Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    
 

بازگشت به فهرست مقالات ر

 

رِكابه. در اصطلاح نسخه‌نويسي، ركابه به كلمه‌اي اطلاق مي‌شود كه در قسمت زيرين صفحه، در سمت چپ صفحه زوج (پشت ورق)، در زير آخرين واژه‌هاي واپسين سطر نوشته مي‌شده و همان كلمه‌اي بوده كه در آغاز نخستين سطر صفحه بعدي (صفحه فرد؛ روي ورق) مي‌آمده است.

ركابه، كه نقش صفحه‌شمار را در نسخه‌هاي خطي داشته، باعث مي‌شده است كه توالي و ترتيب ورق‌هاي كتاب بر مبناي آن حفظ و شناخته شود. عموماً نسخه‌هايي كه كاتب از كتابت ركابه اجتناب كرده، پس از اِندراس و اوراق شدن، شناخت توالي ورق‌هاي آن به‌آساني ميسر نيست.

نسخه‌نويسان و كاتبان در كتابت ركابه، به‌لحاظ مشخص بودن آن، به نكته‌هاي زير توجه داشته‌اند: 1) فاصله ركابه را از آخرين سطر به اندازه‌اي انتخاب مي‌كرده‌اند كه بيشتر از حد فاصل بين سطور صفحه بوده است؛ 2) اندازه قلم كلمه ركابه عموماً خفي‌تر و نازك‌تر از اندازه قلم نوشته‌هاي متن كتاب انتخاب مي‌شده است؛ 3) بيشتر كاتبان مي‌كوشيده‌اند تا واژه‌اي را كه به‌حيث ركابه مجال طرح مي‌يافته، به‌صورت چليپا كتابت كنند تا با كلمات متن كتاب ـ كه به‌صورت افقي كتابت مي‌شده ـ شباهت پيدا نكند؛ و 4) در نسخه‌هاي جدول‌دار نيز، كه پيش از كتابت، صفحات آنها را با نقش جدولِ مسطر آماده نوشتن مي‌كرده‌اند، ركابه را بيرون از جدول مي‌نوشته‌اند و در بيشتر موارد هم ركابه را به‌لحاظ حفظ هماهنگي‌هاي جدول و ايجاد زيبايي در صفحات كتاب، نمي‌نوشته‌اند.

تاريخچه. پيشينه و تاريخ پيدايش ركابه، بي‌ترديد، بسيار كهن مي‌نمايد، زيرا حفظ توالي و ترتيب اوراق كتابت، اصلي مهم در كتاب‌پردازي تلقي مي‌شده است. نسخه‌هاي كهن و ديرينه‌سال نگارش‌هاي فارسي و عربي ـ كه در ميانه قرن‌هاي 5 تا 8 ق. كتابت شده ـ همچون هدايه‌المتعلمين في الطب از اخويني بخاري (نسخه بودليان آكسفورد)، تفسيري بر عُشري از قرآن مجيد (چاپ عكسي و حروفي تهران، 1352)، تاج‌التراجم في تفسيرالقرآن للاعاجم از شهفور اسفرايني (نسخه شماره 525 كتابخانه گنج بخش پاكستان)، تفسير قرآن پاك (چاپ عكسي تهران، 1348)، چند برگ تفسير قرآن عظيم (چاپ عكسي كابل، 1352)، اخبارالبلدان ابن فقيه همداني (نسخه شماره 5229 كتابخانه آستان قدس رضوي)، ترجمه شعب‌الايمان بيهقي (نسخه شماره 1707 همان كتابخانه)، المختارات من الرسائل (چاپ عكسي تهران، 1355)، ذخيره خوارزمشاهي (چاپ عكسي تهران، 1355)، و ديگر نسخه‌هاي كهن و مورَّخ، حاكي از اين است كه بيشتر كاتبان جانب نوشتن ركابه را از قديم‌ترين ايام رعايت مي‌كرده‌اند. البته نسخه‌هايي موجود است كه داراي جدول‌اند و از سده‌هاي 7 و 8 ق. مانده‌اند و فاقد ركابه هستند. با اين همه، نخستين كلمه يا دو كلمه نخستين سطر صفحه فرد را در زير واپسين كلمه آخرين سطر صفحه زوج مي‌نوشته‌اند، اما نسخه‌هايي ديده مي‌شود كه كاتبان آنها سه كلمه و يا نيمه نخستين عبارت صفحه آينده را به‌حيث ركابه نوشته و گاه اين نيمه عبارت را در سمت راست صفحه زوج (پشت ورق) همسان و همگون با ديگر سطرهاي نوشته‌شده، كتابت كرده‌اند (مانند نسخه شماره 2393 از نفحه‌الرّوح) (1: 25-27).

نسخه‌هايي نيز موجود است كه كاتبان در هر دو روي ورق (روي و پشت آن، يا در صفحه‌هاي زوج و فرد) نخستين كلمه اولين سطر صفحه آينده را نوشته‌اند كه، به‌گمان آنان، توالي صفحات و اوراق كتاب سريع‌تر و آسان‌تر قابل بررسي و تشخيص است.

ادب ركابه‌نويسي در نسخه‌نويسي تا پيدايش چاپ رعايت مي‌شد و حتي در برخي نسخه‌هاي چاپ سنگي نيز، براي حفظ و تشخيص ترتيب ورق‌هاي كتاب، كاتبان از همين اسلوب بهره مي‌بردند. در شبه قاره هند ـ ظاهراً از سده 11 ق. ـ كاتبان براي توالي صفحات كتاب از اشكال و ارقام هندي بهره مي‌جسته‌اند و به‌جاي ركابه، بر پيشاني صفحات، شكل‌هاي ارقام هندي مي‌نوشته‌اند و از آن به عبارت "ورق داغ" (نشانه ورق) تعبير مي‌كرده‌اند؛ چنان‌كه شاعري گفته است: دفتر لاله تمامي به ورق داغ من است/ با دل خون‌شده خويش حسابي دارم (2: ج 7، ذيل "ورق داغ").

ركابه را در برخي اقليم‌هاي زبان فارسي به‌صورت "ركابك" نيز خوانده‌اند (3: 663) و از قرن 9 ق. نزد گروهي از نسخه‌نويسان و كاتبان به‌صورت "پاورق" نيز مصطلح بوده است؛ چنان‌كه طغراي مشهدي گفته است: گوشه‌گير، اوراق گردون را بود چون پاورق/ پاورق سازد درست اوراق را گر ابتر است (2: ج 3، ذيل "ركابه").

 

مآخذ: 1) جندي، مؤيدالدين محمود. نفحه‌الروح و تحفه‌الفتوح. به كوشش نجيب مايل هروي. تهران: مولي، 1362؛ 2) شاد، محمد پادشاه‌بن غلام محيي‌الدين. فرهنگ جامع فارسي ]آنندراج[، ج 3. ذيل "ركابه"؛ ج 7. ذيل "ورق داغ"؛ 3) مايل هروي، نجيب. كتاب‌آرايي در تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1372.

                نجيب مايل هروي

 

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ر