Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    
 

بازگشت به فهرست مقالات ر

 

ريزنگار[1] . اين اصطلاح به هر محصول عكاسي يا الكترونيكي اطلاق مي‌شود كه به‌منظور نسخه‌برداري از ماده چاپي و ديگر مواد گرافيكي در اندازه بسيار كوچك تهيه شده باشد و براي خواندن يا نسخه‌برداري از آن از دستگاه‌هاي بزرگ‌كننده استفاده مي‌شود.(7: ج 8، ص 102).

تاريخچه. نخستين ريزپرتونگاري توسط بنجامين رانسر در سال 1839 انجام شد. در سال 1859، نخستين وسايل ميكروفيلم در فرانسه تحت شماره 23155 به‌وسيله رن داگرون[2]  به ثبت رسيد. در سال 1870، زماني‌كه جنگ فرانسه و پروس درگرفت و پاريس به محاصره در آمد و به خارج راه نداشت، پي به ارزش آن بردند. داگرون اطلاعات و اخبار لازم را بر روي ريزنگار ضبط مي‌كرد و آنها را به‌وسيله كبوترهاي نامه‌بر به خارج از پاريس مي‌فرستاد و، بدين ترتيب، قريب 12000 خبر و پيغام بهاين وسيله انتقال يافت (4: 57).

نخستين كاربرد تجاري ريزنگار در مقياس بزرگ، بر روي حلقه فيلم‌هاي نازك (ميكروفيلم) توسط شركت ايستمن كداك[3]  در سال 1928 انجام گرفت كه به ريكورداك[4]  معروف است. از ميكروفيلم، ابتدا، براي نسخه‌برداري از چك و ارسال آن به بانك‌ها استفاده مي‌شد. اما اندكي بعد كاربردهاي متنوع و گسترده‌اي در بازرگاني، ادارات دولتي و آموزشي، و جز آن يافت و علاوه بر فيلم‌هاي 16 ميلي‌متري از فيلم‌هاي 35 ميلي‌متري نيز استفاده شد. عكاسي به روش ريزشده در اواخر قرن بيستم به‌سبب داشتن امتيازهاي فراوان و روش‌هاي متنوع كوچك كردن به شكوفايي رسيد.

انواع. ريزنگار شامل برگه‌هاي روزنه‌دار[5] ، ميكروفيلم، ميكروفيش، ميكرواپك[6]  (2: ذيل "ميكروفرم ")، اولتراميكروفيش[7] ، ژاكت فيلم[8] ، شفاف‌برگه تي. اي. پي.[9] ، ميكروفاكس، ميكرو فتوگراف، و ميكروفرم رايانه‌اي است (3: 102، 104).

اولتراميكروفيش. ريزنگاري با تصاوير كوچك‌شده است به‌گونه‌اي كه 3000 صفحه تصوير را در فضايي با مساحت 6×4 اينچ ذخيره مي‌كند و به اولترافيش نيز معروف است (6: ذيل "واژه ").

برگه‌هاي روزنه‌دار. برگه‌هايي با شكاف‌ها يا سوراخ‌هايي است كه تعداد سوراخ‌هاي هر برگه متناسب با فضاي لازم براي شناسايي سند ذخيره شده است. تعيين هويت هر برگه از روي اطلاعات داده‌شده كه شامل اطلاعات مكتوب سوراخ‌هاي منگنه‌شده، يا علائم روي فيلم است صورت مي‌گيرد(:2 ذيل "برگه‌هاي روزنه‌دار"). برگه‌هاي روزنه‌دار، كه در سال 1945 توسط جان لانگن[10]  ارائه گرديد، عبارت از برگه‌اي رايانه‌اي (725/18×25/8 سانتي‌متر) است كه جهت نگهداري نسخه‌اي از نقشه‌ها، اسناد، طرح‌هاي فني و نظامي، و جز آن به‌كار مي‌رود. هر برگه حاوي داده‌هاي منگنه‌شده، اطلاعات مربوط به منبع، و نيز ميكروفيلم آن منبع است (60:4).

ژاكت فيلم. پوشش شفافي به‌صورت تك‌قاب، فيلم‌استريپ، يا ميكروفيلم‌هاي 16 يا 35 ميلي‌متري است (6: ذيل "واژه ")، و مانند ميكروفيش است، با اين تفاوت كه تصوير آن قابل جابه‌جا شدن است، به‌طوري كه در هر رديف مي‌توان فيلم‌هاي 16 يا 35 ميلي‌متري قرار داد و در مواقع لزوم يك رديف را از داخل پوشش پلاستيكي بيرون آورد و به‌جاي آن رديف ديگري قرار داد. اندازه معمولي يك ژاكت 2/15×2/10 سانتي‌متر است و در آن 70 تصوير جاي مي‌گيرد(62:4).

تي. اي. پي. اين محصول داراي خواص جالبي است كه ميكروفيلم‌هاي ديگر فاقد آن هستند. پس از ظهور و ثبوت فيلم باز هم بر روي آن مي‌توان تغييراتي داد. به‌طور مثال، مي‌توان تصوير قبلي را كاملاً پاك كرد و تصوير جديدي جايگزين آن كرد. تي. اي. پي. يكي از پيشرفته‌ترين انواع ميكروفيلم است (62:4) .

ميكرو فاكس. آخرين پديده‌اي است كه در اين زمينه ظهور كرده است و ارسال ميكروفيلم و ميكروفيش به نقاط مختلف جهان از طريق پست تصويري صورت مي‌گيرد(104:3).

ميكرو اُپك. نسخه‌اي از تمام يا قسمتي از كتاب يا ديگر اسناد است كه به‌وسيله ريزپرتونگاري تهيه شده است و بر كاغذ يا مقواي مخصوص اُپك چاپ مي‌شود. اين كار ممكن است با روش عكاسي يا چاپ انجام گيرد(6: ذيل "واژه ").

ميكرو فتوگرافي. نوعي عكاسي است كه در آن، تصوير به اندازه‌اي كوچك مي‌شود كه براي تشخيص تصوير حاصل از آن نياز به چشم مسلّح است. در اين روش، از فيلم‌هاي 16 يا 35 ميلي‌متري سلّولزي استفاده مي‌شود و حاصل آن ممكن است به‌صورت ميكروفيلم يا ميكروفيش عرضه شود(6: ذيل "واژه").

ميكروفيش. نوعي برگ مسطح فيلم است كه استاندارد آن 148×105 ميلي‌متر و 125×75 ميلي‌متر است. در بالاي ميكروفيش شناسه يا عنوان به‌نحوي كه قابل خواندن باشد ثبت شده است، ولي متن مدرك ميكروفيش‌شده فقط با ميكروفيش‌خوان قابل خواندن است. ميكروفيش‌ها ممكن است مثبت (پوزيتيو) يا منفي (نگاتيو) باشند. ميكروفيش‌هايي را كه به حالت عمودي ذخيره مي‌كنند معمولاً درون پاكت مي‌گذارند تا آسيب نبيند. درصورتي‌كه اين پاكت‌ها شفاف باشد، هنگام استفاده لازم نيست هر بار ميكروفيش از روكش جدا شود (2: ذيل "ميكروفيش ").

ميكروفيلم. نوعي عكسبرداري مثبت يا منفي بر روي فيلم است. اين اصطلاح معمولاً به يك ورق فيلم، نوار طويل يا حلقه فيلم 16 يا 35 يا 70 ميلي‌متري كه روي آن مجموعه‌اي از عكس‌هاي ذره‌بيني باشد اطلاق مي‌گردد. براي بازيابي اطلاعات، طول ميكروفيلم ممكن است بين 3 تا 65 متر باشد. علاوه بر فيلم حلقه‌اي، معمولاً در قطعات 16 يا 35 ميلي‌متري كه طول آن بين يك تا سه اينچ است نيز نگه مي‌دارند و به آن تك‌فيلم[11]  مي‌گويند. نوع ديگر آن نظام ماتريس[12]  است كه تصاوير ريزشده به‌صورت دو بعدي بر روي يك ورقه فيلم به قطع 6×6 يا 8×8 اينچ قرار گرفته است. هر يك از انواع فيلم ممكن است خود با دو نظام قابل بازيابي باشد: 1) نظام نشاني، كه در آن هريك از فيلم‌ها داراي شماره يا عنوان است كه بازيابي از طريق آن انجام مي‌شود؛ و 2) نظامي كه محتواي فيلم را به‌طور كلي تعريف مي‌كند و بازيابي از آن طريق انجام مي‌گردد. در نظام تك‌فيلمي كه معمولاً داراي وسايل خاصي است (مثل برگه‌هاي روزنه‌دار) امر بازيابي به‌مراتب سريع‌تر از فيلم حلقه‌اي انجام مي‌شود. در نظام ماتريس به‌شرطي كه از نظام نشاني استفاده شده باشد، بازيابي باز هم سريع‌تر انجام مي‌شود. براي مقاصد خاص، مثل تكثير از روي روزنامه‌ها يا نقشه‌هاي مهندسي و يا تهيه ميكروفيش، معمولاً فيلم 70 ميلي‌متري به‌كار مي‌رود. رطوبت هواي محلي كه ميكروفيلم‌ها در آن ذخيره مي‌شود نبايد بيش از 60 درصد باشد و حرارت زياد يا تغيير ناگهاني درجه حرارت براي ميكروفيلم زيان‌آور است. قفسه‌هاي مخصوصي كه رطوبت و هوا را از طريق استعمال مواد شيميايي متعادل نگه مي‌دارد موجود است، ولي ممكن است براي فيلم زيان داشته باشد. ميكروفيلم‌هاي حلقه‌اي معمولاً روي لبه خود در جعبه‌هاي فلزي يا مقوايي كوچك نگهداري مي‌شوند و در كشوهايي با عمق كم قرار مي‌گيرند و هرگاه به‌صورت ورقه باشند درون حفاظ‌هاي شفاف قرار مي‌گيرند. براي خواندن و استفاده از ميكروفيلم، دستگاه‌هاي ويژه‌اي لازم است كه جديدترين آنها به دستگاه چاپ و تكثير نيز مجهز است (2: ذيل "ميكروفيلم").

ريزنگارهاي رايانه‌اي. اين ريزنگارها به دو دسته تقسيم مي‌شوند: 1) سي.آي.ام.[13]  كه اختصار ورودي‌هاي رايانه‌اي به‌صورت ميكروفيلم است و در مورد قالب‌هاي بسيار ريز براي ورود اطلاعات با سرعت خيلي بالا به رايانه به‌كار مي‌رود؛ و 2) سي.اُ.ام.[14]  كه اختصار ميكروفيلم يا ميكروفيش خروجي رايانه‌اي است كه به‌جاي خروجي بر روي كاغذ، رايانه مي‌تواند مستقيماً با هزينه كمتر و سرعت بيشتر آن را به‌شكل كوچك‌شده چاپ كند (6: ذيل "واژه ").

فهرست مشترك كتابخانه كنگره[15]  از سال 1953 به‌صورت ميكروفيش در آمد (4: 57). اين ميكروفيش، تا سال 1983 به‌روش عكسبرداري تهيه مي‌شد، اما از آن پس، اطلاعات موجود بر روي رايانه با استفاده از دستگاه خاصي مستقيماً به ميكروفيش تبديل گرديد. در روش قبلي، تنظيم بر اساس الفباي سرشناسه بود و نمايه نداشت، ولي از سال 1983 تنظيم بر اساس شماره بازيابي (چيزي شبيه شماره ثبت) و چهار نمايه نام، عنوان، موضوع، و تنالگان ضميمه آن شد. به هر حال، امروزه ريزنگار به‌عنوان معتبرترين شيوه حفظ و نگهداري اسناد شناخته شده است و حتي پس از رواج روزافزون رايانه در سال‌هاي اخير، نه تنها از اهميت ريزنگار كاسته نشده، بلكه رايانه در خدمت آن در آمده است (3: 102).

نخستين منبعي كه بر روي ميكروفيلم ضبط شد >كتاب‌هاي انگليسي زبان<[16]  است و در سال 1978 كتاب >كتاب‌هاي موجود در بازار بريتانيا<[17]  بر روي ميكروفيش توليد شد (4: 57-58). منابعي نيز در مورد حل مسائل مربوط به كنترل كتابشناختي ريزنگارهاي منتشرشده وجود دارد (8: ج 18، ص 112).

نگهداري ريزنگارها. ميكروفيلم‌ها را داخل قوطي‌هاي فلزي كه داراي درپوش كاملاً محكمي است نگهداري مي‌كنند و اين قوطي‌ها در قفسه‌ها يا كشوهاي فلزي نگهداري مي‌شود و به‌صورتي قرار مي‌گيرد كه حلقه‌هاي فيلم بر روي لبه استوار باشند. هوا بايد آزادانه در فضاي آرشيو جريان داشته باشد تا داخل قوطي‌هاي فلزي رطوبت جمع نشود. گاوصندوق‌ها و قفسه‌هاي بسته كه فاقد تهويه هستند، براي چنين كاري مناسب نيستند، مگر آنكه به موارد زير توجه شود: 1) اگر دائماً مورد استفاده هستند تهويه مناسب خودبه‌خود صورت خواهد گرفت و نياز به احتياط خاصي نيست؛ 2) زماني‌كه فاصله استفاده بسيار طولاني است فيلم را بايد خشك كرد. خشك كردن مجموعه كوچك فيلم به‌آساني از طريق قرار دادن آنها به‌مدت دو يا سه هفته در يك خشك‌كننده با مقدار مناسبي ژل سيليكان فعال شده و سپس انتقال سريع آن به داخل قوطي‌ها و مهر و موم كردن آنها با چسبي كه از مواد لاستيكي ساخته شده و داراي كيفيت بالايي باشد انجام مي‌پذيرد. براي مجموعه‌هاي بزرگ‌تر به قفسه يا اتاق خشكي نياز است تا فيلم براي مدتي در آن قرار گيرد(16:1-17).

مراقبت از ريزنگارها. اين‌گونه مواد را بايد در مقابل برخي آسيب‌ها مورد محافظت قرار داد، كه بعضي از آنها عبارتند از :

1. حرارت. فيلم بر اثر حرارت زياد، حتي اگر در قفسه يا صندوق نسوز نگهداري شود، متورّم مي‌گردد؛ اما دماي 90 درجه سانتيگراد را به‌مدت يك يا دو ساعت تحمل مي‌كند، در دماي 120 درجه سانتيگراد آسيب مي‌بيند، و در دماي 150 درجه سانتيگراد به‌حدي آسيب مي‌بيند كه غيرقابل استفاده مي‌شود.

2. آب. فيلم‌ها بايد در مقابل هرگونه تماس با آب از قبيل چكّه كردن، آب‌فشان‌هاي سقفي آتش‌نشاني، يا جريان مستقيم آب محافظت شوند. اگر به محل نگهداري فيلم‌ها آب نفوذ كند بايد سريعاً قسمت‌هاي خيس‌شده را جابه‌جا كرد. اگر قسمتي از فيلم خيس شده باشد و در حالت پيچيده خشك شود، باعث چسبيدگي لايه‌هاي فيلم مي‌گردد. اگر امكان تميز و خشك كردن فوري فيلم‌ها نباشد بايد آنها را در ظرفي پر از آب قرار داد و هرچه سريع‌تر به لابراتوار فرستاد.

3. آلاينده‌هاي شيميايي. گازهاي سولفيد ئيدروژن يا دي اكسيد گوگرد مي‌تواند باعث خرابي تصاوير فيلم شود. ساير گازها از قبيل گازهايي كه از رنگ متصاعد مي‌شود نيز مي‌تواند تأثير مخرّبي داشته باشد. هرگاه لازم باشد كه محل نگهداري فيلم‌ها رنگ شود، بايد آنها را به محل ديگري منتقل كرد، و حتي اگر محل آنها داراي تهويه مناسبي باشد حداقل تا دو هفته نبايد به آن محل بازگردانده شود. در بيشتر مناطق صنعتي و شهري آلاينده‌هايي وجود دارد، بنابراين، بايد براي از بين بردن اين گازها يا خارج كردن هوا و تصفيه آن، و سپس جايدهي مجدد فيلم‌ها در قوطي‌هاي فلزي اقدام كرد(18:1).

4. رطوبت. تهويه كنترل‌شده در محل آرشيو براي حفاظت فيلم‌هايي كه براي مدتي طولاني بايگاني شده‌اند ضروري است. وقتي فيلم‌هاي عكاسي براي هر مدت زمان در فضايي با رطوبت نسبي بالاتر از 60 درصد قرار گيرد، شرايط مناسب براي رشد قارچ (اغلب كپك يا زنگ گياهي) روي آنها فراهم است كه مي‌تواند خطر جدّي و دائمي براي فيلم باشد.

معمولاً محيط آرشيو بايد داراي  رطوبت نسبي كمتر از 40 درصد با دماي پايين‌تر از 20 درجه سانتيگراد (68 درجه فارنهايت) باشد. اين توصيه‌ها را بايد، به‌ويژه، براي فيلم‌هاي استات به‌كاربرد.

5. استفاده نادرست. باز و بسته كردن بي‌سبب ريزنگارها عمر مفيدشان را كوتاه مي‌كند. فشار دادن لايه‌هاي فيلم به داخل  يكديگر به‌سادگي موجب خراشيدگي آن مي‌شود. هرگاه فيلم تميز باشد و وسايل مشاهده آن به‌خوبي نگهداري شود و تا حد ممكن دور از گرد و غبار باشد خراشيدگي آن كاهش خواهد يافت (19:1). استفاده از تجهيزات فرسوده، نقل و انتقال نادرست، و جز آن عواملي هستند كه در فرسودگي فيلم‌ها نقشي مؤثر دارند(5).

 

مآخذ: 1) آرشيو، نگهداري و مرمت عكس، نگاتيو، فيلم، و ميكروفيلم. تهران: بنياد يادگارهاي فرهنگي، 1378؛ 2) سلطاني، پوري؛ راستين، فروردين. اصطلاحنامه كتابداري. ويرايش دوم. ذيل "ميكروفرم"، "برگه‌هاي روزنه‌دار"، "ميكروفيش، ميكروفيلم"؛ 3) طاهري، طاهره. "بررسي وضعيت مواد غيركتابي در كتابخانه ملي".پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني. واحد علوم و تحقيقات، دانشگاه آزاد اسلامي، 1379؛ 4) نصوري، رستم. مواد سمعي و بصري ]بي‌جا: بي‌نا، بي‌تا [(پلي‌كپي)؛

5) Preservation: Preservation of Non- Book Materials. [on-line]. Available: http://www.indranaedu/ libpres /manual/ Nonbook.htm. [Accessed, 28 Oct. 2000]; 6) Prytherch, Ray. Harrod's Librarian's Glossary & Refernce Book. S.V. "Ultra- Microfiche", "Film- Jacket", "Micro- OPague", "Micro- Photography"; 7) "Microform". Encyclopedia Britannica (Micropedia). Vol. 8, P.102; 8) "Microform". Encyclopedia of Library and Information Science Vol.18, PP. 111- 118.

 طاهره طاهري

   

 

 

 

[1]. Microform

[2]. Renen Dagron

[3]. Eastman Kodak

[4]. Recordak

[5]. Aperture card

[6]. Micro - opague

[7].Ultra - microfiche

[8]. Film Jacket

[9]. TEP (Tranaparent Electra Photographie)

[10]. John Langen

[11]. Unit System

[12]. Matrix system

[13]. CIM (Computer Input Microfilm)

[14]. COM (Computer Output Microfilm)

[15]. National Union Catalog (NUC)

[16]. Books in English

[17]. British Books in Print

بازگشت به فهرست مقالات ر