرگمي رده‌بندي‌هاي قديمي شده بود، كنار گذاشت. چارچوب اصلي طرح را 43 رده اصلي (كه با يك يا دو حرف بزرگ الفباي انگليسي و دو حرف يوناني نشان داده مي‌شود) و تقريباً معادل رشته‌هاي سنتي علوم، ولي نه به آن حد تفصيلي، تشكيل مي‌دهد. چهريزه‌ها تمام جزئيات را تأمين مي‌كنند.

رده‌بندي كتابخانه‌اي ـ كتابشناختي[31] . اين رده‌بندي نظامي براي كتابخانه‌هاي اتحاد جماهير شوروي سابق است كه توسط كتابخانه لنين در مسكو تنظيم و در سال‌هاي 1960 تا 1968 در 30 جلد منتشر شد. ويرايش خلاصه‌اي از آن در شش جلد در سال‌هاي 1970 تا 1975، ويرايش خلاصه ديگري براي كتابخانه‌هاي عمومي در چهار جلد در سال‌هاي 1980 تا 1983، ويرايش خلاصه يك جلدي براي استفاده در كتابخانه‌هاي بسيار كوچك در سال 1976، و ويرايش‌هاي روزآمدشده در 1984 و 1986 منتشر شد. اين رده‌بندي داراي 21 رده اصلي است كه هر يك با يكي از 28 حرف الفباي سيريليك مشخص مي‌شود. نخستين رده به ماركسيسم ـ لنينيسم اختصاص دارد، هشت رده پس از آن علوم و فن‌آوري، و هفت رده بعدي كشاورزي، پزشكي، و علوم اجتماعي است. ادبيات، هنر، دين، فلسفه، و كليات، بقيه رده‌ها را به خود تخصيص داده‌اند. 21 رده اصلي خود به حدود 45000عنوان اصلي تقسيم مي‌شوند. نشانه‌ها مختلط هستند. پس از نشانگر رده اصلي، رقم‌ها به‌صورت اعشاري ذكر مي‌شوند و در بين هر سه رقم علامت اعشار گذاشته مي‌شود. جدول‌هاي كمكي عمومي براي نواحي جغرافيايي و چهريزه‌هاي ديگر وجود دارد كه طبق الگوي جدول‌هاي موجود در UDC ساخته شده، ولي نشانه‌ها با آن متفاوت‌اند. هر رده داراي نمايه‌نامه ويژه‌اي است و نمايه‌نامه كلي وجود ندارد. اغلب نشانه‌ها رقمي (شمارشي) هستند و بيشتر آنها شبيه رده‌بندي كتابخانه كنگره، پيش‌همارايي شده‌اند، ولي تركيب كردن بعضي از آنها امكان‌پذير است.

استفاده از اين رده‌بندي در كتابخانه‌هاي دانشگاهي و كتابخانه‌هايي كه مجموعه آنها در درجه اول به علوم اجتماعي تعلّق داشت در اتحاد جماهير شوروي اجباري بود. اين رده‌بندي به كشورهاي اروپاي شرقي نيز معرفي شد. در آنجا از اين رده‌بندي براي فهرست‌هاي رده‌بندي‌شده استفاده مي‌كردند و براي تنظيم كتاب‌ها بر روي قفسه به‌كار نمي‌رفت. در جمهوري دموكراتيك آلمان از آن براي تنظيم "دوچِ ناسيونال بيبليوگرافي"[32]  استفاده مي‌شد. با توجه به تأكيد شديد اين رده‌بندي بر ماركسيسم ـ لنينيسم و اجتناب از چنين تأكيدي در كشورهاي اروپاي شرقي پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي در سال 1991، آينده اين رده‌بندي معلوم نيست.

رده‌بندي نوين چين. رده‌بندي‌يي كه مدتي نزديك به دو هزار سال در چين به‌كار مي‌رفت، در نخستين سال‌هاي قرن بيستم ديگر براي متن‌هاي جديد چيني قابل استفاده نبود. برخي كتابخانه‌ها، در سال 1907، استفاده از رده‌بندي ديويي را آغاز كردند و رده‌بندي كتابخانه كنگره نيز در دهه 1920 مورد آزمايش قرار گرفت. هيچ‌يك از اين طرح‌ها براي بيان موضوع‌هاي چيني كافي نبود و اقتباس‌هاي محلي از آنها تهيه شد. پس از استقرار جمهوري مردمي چين، نوعي رده‌بندي عمومي طراحي گرديد كه نخستين ويرايش آن در سال 1953 منتشر شد. اين رده‌بندي 17 رده اصلي و زيررده‌هاي متعددي داشت كه نخستين زيررده از هر رده به ديدگاه ماركسيستي ـ لنينيستي و مائوئيستي موضوع اختصاص داشت، و براي نشانه‌ها هم منحصراً از ارقام عربي استفاده مي‌شد. ويرايش جديدي از آن با نام "ژونگو توشو زيليائوفنليي‌فا"[33]  (نظام رده‌بندي براي كتابخانه‌هاي چين) در سال 1975، ويرايش روزآمد ديگري در 1980، و سومين ويرايش در سال 1989 منتشر شد. اين رده‌بندي 25000 سرعنوان در 22 رده اصلي با نشانه‌هايي از يك يا دو حرف بزرگ رومي دارد و نشانه‌هاي زيررده‌هاي آن هم از ارقام اعشاري است. براي نشانه‌هاي جداول كمكي عمومي از حروف رومي كوچك و جدول‌هاي كمكي خاص از علائم خط تيره (ـ) و ارقام (مانند 0، 1، 2، 3،...) استفاده شده است. موضوع‌هاي پيچيده با استفاده از دو نقطه (:) بيان مي‌شوند. نمايه‌نامه به روش سنتي چيني تنظيم شده و واژه‌نگارهاي[34]  معرف نام موضوع‌ها با تعداد مميزها مرتب شده‌اند.

نظام گسترده تنظيم[35] . جديدترين طرح رده‌بندي عمومي، تهيه‌شده به سفارش يونسكو در سال 1971 و گسترش‌يافته توسط فدراسيون بين‌المللي سندپردازي، به‌عنوان رده‌بندي پوششي (سقفي)[36] ، در سال 1978 منتشر شد. هدف آن بود كه اين رده‌بندي به‌عنوان "زبان راه‌گزين"[37]  بين نظام‌هاي موجود رده‌بندي، اصطلاحنامه‌ها، و ديگر نظام‌هاي بازيابي اطلاعات، مراكز، يا سازمان‌ها عمل كند. همان‌گونه كه از نام آن برمي‌آيد، اين طرح حدود 4000 تقسيم فرعي نه چندان مفصل دارد. نظام نشانه‌هاي اين رده‌بندي كاملاً جديد است كه بر پايه ارقامي اعشاري در گروه‌هاي هزارم يا صدم به‌كار مي‌روند و با ويرگول از يكديگر جدا مي‌شوند و بدين طريق حداكثر قابليت پذيرش و گسترش را در الگوي 2،2،3 رقمي تضمين مي‌كنند. موضوع‌هاي پيچيده را مي‌توان با تركيب نشانه‌هاي رده‌ها از بخش‌هاي مختلف جدول، با استفاده از خط تيره براي جدا كردن آنها، بيان كرد.

با آنكه اين رده‌بندي براي كتاب‌هاي كتابخانه‌ها درنظر گرفته نشده بود، مي‌توان آن را به‌خوبي براي رده‌بندي وسيع كتاب‌ها در قفسه به‌كار برد، كه مطلوب بسياري از مجموعه‌ها در نظام قفسه باز است. اين طرح هنوز به هدف خود به‌عنوان زبان راه‌گزين بين‌المللي دست نيافته است.

رده‌بندي‌هاي خاص. رده‌بندي‌هاي بين‌المللي پيشگفته براي مجموعه‌هاي عمومي مفيدند، ولي بسياري از مجموعه‌هاي موضوعي خاص يا پايگاه‌هاي اطلاعاتي نيازمند رده‌بندي‌هاي ويژه‌اي هستند كه زيررده‌هاي خاص و ويژگي‌هاي ديگري داشته باشند، كه هيچ‌يك از طرح‌هاي عمومي آنها را تأمين نمي‌كنند. جدول‌هاي W براي پزشكي كه توسط كتابخانه ملي پزشكي طراحي شد، جدولي براي فيزيك كه مؤسسه فيزيك امريكا[38]  آن را طراحي كرد، و جدولي كه اي.جي.كوتز[39]  براي فهرست موسيقي بريتانيا[40]  ارائه كرد از آن جمله‌اند.

پژوهش درباره رده‌بندي. در سال 1952، گروه پژوهش درباره رده‌بندي (سي.آر.جي.)[41]  در انگليس تشكيل شد تا مباني نظري رده‌بندي را مورد مطالعه قرار دهد. اعضاي اين گروه بعدها چندين رده‌بندي خاص طراحي كردند و بعضي از آنان در طراحي "نظام گسترده تنظيم" نيز مؤثر بودند. طي دهه 1960، گروه‌هاي پژوهشي مشابهي نيز در كشورهاي ديگر شروع به كار كردند و كار آنها توجه بسياري از فيلسوفان و زبان‌شناسان را به خود جلب كرد.

فيد كميته‌اي دائمي براي پژوهش درباره رده‌بندي[42]  دارد كه وظيفه آن نگهداري سياهه‌اي از پژوهش‌هاي جاري درباره رده‌بندي، ارتقاي آموزش و مبادله پژوهشگران، سازماندهي همايش‌ها، و انتشار گزارش پژوهش‌هاست. انجمن علم اطلاع‌رساني امريكا[43]  نيز "گروه توجه خاص بر پژوهش رده‌بندي"[44]  دارد كه اعضاي آن در كار پژوهش بر رده‌بندي و  نمايه‌سازي توسط انسان و ماشين فعالند. مجله >رده‌بندي بين‌المللي<[45]  كه در سال 1974 تأسيس شد، مقاله‌ها و گزارش پژوهش‌هاي مربوط به رده‌بندي و نمايه‌سازي و سياهه‌اي از كتاب‌ها، گزارش‌ها، و مقاله‌هاي مربوط به اين موضوع‌ها را براي اطلاع‌رساني مستمر منتشر مي‌كند.

سعي در استفاده از رده‌بندي براي بازيابي اطلاعات، به توسعه فرضيه‌هايي منجر شده است كه به‌نظر مي‌رسد حاكي از همزيستي بالقوه رده‌بندي و تجزيه شفاهي موضوع خواهد بود. مشخص شده است كه ويژگي‌هاي سلسله مراتبي و شمارشي بسياري از اين طرح‌هاي بين‌المللي، يعني ويژگي‌هايي كه آنها را براي تنظيم مدارك در قفسه‌ها مناسب ساخته است، آنها را براي بازيابي اطلاعات پيچيده ـ كه با روش تركيبي بهتر انجام مي‌گيرد ـ غيرقابل انعطاف مي‌سازد. به همين سبب، پيشنهاد شده است كه نظريه‌هاي نافذ غربي در مورد نظم، كه منجر به توسعه رده‌بندي شده است، تا حدّ زيادي گسترش يابد.

رده‌بندي براي بازيابي اطلاعات. طي دهه 1980، بسياري از پژوهشگران عهده‌دار انجام تجربه‌هايي براي استفاده از رده‌بندي جهت بازيابي موضوع در فهرست‌هاي پيوسته رايانه‌اي شدند. رده‌بندي دهدهي جهاني، به‌سبب ساختار كاملاً چهريزه‌اي و علائم معني‌دارش، با موفقيت در بازيابي اطلاعات با رايانه به‌كار رفته است و به‌عنوان زبان راه‌گزين ميان سرعنوان‌هاي موضوعي و اصطلاح‌نامه‌ها از آن استفاده شده است. رده‌بندي‌هاي ديويي و كنگره براي سهولت جست‌وجوي موضوعي در فهرست‌هاي پيوسته رايانه‌اي آزمايش شده‌اند. به‌طور كلي، نتايج اين آزمايش‌ها تا حدودي يكسان بوده كه حاكي از وجود قابليت بهبود جست‌وجوي موضوعي با استفاده از رده‌بندي و در عين حال نشان‌دهنده مشكلات بسياري است كه در برابر طراحان و استفاده‌كنندگان از رده‌بندي در فهرست رايانه‌اي پيوسته قرار دارد. با وجود اين، موفقيت‌ها براي سرعت بخشيدن به ساخت يك قالب مارك براي نوع رده‌بندي كه بتوان آن را به‌منظور ذخيره اطلاعات در نظام‌هاي پيوسته رايانه‌اي به‌كار برد كافي بوده است.

يكي ديگر از زمينه‌هاي عمده پژوهش در رده‌بندي بسط روش‌هاي رده‌بندي مدارك به‌صورت خودكار است. تجربه‌هاي اوليه شمارشگرهاي ماشيني كه به هر مدرك ـ بر اساس واژه‌هاي موجود در چكيده مدرك ـ رده‌اي از پيش تعيين‌شده اختصاص مي‌داد، مورد آزمايش قرار گرفت. آزمايش‌هاي بعدي به اصول فني براي دسته‌بندي مدارك بر اساس تشابهات موجود در متن آنها اختصاص يافت. معلوم شد روش‌هاي فهرستنويسي ماشيني براي بازيابي اطلاعات مفيدند. تجربه‌هاي استفاده بالقوه از رده‌بندي براي بازيابي اطلاعات نشان مي‌دهد كه توانايي فراموش‌شده رده‌بندي براي سازماندهي دانش ـ و نه مدارك ـ ممكن است سرانجام آشكار گردد.

 

مآخذ :

1) Bakewell, K. G. B. Classification and Indexing Practice, 1978; 2) "Classification: Theory and Practice". Drexel Library Quarterly (1974); 3) Dahlberg, Ingetraut. "Major Developments in Classification". Advances in Librarianship (1977); 4) Dahlberg, Wolfgang. "Natural Law and Evolution: Toward a Natural Classification of Order".International Classification, 1986; 5) International Classification and Indexing Bibliography (1982-85). Vol: 1: Lists 2, 250 General and Special Classification Schemes; 6) Larson, Ray R. "Classification Clustering: Probabilistic Information Retrieval, and Online Catalog." Library Quarterly (1991); 7) Montagne, Leo La. American Library Classification, 1961; 8) Sayers, W. C. B. A Manual of Classification for Librarians. 5th. ed. Revised by Arthur Maltby, 1975; 9) Shamurin, E. I. History of Library and Bibliographical Classification, 1955-59, in Russian, German translation: Geschichte der Bibliothekarisch - Bibliographischen Klassifikation (1967-68); 10) Soergel, Dagobert. Organizing Information: Principles of Database and Retrieval Systems, 1985.

                 هانس اچ. وليش[46]؛ ريچارد پي. اسميراگليا[47]   (WELIS)

                ترجمه فيروزه برومند

 

 


[1]. International Federation for Documentation (FID)

[2]. Syntagmatic relations

[3]. Auxiliary schedules

[4]. Pinaxes

[5]. Wei and Tsin dynasties

[6]. Trivium

[7]. Quadrivium

[8]. Pandectarum... Libri

[9]. Bibliotheca Universalis

[10]. Conrad Gesner

[11]. Advancement of Learning

[12]. Ismael Bouilleau

[13]. Jaques Charles Brunet

[14]. Schleiermacher

[15]. Darmstadt

[16]. Dewey Decimal Classification (DDC)

[17]. Amherst College

[18]. Universal Decimal Classification (UDC)

[19]. Paul Otlet

[20]. Henri Lafontaine

[21]. Expansive Classification (EC)

[22]. Evolutionary order in nature

[23]. Bliss᾽s Bibliographic Classification

[24]. Bibliographic Classification (BC)

[25]. Henry Evelyn Bliss

[26]. H. W. Wilson CO.

[27]. Jack Mills

[28]. Colon Classification (CC)

[29]. S. R. Ranganathan

[30]. Facets

[31]. Bibliothecal - Bibliographic Classification (BBK)

[32]. Deutsche Nationalbibliographie

[33]. Zhongguo Tushu Ziliao Fenlei Fa

[34]. Logograms

[35]. Broad System of Ordering (BSO)

[36]. Roof classification

[37]. Switching language

[38]. American Institute for Physics

[39]. E. J. Coates

[40]. British Catalogue of Music

[41]. Classification Research Group (CRG)

[42]. Committee on Classification Research (FID/CR)

[43]. American Society for Information Science

[44]. Special Interest Group on Classification Research(SIG/CR)

[45]. International Classification

[46]. Hans H. Wellisch

[47]. Richard P. Smiraglia

 

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ر