Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ر

 

رده‌بندي، گسترش‌ها در ايران. در ميان رده‌بندي‌هاي مربوط به سازماندهي مواد كتابخانه‌اي، رده‌بندي دهدهي ديويي و رده‌بندي كتابخانه كنگره از شهرت و كاربري بيشتري برخوردارند و در كتابخانه‌هاي ايران مورد استفاده قرار مي‌گيرند.

از آنجا كه اين هر دو نظام رده‌بندي با نگرش به مجموعه كتابخانه‌هاي جوامع خاصي تدوين شده‌اند، محدوديت اين مجموعه‌ها و عدم آشنايي كتابداران آنها با فرهنگ، آداب و رسوم و اعتقادات ساير جوامع، در حوزه‌هايي مانند علوم اجتماعي، علوم انساني و دين، موضوع‌هاي مربوط به اين جوامع آن گونه كه شايسته است در اين نظام‌ها و زير رده‌هاي آنها، گسترش لازم را نيافته‌اند.

به زعم كتابداران صاحب‌نظر ايراني، آن مقدار كه در ايران به مسئله رده‌بندي‌ها و نقد و گسترش آنها توجه شده در ساير كشورهاي اسلامي فعاليت چشمگيري صورت نگرفته است. بنابراين، در اينجا هر يك از اين گسترش‌ها جداگانه مورد اشاره قرار خواهد گرفت.

الف. گسترش‌ها در نظام رده‌بندي ديويي. كتابداري جديد در ايران را مي‌توان دوره آشنايي با نظام‌هاي رده‌بندي نوين كتابخانه‌اي دانست. معرفي رده‌بندي دهدهي ديويي و برخي رده‌بندي‌هاي متداول ديگر، نخستين بار در مقدمه جلد اول فهرست كتابخانه مجلس (تهران، 1305) انجام گرفته و احتمالاً از يوسف اعتصامي (اعتصام‌الملك) است (85:4). در نخستين دوره آموزش كتابداري در ايران نيز كه در 31 خرداد 1317 برگزار گرديد (70:25-73) اين رده‌بندي آموزش داده شد و به‌دنبال آن در كتابخانه دانشكده ادبيات دانشگاه تهران و سپس در سال 1334 در كتابخانه مركزي شركت ملي نفت ايران مورد استفاده قرار گرفت (16: مقدمه). پس از آن نيز در كتابخانه‌هاي مختلف، به‌ويژه در كتابخانه‌هاي دانشكده‌هاي دانشگاه تهران، به‌كار رفت.

با تأسيس انجمن كتابداران ايران، گروه كتابداري دانشگاه تهران و كتابخانه مركزي دانشگاه تهران، و نيز تأسيس دو مركز خدمات كتابداري و مدارك علمي (103:23)، كتاب‌ها و مقاله‌هايي در اين باره تأليف و ترجمه شد. مجله كتابداري كتابخانه مركزي دانشگاه تهران كه از سال 1345 آغاز به‌كار كرد در نخستين شماره خود به درج مقاله‌اي درباره روش طبقه‌بندي دهدهي ديويي و نواقص آن در زمينه مباحث مربوط به آسيا، از جمله ايران، پرداخت.

در اين دوره، به‌كارگيري روش‌هاي رده‌بندي از جمله رده‌بندي ديويي در كتابخانه‌هاي ايران، به‌ويژه كتابخانه‌هاي تازه‌تأسيس، فزوني يافت. همراه با آموزش اين رده‌بندي و معرفي و تشريح آن و نيز استفاده از آن در كتابخانه‌ها، به‌تدريج نقاط ضعف و كمبودهاي آن آشكار گرديد و خيلي زود انتقادهايي نسبت به اين رده‌بندي‌ها از سوي صاحب‌نظران مطرح گرديد. اين ايرادها فقط از سوي كتابداران و صاحب‌نظران ايراني و صرفاً به آن دسته از رده‌هايي كه جنبه‌هاي فرهنگي و ملي و قومي را دربر داشت وارد نمي‌شد، بلكه كتابداران كشورهاي ديگر، از جمله غربيان نيز به جنبه‌هاي ساختاري و فرهنگي و قومي آن انتقاد داشتند. به‌طور مثال، جك ميلز[1]  درباره جنبه‌هاي ديني، قومي، و ملي اين رده‌بندي مي‌نويسد كه "قسمت دين در رده‌بندي ديويي ناهماهنگ و پريشان است. گذشته از آنكه بخش اعظم شماره‌ها به آيين مسيحيت اختصاص يافته است در خود مسيحيت نيز مباحث ترتيب منطقي ندارند" (13:19-14). مارتي بلومبرگ و هانس وبر نيز معتقدند كه در رده مذهب تعصب زيادي نسبت به مسيحيت وجود دارد كه يادآور افكار امريكايي قرن نوزدهم است (108:6).

كمبودهاي رده‌بندي، به‌ويژه در حوزه موضوع‌هاي مربوط به دين و تاريخ و فرهنگ، دو گرايش متفاوت را در جامعه كتابداري ميان صاحب‌نظران به‌وجود آورد: گروهي معتقد شدند كه بايد از اساس، طرحي نو درافكند و رده‌بندي‌هايي كاملاً مستقل و با توجه به ويژگي‌ها و نيازهاي ملي تدوين كرد. اين گرايش به‌ويژه در سال‌هاي اوليه پس از انقلاب اسلامي قوت يافت و معتقدان به وجود انگيزه‌هاي استعماري و سياسي در رواج و گسترش رده‌بندي‌هاي غربي، بيش از ديگران از اين نگرش جانبداري مي‌كردند (53:27-73). گروهي ديگر تدوين رده‌بندي‌هاي كاملاً مستقل را غيرضروري و غيرعملي دانسته و آن را دوباره‌كاري و هدر دادن وقت و هزينه مي‌پنداشتند و استدلال مي‌كردند كه چارچوب‌هاي نظري و اصول فلسفي حاكم بر اين رده‌بندي‌ها اشكال اساسي ندارد و، علاوه بر آن، اين رده‌بندي‌ها در حوزه‌هاي مربوط به موضوع‌هاي علمي و فني و بركنار از ويژگي‌هاي ملي و قومي، مشكلات اساسي در كتابخانه‌ها ايجاد نمي‌كند و تغيير رده‌هاي مورد نظر در همان چارچوب‌هاي نظري و فلسفي كفايت مي‌كند. پوري سلطاني در مقدمه گسترش دين اسلام در رده‌بندي كنگره مي‌نويسد: "... كدگذاري در ماهيت رده‌بندي اثر نمي‌گذارد، بنابراين اگر شيوه كدگذاري ديگري را برمي‌گزيديم علاوه بر اينكه مفيد فايده‌اي نبود، گمراهي و سردرگمي در كتابخانه‌ها به‌وجود مي‌آورد. علاوه بر آن، معلوم نبود بقيه علوم بشري بر چه پايه و چگونه بايد رده‌بندي شود".

نخستين كوشش‌ها در زمينه گسترش رده‌بندي ديويي در ايران را بايد در نخستين ترجمه‌هاي اين رده‌بندي و پايان‌نامه‌هاي دانشجويي جست‌وجو كرد. در سال 1338 اميرهوشنگ مهريار و ناصر آذري شماره‌هايي را كه براي دين، زبان، ادبيات، تاريخ، و جغرافياي ايران در اين رده‌بندي درنظر گرفته شده بود گسترش دادند و به‌صورت ضميمه‌اي بر كتاب طبقه‌بندي دهدهي ديويي منتشر كردند (92:8).

در سال 1343 شوراي كتاب كودك طبقه‌بندي اعشاري ديويي را با ترجمه علي‌اكبر جانا در 39 صفحه منتشر كرد و مهين تفضلي، در سال 1345، طرح ترجمه‌شده‌اي را با افزودن برخي شماره‌ها به بخش‌هاي مربوط به مذاهب ايران، دين اسلام، زبان‌هاي ايراني، ادبيات ايران، جغرافياي ايران، و تاريخ ايران ارائه داد كه نسبت به طرح اصلي، به‌ويژه در موضوع‌هاي تاريخ و ادبيات ايران، گسترده‌تر بود (92:8-104).

در سال 1347، پايان‌نامه‌اي در حوزه كتابداري درباره گسترش شماره‌هاي رده‌بندي ديويي در رده‌هاي زبان، ادبيات، مذهب، و قالي ايران ارائه شد (15). در سال 1348 علي‌اكبر جانا اقدام به ترجمه خلاصه رده‌بندي ديويي كرد كه اين كتاب توسط دانشگاه تهران منتشر شد. در اين ترجمه، جانا تغييراتي را در حوزه‌هاي مربوط به ايران و دين اسلام اعمال كرد و شماره‌هايي را به اين حوزه‌ها افزود. فهرست تغييرات و اضافات را نيز در پايان مقدمه كتاب چاپ كرد (13: مقدمه).

كارها تا اين زمان به‌طور پراكنده و بدون طرح قبلي و سازمان مناسب انجام مي‌شد. با تأسيس مركز خدمات كتابداري در مهر 1347 و آغاز به كار فهرستنويسي كتاب‌ها بر اساس ضوابط و شيوه‌هاي نوين كتابداري، متناسب كردن رده‌ها با موضوع‌هاي مربوط به ايران و اسلام به‌طوري جدّي در دستور كار اين مركز قرار گرفت. به همين منظور، برنامه‌اي تدوين و كميته‌اي از متخصصان تشكيل گرديد. براي يكدستي كار و ضابطه‌مند بودن آن، رده‌هايي كه بايد گسترش داده مي‌شد، ترتيب آنها، و ضوابط و فرايند انجام امور معيّن گرديد كه به ترتيب رده‌هاي 1) زبان‌هاي ايراني؛ 2) ادبيات ايراني؛ 3) دين اسلام؛ 4) تاريخ و جغرافياي ايران؛ و 5) هنرها و صنايع ظريفه ايران را شامل مي‌شد.

مركز خدمات كتابداري با تدوين اين برنامه كار خود را آغاز كرد و تا حدودي توانست آن را ادامه دهد. پس از انقلاب اسلامي، در سال 1361، مركز خدمات كتابداري در كتابخانه ملي ادغام شد و همين برنامه را در اين كتابخانه پي‌گرفت.

دانشگاه تهران را نيز بايد يكي از مراكز فعال در زمينه نقد رده‌بندي‌هاي موجود و اعمال تغييرات در آنها به‌حساب آورد. اين دانشگاه از راه‌هاي گوناگون همچون چاپ و انتشار كتاب‌هاي تأليفي و ترجمه‌اي، نشر مقاله از طريق مجله كتابداري كتابخانه مركزي و مجله علوم تربيتي، پايان‌نامه‌هاي دانشجويي كارشناسي ارشد در گروه كتابداري و اطلاع‌رساني دانشكده علوم تربيتي، و تهيه طرح‌هاي گسترش‌يافته در كتابخانه مركزي نقش فعالي را در اين زمينه ايفا كرده است.

در اين ميان، گروه كتابداري و اطلاع‌رساني دانشگاه تهران جايگاه ويژه‌اي دارد. آموزش‌هاي نظام‌مند و پيشرفته توسط مدرسان صاحب‌نظر، تبيين ضرورت انجام دگرگوني در رده‌هاي اصلي، نشان دادن خلاءهاي موجود در اين زمينه، و هدايت پايان‌نامه‌ها در زمينه تغيير در رده‌ها از جمله فعاليت‌هاي ثمربخش اين گروه بوده است.

گروه كتابداري و اطلاع‌رساني دانشگاه تهران از طريق همكاري و هماهنگي با مركز خدمات كتابداري و، پس از آن، كتابخانه ملي، به پيشرفت برنامه‌هاي اين مركز كمك كرد و بعضي از پايان‌نامه‌هاي تهيه‌شده در اين گروه بعدها با نظارت و ويراستاري پژوهشگران آن دو سازمان چاپ و منتشر شد. گسترش تاريخ ايران در رده‌بندي كنگره، گسترش جغرافياي ايران در نظام رده‌بندي ديويي، گسترش ادبيات عربي، و بازنويسي نويسندگان انفرادي ادبيات فرانسه در دو نظام رده‌بندي ديويي و كنگره از جمله اين پايان‌نامه‌هاست.

انواع گسترش‌ها. گسترش‌هاي تهيه‌شده در ايران را مي‌توان به چهار گروه زير تقسيم كرد:

1. گسترش‌هاي فرا ملي، مانند دين اسلام، فلسفه شرق، و فلسفه اسلامي؛

2. گسترش‌هاي مربوط به ايران، از قبيل زبان‌ها و ادبيات ايران، سازمان‌هاي اداري ايران، موسيقي ايران، هنرها و صنايع دستي ايران، و تاريخ و جغرافياي ايران؛

3. گسترش‌هايي كه جنبه ملي ندارند اما در بخش‌هايي با ايران مربوط هستند، مانند ادبيات ارمني و ادبيات عربي؛

4. موضوع‌هاي تخصصي، مانند نفت.

گسترش اسلام. در طرح رده‌بندي ديويي، دين اسلام در رده "ساير اديان" و در كنار اديان هندي، زردشتي، و يهودي قرار گرفته است. از دو رده مربوط به اديان، يك رده به ساير اديان به‌شرحي كه آمد اختصاص يافته و هفت رده اصلي فقط به مسيحيت تعلق گرفته است. اسلام و ساير اديان در رده 290 قرار دارد كه از آن ميان 297 براي اسلام درنظر گرفته شده است؛ يعني از صد شماره يك شماره به اسلام و هفتاد شماره فقط به مسيحيت اختصاص دارد.

به‌منظور رفع اين نقيصه، اقدام به تهيه گسترش‌هايي در زمينه دين اسلام شد كه قديمي‌ترين آنها مربوط به مهين تفضلي در سال 1345 است. در پيشنهاد او ابتدا مذاهب ايران و پيش از اسلام آمده و پس از آن دين اسلام با تقسيمات شكلي 09-01/؛ قرآن با شماره‌هاي 1209-12/؛ و فرقه‌هاي اسلامي با شماره‌هاي 94-8/ آمده است. در اين تقسيم‌بندي، فقط برخي موضوع‌ها گسترش يافته و مباحثي مانند حديث، فقه، و كلام ذيل فِرَق اسلامي قرار گرفته و شماره‌ها نيز در همان محدوده شماره‌هاي طرح اصلي است (92:8).

علي‌اكبر جانا، در ترجمه خلاصه رده‌بندي ديويي در سال 1348، براي قسمت اسلام اين رده‌بندي تغييراتي پيشنهاد كرده است كه از جمله آنها افزودن شماره‌هايي براي موضوع‌هاي مربوط به شيعه است.

گسترش اسلام در نظام رده‌بندي ديويي كه در سال 1353 توسط احمد طاهري عراقي و با همكاري برخي متخصصان ديگر صورت گرفت، نخستين اقدام جدّي و منضبط در اين زمينه است كه بر مبناي طبقه‌بندي قديمي علماي اسلامي انجام شده است. موضوع‌هاي اين گسترش نسبت به آنچه در طرح رده‌بندي ديويي آمده بسيار مفصل‌تر و گسترده‌تر است.

ترتيب موضوع‌ها و گروه‌بندي آنها نيز به‌كلي با آنچه در طرح اصلي آمده متفاوت است. نُه رده اصلي در اين گسترش عبارتند از: قرآن؛ حديث؛ فقه؛ كلام و عقايد؛ فرق اسلامي؛ اخلاق اسلامي؛ آداب و رسوم؛ تصوف و عرفان؛ تاريخ دين اسلام، طبقات، و تراجم (14:19).

پيش از تقسيمات نه‌گانه، مسائل كلي درباره اسلام آمده است كه به حكم نظام ديويي طبق تقسيمات فرعي استاندارد تقسيم‌بندي شده و شماره‌هاي 01/297 تا 09/297 به آنها اختصاص يافته است.

گسترش حكومت مركزي ايران. در نظام رده‌بندي ديويي، شماره‌هاي 353 و 354 براي دولت‌ها و سازمان‌هاي اداري (شماره 353 براي ايالات متحده و 354 براي ساير كشورها) درنظر گرفته شده است. به اين ترتيب، شماره ايران در اين بخش 55/354 است.

در بخش گسترش‌يافته مربوط به حكومت مركزي ايران در ترجمه خلاصه رده‌بندي ديويي، شماره 353، كه در طرح اصلي براي ايالات متحده درنظر گرفته شده، به ايران اختصاص يافته است. شماره‌هاي 02/ براي تفكيك قوا، /03 براي نخست‌وزيري، 09/ براي سازمان‌هاي مستقل دولتي، مثل سازمان امور اداري و استخدامي، و از شماره 1/353 تا 88/353 براي وزارتخانه‌ها درنظر گرفته شده است (114:15-115).

در گسترش متأخرتر، از همان شماره 55/354 كه براي ايران در طرح اصلي درنظر گرفته شده استفاده گرديده و تقسيمات فرعي آن به وزارتخانه‌ها، استانداري‌ها، و فرمانداري‌ها اختصاص يافته است (10: ج 1، ص 308-309).

گسترش زبان‌هاي ايراني. در نظام رده‌بندي ديويي، زبان و ادبيات در دو رده مختلف 400 و 800 قرار گرفته و وضعيت زبان‌هاي مختلف دنيا عبارت است از: 410 زبان‌شناسي تطبيقي؛ 420 زبان انگليسي؛ 430 زبان آلماني؛ 440 زبان فرانسوي؛ 450 زبان ايتاليايي؛ 460 زبان اسپانيولي؛ 470 زبان لاتيني؛ 480 زبان يوناني؛ و 490 ساير زبان‌ها. در رده 490، شماره 491 به زبان‌هاي هندواروپايي و سلتي اختصاص دارد و شماره 5/491 در اين رده براي زبان‌هاي ايراني درنظر گرفته شده است.

در نخستين گسترش، نظم موجود در طرح اصلي دگرگون شده است؛ از جمله اينكه اوستايي و پارسي باستان هر دو زيرمجموعه زبان‌هاي ايران باستان قرار گرفته‌اند و به زبان‌هايي مثل سغدي و ختني شماره‌هاي فرعي مستقل اختصاص يافته است. علاوه بر آن، شماره‌هاي جدول 4 نيز يكجا و با شماره‌هاي زبان آمده است. لهجه‌ها و زبان‌هاي ديگر ايراني، كه در طرح اصلي يكجا آمده‌اند، جدا شده و شماره‌هاي مستقل گرفته‌اند (8: 92-104).

در گسترش ديگري، شماره 491، كه در طرح اصلي به زبان‌هاي هندواروپايي شرقي و سلتي اختصاص داشته، به زبان‌هاي ايراني تعلق گرفته است. تقسيم‌بندي زبان‌هاي ايراني و موضوع‌هاي آن نيز دگرگون شده است. شماره‌هاي جدول 4 مستقيماً به شماره‌هاي زبان اضافه شده و لهجه‌ها و گويش‌ها از انتهاي طرح به ميانه طرح منتقل گرديده است (13: 153-155).

سومين گسترش كه در 1350 مستقلاً منتشر گرديد توسط كميته‌اي مركّب از تعدادي متخصص تدوين شد (9:12). در اين گسترش، به‌جاي شماره‌هاي اعشاري 5/491-59/491 در طرح اصلي، كه شماره‌هايي طولاني هستند و در تركيب با شماره‌هاي ديگر طولاني‌تر نيز مي‌شوند ـ بنا به توصيه‌اي كه در طرح اصلي آمده ـ از دو حرف "فا" استفاده شده و در نتيجه شماره‌هاي زبان‌هاي ايران به 0فا4 تا 9فا4 تبديل گرديده است. البته، در نوع موضوع‌ها و ترتيب آنها نيز دگرگوني حاصل شده است.

اصول كلي استفاده از گسترش زبان‌هاي ايراني عيناً مانند اصول كلي طبقه‌بندي ديويي است و در رده‌آرايي و تنظيم كتاب‌ها در قفسه‌ها، رده 0فا4 بعد از رده‌هاي 400 و 410 كه كليات زبان‌شناسي است و پيش از 420، يعني مقدّم بر زبان‌هاي خاص، قرار مي‌گيرد. اين گسترش در سال 1366 توسط كتابخانه ملي ويرايش و منتشر گرديد.

گسترش ادبيات ايراني. در نظام رده‌بندي ديويي، ادبيات در رده 800 قرار گرفته و توزيع آن در كشورهاي مختلف عبارت است از: 800 - 809 مسائل كلي ادبيات؛ 810 ادبيات امريكايي؛ 820 ادبيات انگليسي؛ 830 ادبيات آلماني؛ 840 ادبيات فرانسوي؛ 850 ادبيات ايتاليايي؛ 860 ادبيات اسپانيولي؛ 870 ادبيات لاتيني؛ 880 ادبيات يوناني؛ و 890 ادبيات ساير زبان‌ها. در رده 890، شماره 891 به ادبيات زبان‌هاي هندواروپايي و سلتي اختصاص دارد و شماره 5/891 در اين رده به ادبيات ايراني اختصاص يافته است.

در يكي از گسترش‌ها تقسيمات دوره‌اي تغيير يافته است، و اين عمل هم در قسمت پيش از اسلام و هم در قسمت پس از اسلام صورت گرفته است (92:8-104).

در گسترش ديگري، به جاي شماره 5/891 از شماره 891 استفاده شده است و پس از تقسيمات فرعي بلافاصله وارد فرم‌هاي ادبي شده است. در واقع، آثار كلي و ادبيات پيش از اسلام همگي ذيل شماره 891 وارد گرديده است. در اين گسترش نيز تقسيمات دوره‌اي پس از اسلام با آنچه در طرح اصلي آمده متفاوت است (13: 263-264).

در گسترش سوم به جاي شماره‌هاي اعشاري 5/-891 58/891 در طرح اصلي، بنا به توصيه‌اي كه در طرح اصلي آمده، از تركيب دو حرف "فا" استفاده شده و در نتيجه شماره‌هاي ادبيات ايراني به 0فا8 تا 9فا8 تبديل شده است. نوع موضوع‌ها و ترتيب آنها نيز تغيير يافته است.

تقسيمات پيش از اسلام مانند تقسيمات زبان‌هاي ايراني پيش از اسلام در گسترش زبان‌هاي ايراني است؛ با اين تفاوت كه ادبيات اوستايي پيش از فارسي باستان قرار گرفته است. ضمناً يك شماره (09/0فا8) نيز براي ساير ادبيات ايراني پيش از اسلام منظور گرديده است.

شماره‌هاي 7-1/0فا8 براي تقسيمات فرعي استاندارد؛ 8/0فا8 براي مجموعه‌ها و جنگ‌ها؛ 9/0فا8 براي تاريخ، توصيف، و نقد و بررسي؛ و شماره‌هاي 1فا8 تا 8فا8 براي فرم‌هاي ادبي و آثار متفرقه درنظر گرفته شده است. شماره 9فا8 نيز خاص ادبيات محلي است.

اصول كلي استفاده از گسترش ادبيات ايراني مانند اصول كلي رده‌بندي ديويي است و در رده‌آرايي و تنظيم كتاب‌ها در قفسه‌ها، رده 0فا8 بعد از رده 800 كه كليات ادبيات است و پيش از 810، يعني مقدّم بر ادبيات ساير زبان‌ها، قرار مي‌گيرد (11: 15).

گسترش نفت. كتابخانه مركزي شركت ملي نفت ايران (تأسيس 1334) كه از رده‌بندي ديويي استفاده مي‌كرد، با افزايش مجموعه تخصصي خود به‌تدريج با محدوديت شماره از يك سو و طولاني شدن شماره‌هاي موجود از سوي ديگر مواجه شد. به‌منظور رفع اين مشكل، در سال 1366 طرحي براي گسترش رده نفت (16: مقدمه) در نظام ديويي و مناسب ساختن آن براي كتابخانه مركزي شركت ملي نفت ايران، به‌صورت پايان‌نامه دانشجويي كارشناسي ارشد به دانشگاه تهران پيشنهاد شد. در رده‌بندي اصلي ديويي، شماره 5/665 به فن‌آوري نفت اختصاص يافته است. در اين گسترش، از سه رقم اصلي يعني شماره 665 به‌عنوان شماره پايه و از حرف "ن" به‌جاي رقم 5 استفاده شده است. بنابراين، موضوع "پالايش" داراي شماره 5 ن / 665 و موضوع "فراورده‌هاي پتروشيمي" داراي شماره 62 ن/ 665 است. از لحاظ برگه‌آرايي، همه شماره‌هايي كه بدين طريق ساخته مي‌شوند، پيش از 1/665 و در كنار يكديگر قرار مي‌گيرند.

گسترش هنرها و صنايع دستي. اين گسترش با همكاري تعدادي از متخصصان مركز صنايع دستي ايران صورت گرفت (10:ج 1، ص 308-309). براي اين منظور، ابتدا سياهه كليه هنرها و صنايع دستي ايران تهيه و دسته‌بندي شده و با رجوع به طرح اصلي رده‌بندي و ترجمه رئوس آن، هر دسته از صنايع دستي ايران زير شماره‌اي قرار گرفته است. به‌طور مثال، زير "بافندگي با الياف گياهي طبيعي" با شماره 41/،746 حصيربافي، زنبيل‌بافي، سبدبافي، بوريابافي، تركه‌بافي، چم بافي، و بامبو اضافه شده است. در واقع، هنرها و صنايع دستي ايران به‌طور كامل گسترش يافته، اما ذيل شماره‌اي خاص نيامده؛ بلكه در مجموعه‌اي از شماره‌ها در كنار هنرها و صنايع دستي ديگر مناطق جهان قرار گرفته است.

گسترش موسيقي ايران. در رده‌بندي ديويي، بخش موسيقي بر اساس موضوع‌هاي مختلف موسيقي تنظيم شده و در هر مورد شماره‌اي به كشورهاي مختلف داده شده است. اين شماره‌ها و موضوع‌ها در مورد موسيقي ايران و ويژگي آن دچار كمبود است. براي رفع اين كمبودها، در سال 1369 گسترش موسيقي ايران به‌صورت پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني در دانشگاه تهران ارائه شد (9: 5-10). در اين گسترش، به‌اقتباس از گسترش زبان و ادبيات فارسي، از نشانه "فا" براي نشان دادن موسيقي ايران استفاده شده است. به اين ترتيب، شماره‌هاي بيشتري نسبت به طرح اصلي براي موسيقي ايران فراهم گرديده است. در اين طرح، نشانه "فا" به شماره پايه 78 اضافه شده و شماره موسيقي ايران را به‌صورت فا78 ايجاد كرده است.

گسترش ادبيات ارمني. در رده‌بندي ديويي، شماره 992/891 به ادبيات ارمني اختصاص يافته و زيرمجموعه "ساير زبان‌هاي هندواروپايي" از گروه "زبان‌هاي بالتيك" در شاخه "ادبيات ساير زبان‌ها"ست. قرار گرفتن ادبيات ارمني در اين زيرگروه‌ها نه تنها موجب طولاني شدن شماره پايه اين ادبيات گرديده، بلكه تقسيم‌بندي موضوع‌ها را نيز با اشكال مواجه كرده است.

بنابراين، رده‌بندي ديويي براي مجموعه‌هايي مانند كتابخانه بخش ارمنيولوژي دانشگاه اصفهان، كتابخانه وانك در اصفهان، كتابخانه كليساي سركيس مقدس، كتابخانه اليك، و جز آن مناسب نيست.

براي رفع اين كمبود، در سال 1355، گسترش ادبيات ارمني در نظام ديويي به‌صورت پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري در دانشگاه تهران ارائه شد. اين گسترش در چارچوب فلسفه و اصول كلي رده‌بندي ديويي انجام گرفته و از گسترش ادبيات ايراني و نظام ادبيات يوناني در طرح اصلي ديويي (ويرايش هجدهم) اقتباس شده است (7: الف).

براي پرهيز از شماره پايه طولاني 992/891، در طرح گسترش، از "ها" براي ادبيات ارمني، نشانه اختصاري "هايرن" (معادل كلمه ارمني)، استفاده شده است. در نتيجه، شماره ادبيات ارمني "ها8" است و از لحاظ برگه‌آرايي در كتابخانه‌ها، اين مجموعه قبل از 810 ادبيات امريكا و بعد از 0فا8 ادبيات ايراني قرار مي‌گيرد.

گسترش تاريخ و جغرافياي ايران. در رده‌بندي ديويي، تاريخ و جغرافياي عمومي و رشته‌هاي وابسته آنها در رده 900 قرار دارد. صفت "عمومي" براي تاريخ و جغرافيا در اين رده دلالت بر آن دارد كه تاريخ رشته‌هاي خاص در رده‌هاي مربوط به آن رشته‌ها قرار مي‌گيرد؛ مثلاً تاريخ رياضيات در رده رياضيات و تاريخ اقتصاد در رده اقتصاد رده‌بندي مي‌شود.

در رده 930 تا 990 كه به تاريخ كشورهاي مختلف اختصاص دارد، شماره 955 براي تاريخ ايران درنظر گرفته شده است. به‌جز اين شماره، دو شماره ديگر نيز خاص ايران است؛ يكي شماره 5/915 مربوط به جغرافيا و تاريخ تمدن ايران و ديگري شماره 935 است كه تاريخ ايران باستان پيش از اسلام در آن جاي مي‌گيرد. بدين ترتيب، تاريخ و جغرافياي ايران ذيل سه شماره در نظام ديويي ظاهر شده است.

در يكي از گسترش‌ها از شماره 935 صرف‌نظر شده و تاريخ ايران باستان ذيل همان شماره 955 و در ابتداي آن قرار گرفته است. جغرافياي ايران ذيل همان شماره طرح اصلي يعني 5/915، ولي با تفصيل بيشتر و تاريخ ايران نيز ذيل شماره 955 قرار گرفته است (92:8-104).

در گسترش ديگري، شماره‌هاي اصلي همان شماره‌هاي طرح اصلي ديويي است، اما ذيل هريك، شماره‌هاي فرعي گسترش يافته‌اند. در قسمت جغرافياي ايران، شماره 5/915 براي كليات جغرافياي ايران و سفرنامه‌ها اختصاص يافته است و از شماره 51/915 تا شماره 5941/915 براي استان‌ها، فرمانداري‌هاي كل، و شهرهاي تابعه آنها درنظر گرفته شده است. ذيل شماره 935 تاريخ قديم ايران آمده، اما اين اختيار داده شده كه، درصورت تمايل، تاريخ قديم ايران ذيل شماره 955 طبقه‌بندي شود (270:13-272، 276، 287-291).

در سومين گسترش، شماره 935 مربوط به تاريخ ايران باستان به‌طور كلي حذف گرديده و موضوع‌هاي آن ذيل رده 955 گنجانده شده است. ذيل رده 955 تقسيماتي متفاوت با آنچه در طرح اصلي آمده اعمال شده است. در جدول تقسيمات فرعي، شماره 004 ـ كه در جدول اصلي براي قوم‌شناسي و تاريخ اقوام و عشاير و اقليت‌هاي كشورها درنظر گرفته شده ـ به سير و سياحت، جغرافياي تاريخي، و سفرنامه‌ها اختصاص يافته و به جاي آن شماره 97/955 براي قوم‌شناسي، اقوام و ملت‌ها، و اقليت‌ها درنظر گرفته شده است (6:20-7).

ب. گسترش‌ها در نظام رده‌بندي كنگره. متناسب كردن رده‌هاي كنگره با مباحث مربوط به ايران و اسلام از سال 1347، همزمان با تأسيس مركز خدمات كتابداري در ايران، مطرح گرديد و اولويت‌هاي آن به‌ترتيب: 1) دين اسلام؛ 2) زبان‌ها و ادبيات ايراني؛ 3) تاريخ و جغرافياي ايران (قبل و بعد از اسلام)؛ 4) فلسفه اسلامي؛ و 5) هنرها و صنايع ظريفه ايران تعيين شد.

گسترش اسلام. مشكل اصلي اين رده‌بندي نيز همانند رده‌بندي ديويي در قسمت دين اسلام، محدود بودن موضوع‌ها، ترتيب و توالي، و گروه‌بندي نامناسب بود. بنابراين، طرحي نو و مبتني بر ويژگي‌هاي اسلام ضروري به‌نظر مي‌رسيد. احمد طاهري عراقي، كتابدار و اسلام‌شناس، گسترش اسلام در نظام رده‌بندي كتابخانه كنگره را در سال 1358 پديد آورد. اين رده‌بندي برخاسته از طبقه‌بندي علوم و علوم شرعي نزد دانشمندان و متفكران اسلامي و متون متعددي بود كه در اين حوزه وجود داشت و قرار بود از چنان جامعيت و انسجامي برخوردار باشد كه بتواند در كتابخانه‌هاي ساير كشورهاي اسلامي و مؤسسات شرق‌شناسي مورد استفاده قرار گيرد. بنابراين، پس از آنكه طرح اوليه بر پايه كتاب‌هاي كتابخانه دانشكده الهيات دانشگاه مشهد فهرستنويسي و طبقه‌بندي گرديد، با مجموعه‌هاي كتابخانه‌هاي مهم جهان اسلام همچون مجموعه دارالكتب مصر و دانشگاه قاهره مطابقت داده شد و مسائل و مباحث فرق و مذاهب گوناگون اسلامي و كتاب‌هاي موجود از هر مذهب و فرقه‌اي در اين زمينه مورد بررسي قرار گرفت.

در تدوين طرح، ابتدا سير تكوين و تدوين علوم شرعي اسلامي مورد بررسي قرار گرفت و بنابر روش‌هاي طبقه‌بندي علوم در تمدن اسلامي قواعدي استخراج گرديد كه علاوه بر استفاده در طرح رده‌بندي علوم اسلامي مي‌تواند به‌عنوان ملاك‌هايي عام براي انواع رده‌بندي‌ها مورد استفاده قرار گيرد كه عبارتند از: 1) عموم و خصوص، يعني از موضوع عام به خاص رفتن و اشتقاق موضوع‌هاي اخص از اعم؛ 2) توقّف يا اناطه، يعني موقوف بودن تعليم و تعلّم برخي علوم به آگاهي بر دانش‌هاي ديگر، مانند توقّف علم بلاغت به صرف و نحو، علم طب به علم تشريح، و علم فقه به علم اصول؛ و 3) اشرفيت، يعني ترتيب علوم برحسب افضليت، كه البته ضابطه‌اي مبتني بر عقيده و امري نسبي است.

با توجه به آراي گوناگون دانشمندان و متفكران اسلامي در اين حوزه، جمع ميان اين آرا كه گاه مخالف هم نيز بودند از دشواري‌هاي تدوين طرح بوده است. به‌طور مثال، در زمينه تورّم يا استقلال دو حوزه مربوط به "قرآن و علوم قرآني" و "كلام و عقايد"، ميان دانشمندان و علماي اسلامي اتفاق نظر وجود ندارد. چنين است در موضوع‌هايي چون "اخلاق اسلامي"، "مباحث جديد كلامي"، "آداب و رسوم مسلمانان"، و "تاريخ و تراجم و سير".

از ديگر دشواري‌ها در تدوين طرح، تصميم‌گيري درباره نوعي از علوم يا شبه علوم بوده كه برخي آنها را جزو علوم ديني شمرده‌اند؛ مانند تعبير رؤيا، رمل، فال، عزائم، پيشگويي، احضار ارواح، و جز آن.

سرانجام، پس از پژوهش‌هاي انجام‌شده، سرفصل‌هاي اصلي طرح و ترتيب آنها چنين آمده است: كليات؛ سرگذشتنامه‌ها؛ قرآن و علوم قرآني؛ تفسير؛ حديث؛ فقه و اصول كلام و عقايد؛ فرق اسلامي؛ اخلاق اسلامي؛ آداب و رسوم؛ و تصوف و عرفان.

براي نشانه‌گذاري، از همان نشانه‌هاي طرح اصلي (295-BP1) استفاده شده كه البته براي طرحي با اين گستردگي كافي نبوده و مورد انتقاد نيز واقع شده است (3:2).

هجده سال پس از انتشار ويرايش اول طرح در سال 1358، ويرايش دوم آن كه پس از درگذشت احمد طاهري عراقي صورت مي‌گرفت، با ويراستاري زهره علوي توسط انتشارات كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران در سال 1376 منتشر شد.

در ويرايش دوم بيشترين تغييرها در مباحث "قرآن و علوم قرآني" و "نهج‌البلاغه" رخ داده و شامل اضافات در اين حوزه‌هاست. از لحاظ ساختار نيز تنظيم برخي حوزه‌ها كه برحسب تاريخ درگذشت رده‌بندي شده بود به تنظيم الفبايي تغيير يافته است، اما مشكلات مربوط به شماره‌گذاري در اين طرح همچنان باقي است.

سرفصل‌هاي اسلام و نشانه‌هاي مربوط به آنها در طرح عبارت است از: كليات (اسلام) (BPR)؛ قرآن (BPS)؛ كلام و عقايد (BPT)؛ احكام و عبادات و آداب و رسوم (BPV)؛ و مذاهب و فرق اسلامي (BPX) . فقه و اصول اسلامي نيز در بخش جداگانه‌اي در حقوق (KBL) پيش‌بيني شده است.

اين فصل‌ها و نشانه‌ها بر اساس تقسيم‌بندي مسيحيت در رده‌بندي كنگره است و شامل پنج رده اصلي است. در اين طرح، بخش "زندگينامه‌ها" از نظمي نوين برخوردار است و جدول نشانه مؤلف نيز با توجه به نام‌ها در متون اسلامي تنظيم شده است.

با توجه به حرف‌هاي سومي كه براي هر رده در نظر گرفته شده، محدويت شماره‌ها كه در طرح اصلي به 295 شماره مي‌رسد برطرف گرديده است. در طرح فعلي، از 7299 شماره استفاده شده كه برخي براي موضوع‌هاي جديد پيش‌بيني شده است.

گسترش زبان‌ها و ادبيات ايراني. تنظيم و تدوين اين طرح در جلسه مورخ 1361 هيأت علمي مركز خدمات كتابداري  برعهده ماندانا صديق بهزادي گذاشته شد، ولي با وقفه‌هايي كه در كار تدوين آن پيش آمد عملاً ويرايش نخست آن در سال 1371 منتشر گرديد (18: يازده).

ساختار كلي طرح شامل سه بخش اصلي زبان‌ها و ادبيات ايراني پيش از اسلام، زبان و ادبيات فارسي، زبان و ادبيات فارسي محلي و برون‌مرزي، جدول‌هاي ويژه، و نيز نمايه‌اي موضوعي الفبايي در انتهاي طرح براي يافتن رده مربوط به هر موضوع است.

تفاوت‌هاي مهمي كه در طرح گسترش نسبت به طرح اصلي وجود دارد بدين قرار است:

1. نشانه‌گذاري. در نشانه‌گذاري طرح، با مشورت كتابخانه كنگره، به جاي حروف PK از نشانه PIR براي زبان‌ها و ادبيات ايراني استفاده شده است. اين نظام نشانه‌گذاري محدويت‌هاي شماره‌گذاري اصلي را رفع كرده  و تعداد شماره‌ها را از 599 به 9999 شماره افزايش مي‌دهد. انتخاب اين نشانه، ضمن داشتن فايده مورد اشاره، اين اشكال را دارد كه موجب مي‌شود تا "زبان و ادبيات سامي" (PJ) ميان زبان و ادبيات فارسي و زبان‌ها و ادبيات هندوايراني (PK) قرار گيرد (98:26).

2. نثر فارسي. در رده‌بندي كنگره، گرچه نثر جزو فرم‌هاي ادبي منظور شده، در تقسيمات ذيل آن جزئياتي مانند ساير فرم‌ها نيامده است. در طرح گسترش، نثر به‌منزله نوعي فرم ادبي هم‌ارزش با شعر و داستان قرار گرفته و تقسيمات ساير فرم‌ها در مورد آن رعايت شده است.

3. شعر فارسي. در بخش مربوط به شعر فارسي، پنج سبك برجسته شعر فارسي شامل خراساني، عراقي، هندي، بازگشت، و آزاد اضافه شده و در انواع شعر نيز اشعار مدحي، منقبتي، رثايي، عرفاني، و جز آن افزوده شده است. قالب‌هاي شعري مانند غزل، قصيده، رباعي، قطعه، و مانند آن نيز از جمله افزوده‌هاي اين بخش هستند.

4. عروض. در رده‌بندي كنگره، عروض در رده زبان هر كشور مطرح شده است، در طرح گسترش، عروض در رده ادبيات و در شعر قرار گرفته است.

5. متن‌هاي پيش از اسلام. مبداء تاريخ، نويسندگان انفرادي، آثار نويسندگان، سرگذشتنامه‌ها، ديوان‌ها و كلّيات، آثار فارسي برون‌مرزي، لهجه‌ها و گويش‌ها، و ادبيات منطقه‌اي و محلي با توجه به ويژگي‌هاي زبان و ادبيات ايراني و نياز كتابخانه‌هاي ايران تنظيم شده است.

ويرايش دوم طرح با اصلاحاتي در متن و نمايه و تغيير قطع اثر در سال 1376 منتشر گرديد.

گسترش ادبيات عربي. در نظام رده‌بندي كنگره، شماره‌هاي PJ7501 تا PJ8518 به زبان و ادبيات عربي اختصاص يافته كه البته پاسخگوي نياز مجموعه‌هاي غني و تخصصي نيست. بنابراين، در سال 1369 به‌منظور رفع اين محدويت، گسترش ادبيات عربي به‌صورت پايان‌نامه دانشجويي در مقطع كارشناسي ارشد رشته كتابداري و اطلاع‌رساني در دانشگاه تهران ارائه شد. اين پايان‌نامه در سال 1374، با اصلاحاتي، توسط كتابخانه ملي ايران منتشر گرديد.

در تدوين طرح، اصول و ضوابط رده‌بندي كنگره پابرجا مانده است، اما انواع موضوع‌ها، ترتيب، و شماره‌گذاري به‌صورت متفاوت با طرح اصلي انجام شده است. براي فايق آمدن بر محدوديت شماره‌هاي اختصاص‌يافته در طرح اصلي، نشانه "PJA" براي گسترش ادبيات عربي در نظر گرفته شده است كه در آن  PJمربوط به طرح اصلي است و حرف "A" كه حروف اول كلمه "Arab" است به آن اضافه شده است.

در اين طرح، مسائلي همچون الف و لام در اول و وسط اسامي، ملاك تعيين قرن حيات نويسنده، دوره‌هاي ادبي، شماره نويسندگان انفرادي، نويسندگان عربي نوين خارج از كشورهاي عربي، آثار انفرادي، و محل قرارگيري علم معاني، علم بيان و بديع، عروض و قافيه، ارجوزه‌ها، كتيبه‌ها، نثر ادبي، ضرب‌المثل‌ها، ادبيات محلي، و شماره‌سازي مورد بررسي قرار گرفته است و در هر مورد تصميم مناسب اتخاذ شده است.

ساختار كلي ادبيات عربي در اين طرح، مطابق الگوي كلي ادبيات همه كشورها در نظام رده‌بندي كتابخانه كنگره؛ يعني تاريخ ادبي و نقد، مجموعه‌ها و جُنگ‌ها، نويسندگان و آثار انفرادي، و ادبيات محلي است.

در انتهاي طرح، جدول‌هاي مربوط به نويسندگان و آثار و نمايه اعلام و موضوع‌ها و ارجاع‌ها با نظم الفبايي قرار گرفته است. ظاهراً اين نخستين گسترشي است كه در حوزه ادبيات عربي در نظام رده‌بندي كنگره تدوين شده و مي‌تواند در كتابخانه‌هاي كشورهاي عربي نيز مورد استفاده قرار گيرد (6:14-13).

گسترش هنر ايران. رده‌بندي كتابخانه كنگره در زمينه هنر ايران داراي محدويت شماره و موضوع است. براي رفع اين محدوديت، گسترش هنر ايران در نظام رده‌بندي كنگره به‌صورت پايان‌نامه دانشجويي در مقطع كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني دانشگاه تهران در سال 1363 ارائه شد.

براي نشان دادن هنر ايران، حرف "P" در كنار حرف "N"، كه نشانه كلي براي رده هنرها در نظام كنگره است، مورد استفاده قرار گرفت. حرف P آغازه كلمه "Persia" به‌معناي ايران است. ذيل هريك از مباحث هنر ايران در طرح گسترش، تقسيمات داخلي به شرح زير آمده است:

1. كليات كه شامل نشريات ادواري، فهرست‌ها، سالنامه‌ها، انجمن‌ها، راهنماهاي آموزشي، و جز آن است؛

2. تاريخ هر فن و هنر همراه با تحليل و بررسي سير تحولات خاص هر هنر در دوره‌هاي خاص، و سرگذشتنامه‌ها؛

3. آثار كلي هر هنر كه دربر گيرنده مباحث خاصّ آن هنر است؛

4. موضوع‌هاي خاص و وابسته به هر هنر به‌صورت پياپي كه جوانب مختلف آن مورد بررسي و تحليل قرار گرفته و به‌صورت تقسيمات فرعي در زير هر موضوع آمده است.

مباحث كلي هنر ايران و نشانه‌هاي آنها در طرح گسترش عبارتند از: كليات هنر (NP) شامل معماري؛ پيكرتراشي و حجاري؛ رسم و طراحي؛ نقاشي؛ خطاطي و خوشنويسي؛ چاپ تصويري و گراورسازي؛ هنرهاي تزييني، عملي، و كاربردي؛ صنايع دستي و هنرهاي سنتي، و هنر در حالت كلي كه دربر گيرنده آثاري درباره دو يا چند هنر بصري است، مانند ادبيات نمايشي.

در طرح گسترش هنر ايران، تعداد شماره‌ها افزايش يافته و به عدد 3586 رسيده و، در انتهاي طرح، فهرست موضوعي الفبايي همراه با شماره رده آمده است كه باعث سهولت و سرعت در بازيابي رده‌ها مي‌گردد.

در اين طرح، درباره مسائلي مانند تقسيمات تاريخي، تقسيمات زباني، تقسيمات مذهبي در مورد هنر اسلامي، زرتشتي، كليمي، و جز آن و تقسيمات منطقه‌اي بررسي شده و در هر مورد تصميم مناسب اتخاذ گرديده است (3: ج ـ ح).

گسترش تاريخ ايران. در رده‌بندي كتابخانه كنگره، رده‌هاي D،E،وF، خاصّ تاريخ كشورهاي جهان است و شماره‌هاي 326 ـ 251DS به تاريخ ايران اختصاص يافته است. رده‌بندي تاريخ در كتابخانه كنگره از سال 1901 آغاز شد و متن ويرايش‌شده آن نخستين بار در سال 1958 به چاپ رسيد و از آن زمان، هر چند گاه، تغييرات و اضافاتي در آن اعمال مي‌شود.

در رده‌بندي كنگره، تاريخ صرفاً دربر گيرنده تاريخ سياسي نيست، بلكه دامنه شمول آن گسترده‌تر بوده، تمدن و فرهنگ، تاريخ اجتماعي، آداب و رسوم، جغرافياي تاريخي، سير و سياحت، و باستان‌شناسي و قوم‌شناسي را نيز دربر مي‌گيرد. بخش ايران در نظام رده‌بندي كنگره مختصر بوده و به حدود سه صفحه مي‌رسد.

طرح گسترش تاريخ ايران مبتني بر پايان‌نامه كارشناسي‌ارشد كتابداري است كه در سال 53 -1352 توسط كامران فاني و نورالله مرادي به سرپرستي پوري سلطاني در دانشگاه تهران ارائه شد و بعدها با اصلاحاتي چاپ و منتشر گرديد. اين طرح گسترش از چهار بخش كلي به شرح زير تشكيل شده است:

1. آثار كلي راجع به سرزمين ايران، جغرافيا، باستان‌شناسي، تمدن و فرهنگ، و قوم‌شناسي؛

2. تاريخ عمومي ايران، زندگينامه‌هاي كلي، تاريخنگاري، تاريخ نظامي، و تاريخ ديپلماسي؛

3. تاريخ دوره‌ها و سلسله‌ها (ادوار تاريخي)؛

4. تاريخ محلي (استان‌ها، شهرها، و روستاها) (21: 11-13).

تقسيمات موضوعي هر دوره تاريخي عبارتند از: اسناد و مدارك، آثار كلي، آثار جزئي، جزوه‌ها، فرهنگ و تمدن، اوضاع اجتماعي و اقتصادي، جنبه‌هاي اختصاصي، تاريخ نظامي، تاريخ ديپلماسي، سفرنامه‌ها و سير و سياحت، و سرگذشتنامه‌ها و خاطرات معاصران هر دوره.

در طرح اصلي كنگره، 76 شماره براي تاريخ ايران در نظر گرفته شده است كه در طرح گسترش به‌منظور رفع اين محدوديت، حرف "R" به حروف DS كه نشانه مربوط به تاريخ آسياست اضافه شده، و در نتيجه، نشانه تاريخ ايران به DSR تبديل گرديده است. در انتهاي طرح، فهرست الفبايي موضوعي گنجانده شده است.

پس از انتشار ويرايش اول، نقدهايي درباره آن نوشته شد كه در ويرايش دوم مدّ نظر قرار گرفت و بر اساس آنها اصلاحات لازم در ويرايش دوم صورت پذيرفت (4: 78-85؛ 31:17-36). چهارده سال پس از انتشار ويرايش دوم، ويرايش سوم اين اثر در سال 1379 به‌همت كامران فاني توسط كتابخانه ملي منتشر شد كه در آن تغييرات و اضافات لازم انجام پذيرفته و كمبودها بر اساس نياز كتابخانه‌هاي ايران رفع گرديده است (7:22).

بازنويسي رده PS: ادبيات امريكا. در اين طرح، كه به‌عنوان پايان‌نامه ارائه شده است، علاوه بر بخش مربوط به نويسندگان انفرادي، ساير بخش‌ها نيز به فارسي ترجمه گرديده و درصورت لزوم، از نشانه كاتر فارسي استفاده شده است. اسامي نويسندگان به‌صورت مستند تنظيم شده و تاريخ تولد و وفات و شكل لاتينيِ نام در مقابل نام نويسندگان آمده است. در برگرداندن نام‌هاي نويسندگان به فارسي مسائل خاص مانند: نام مستعار و نام واقعي، شيوه‌هاي تلفظ و املا، و نيز پيوسته و جدانويسي نام‌هاي مركّب مورد بررسي قرار گرفته و در هر مورد تصميم‌گيري شده است.

در انتهاي طرح، فهرست الفبايي فارسي همراه با ارجاعات لازم افزوده شده است (1: هجده ـ بيست و يك).

بازنويسي رده PR: ادبيات انگليسي. در اين طرح، اسامي تعداد 700 اديب و نويسنده قرن‌هاي 16 تا 18 و 1850 و نويسندگان قرن‌هاي 19 و 20 انگلستان به فارسي برگردانده شده و شماره‌هاي رده‌بندي براي آنها ساخته شده است. تعداد نويسندگاني كه در اين طرح آمده از تعداد نويسندگان در طرح اصلي بيشتر است. در اين طرح همچنين مسائلي نظير لقب‌ها، نام‌هاي مستعار و واقعي، و شيوه‌هاي ضبط اسامي مورد بررسي قرار گرفته و درباره آنها تصميم‌گيري شده است. تاريخ تولد و وفات نويسندگان و شكل لاتينيِ نام آنها در مقابل نام فارسي آمده است. جدول‌هاي مربوط به آثار تنظيم شده و فهرست الفبايي نام نويسندگان به طرح افزوده شده است. اين طرح در قالب پايان‌نامه ارائه شده است (24: مقدمه).

بازنويسي رده PT/1: ادبيات آلماني. در اين طرح، با مراجعه به منابع مختلف، اسامي نويسندگان آلماني قرن‌هاي 16 تا 20 به شكل مستند همراه با تاريخ تولد و وفات و شكل لاتينيِ نام آنها آمده است. در انتهاي طرح، جدول‌هاي مربوط به نويسندگان و آثار و فهرست الفبايي نام نويسندگان اضافه شده است. اين طرح نيز به‌صورت پايان‌نامه ارائه شده است (29: I).

بازنويسي رده PG: ادبيات فرانسه. در اين طرح، اسامي نويسندگان فرانسوي بازنويسي شده است. نام تعداد 539 نويسنده تا قرن 18 و 1200 نويسنده و اديب مربوط به قرن‌هاي 18 تا 20 در اين طرح آمده است. در اين طرح درباره مسائلي نظير تلفظ حرف "a"، صداي حروف  "e"ملفوظ، "o"، "ou"، "u"،"eau"  و"ille"  و لقب‌ها و نام‌هاي مستعار و واقعي بررسي و تصميم‌گيري شده است. در انتهاي طرح، فهرست الفبايي نام نويسندگان افزوده شده است.

يكي از اين طرح‌ها (بخش مربوط به نويسندگان قرن‌هاي 18 تا 20) در سال 1372، توسط كتابخانه ملي منتشر گرديده است (28: يك ـ پنج)

بازنويسي رده PG: ادبيات روسي. در اين طرح، نام حدود 2500 نويسنده و اديب روسي از آغاز تا زمان حاضر به فارسي برگردانده شده و شماره‌هاي لازم به آنها اختصاص يافته است. اين تعداد شامل نام نويسندگان واردشده در طرح اصلي است به‌علاوه نويسندگاني كه نام آنها در طرح اصلي نيامده ولي آثاري از آنها به فارسي برگردانده شده است.

 براي برگرداندن نام‌ها به فارسي، به منابع گوناگون مراجعه شده و ضبط‌هاي مختلف مورد بررسي قرار گرفته است. در اين طرح، همچنين مسائلي نظير تلفظ حروف "A"،"ov" ،"ev" ، "man"،"V" ، تلفظ‌هاي رايج و نام‌هاي مربوط به مليت‌هاي غيرروس، و نام‌هاي مستعار و واقعي مورد بررسي قرار گرفته و درباره آنها تصميم‌گيري شده است.

نام‌هاي نويسندگان با نام آثار بعضي از آنها همراه است و در هر مورد، تاريخ تولد و وفات و شكل لاتينيِ نام در مقابل شكل فارسي ذكر شده است.

در انتهاي طرح، دو جدول براي آثار نويسندگان درج گرديده و فهرست الفبايي نام‌ها نيز به‌منظور بازيابي بهتر افزوده شده است (5: پنج، هفت).

 

مآخذ: 1) آثار، الهه؛ لطفي، ماهرخ.  "بازنويسي رده  PS(ادبيات امريكا) در رده‌بندي كتابخانه كنگره امريكا". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1366؛ 2) آقاربيع، ابوالحسن. رده‌بندي كتاب‌هاي اسلامي در كتابخانه‌هاي بزرگ. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، مركز پژوهش‌هاي بنيادي، 1374؛ 3) ابراهيمي ثابت، پريوش. "رده NP: هنر ايران؛ بازنويسي و گسترش هنر ايران در نظام رده‌بندي كتابخانه كنگره امريكا". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1366؛ 4) انصاري، نوش‌آفرين. "رده DSR: تاريخ ايران". نشر دانش. س. دوم، 2 (بهمن و اسفند 1360): 78-85؛ 5) بزرگي، اشرف‌السادات. "بازنويسي و تنظيم مجدد اسامي نويسندگان انفرادي رده  PG(ادبيات روسيه) كتابخانه كنگره". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، ؛1369 6) بلومبرگ، مارتي؛ وبر، هانس. درآمدي بر رده‌بندي و شماره‌گذاري در نظام ديويي. ترجمه علي آدينه قهرماني. تبريز: دانشگاه تبريز، 1369؛ 7) پارساميان، پارزيك. "گسترش ادبيات ارمني در نظام رده‌بندي دهدهي ديويي". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1355؛ 8) تفضلي، مهين. "تقسيم‌بندي". كتابداري. دفتر نخستين (1345): 92-104؛ 9) حيدري، گيتي. "رده‌بندي دهدهي ديويي: موسيقي ايران". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1369؛ 10) ديويي، ملويل. خلاصه رده‌بندي دهدهي ديويي و نمايه نسبي. ترجمه ابراهيم عمراني. ويراستار پوري سلطاني. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي، 1372؛ 11) همو. رده‌بندي دهدهي ديويي: ادبيات ايراني. تهران: مركز خدمات كتابداري، 1351؛ 12) همو. زبان‌هاي ايران. تهران: مركز خدمات كتابداري، 1350؛ 13) همو. طبقه‌بندي اعشاري ديويي. ترجمه علي‌اكبر جانا. تهران: دانشگاه تهران، ؛1348 14) رضايي، باسمه. رده PJA: ادبيات عربي بر اساس نظام رده‌بندي كتابخانه كنگره. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، ؛1374 15) سعيدي، فرخنده. "گسترش شماره‌هاي طبقه‌بندي ديويي (زبان، ادبيات، مذهب و قالي ايران". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1347؛ 16) شاملو، فرشته. "طرح رده‌بندي نفت در كتابخانه مركزي شركت ملي نفت ايران". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1366؛ 17) شيرازي، طيبه. "انتقاد از يك كتاب و يك مقاله". نشر دانش. س. دوم، 6 (مهر و آبان 1361): 31-36؛ 18) صديق بهزادي، ماندانا. رده PIR :زبان‌ها و ادبيات ايراني بر اساس نظام رده‌بندي كتابخانه كنگره. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، ؛1376 19) طاهري عراقي، احمد. رده‌بندي دهدهي ديويي: اسلام. تهران: مركز خدمات كتابداري، 1353؛ 20) فاني، كامران. رده‌بندي دهدهي ديويي: تاريخ ايران. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1363؛ 21) همو. رده  :DSRتاريخ ايران: بازنويسي و گسترش تاريخ ايران در نظام رده‌بندي كتابخانه كنگره. تهران: مركز خدمات كتابداري، 1359؛ 22) همو. رده  :DSRتاريخ ايران: بازنويسي و گسترش تاريخ ايران در نظام رده‌بندي كتابخانه كنگره. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1379؛ 23) همو. "طبقه‌بندي كتاب"، در نشريه سمينار كتاب و كتابداري (مجموعه سخنراني‌ها، مقالات...). به‌كوشش حسين رزمجو. مشهد: دانشگاه مشهد، كتابخانه مركزي و مركز اسناد، 1360، ص 101-107؛ 24) فرهت، شوكت. "دگرنويسي و بازنويسي نويسندگان انفرادي قرن‌هاي 16-18 رده  PR(ادبيات انگليس) در رده‌بندي كتابخانه كنگره امريكا". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1367؛ 25) قاسمي، فريد. "نخستين كلاس آموزش كتابداري در ايران". فصلنامه كتاب. دوره هشتم، 3 (پاييز 1376): 70-73؛ 26) مافي، عباس. "رده PIR". كتابداري. دفتر نوزدهم (بهمن 1371)، 83-99؛ 27) مقدم، محمدباقر. درآمدي بر رده‌بندي علوم. قم: كتابخانه آيت‌الله العظمي مرعشي نجفي، ؛1373 28) مولوي، فرشته. "رده PQ: ادبيات فرانسه: نويسندگان انفرادي قرن‌هاي 18، 19، 20 بر اساس نظام رده‌بندي كتابخانه كنگره". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1368؛ 29) هنروران، فرامرز. "بازنويسي و تنظيم مجدد اسامي نويسندگان انفرادي رده فرعي 1 PT/(ادبيات آلماني): رده‌بندي كتابخانه كنگره امريكا (قرن 16-20)". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده علوم تربيتي، دانشگاه تهران، 1374.

                فرامرز مسعودي

 

 


[1]. Jack Mills

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ر