Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    
 

بازگشت به فهرست مقالات ز

 

زردشتيان ايران، كتابخانه‌هاي. در سنّت زردشتي، كتابخانه مكاني است كه در آن اسناد، به هر شكلي كه باشد، نگهداري مي‌شود و اصطلاح دِژنبِشت، دژي كه در آن نوشته‌ها را قرار مي‌دادند، به همين معني به‌كار رفته است.

تاريخچه. بنابر افسانه تهمورث در شاهنامه، ايرانيان خط را از اقوام سامي آموختند و، با انجام اصلاحات بنياني، آن را براي نوشتن متون مقدسي كه اوستا ناميده مي‌شود به‌كار بردند (6).  

در دوره هخامنشيان ؛ ايرانيان زردشتي طب، نجوم، جغرافيا، فلسفه، و طبيعيات موجود در زمان خود را بر روي دوازده هزار قطعه پوست گاو با خط زر نوشتند و در شهر استخر در دژنبشت قرار دادند (4: فصل اول). با استناد به چنين رواياتي، مي‌توان ادعا كرد كه قديمي‌ترين كتابخانه زردشتيان ايران حدود 2500 سال پيش تأسيس شده است. نويسنده كتاب دينكرت مدعي است كه نسخه ديگري از اين اسناد در گنج شَپيگان نگهداري مي‌شده است (76:9).

بنابه نوشته كتاب چهارم دينكرت، تنظيم و تدوين اوستا در ايران نخست در زمان داريوش سوم هخامنشي انجام گرفت؛ اسكندر آن را نابود ساخت، و "لوگز"، پادشاه اشكاني آن را جمع‌آوري كرد. اما در تاريخ مشهور است كه پس از اينكه اسكندر اوستا را سوزاند سامانيان براي نخستين بار به گردآوري آن همت گماشتند (35:2، 36).

در دوره اشكانيان، با يورش اسكندر به ايران، كتابخانه‌هاي زردشتي، كه محل نگهداري متون اوستا بود، نابود گرديد (40:4). در دوره بلاش اشكاني بار ديگر مجموعه بزرگي از اطلاعات زمان در دايره‌المعارفي گردآمد و موبدان زردشتي، نگاهباني از آن را برعهده گرفتند (62:9-64).

در عهد ساسانيان، نوشته‌هايي كه به‌عنوان سند گردآوري مي‌شد، عموماً جنبه تقدس پيدا مي‌كرد و بخشي از متن مقدس اوستا به‌شمار مي‌آمد. مجموعه متون اوستا تا پايان دوره فرمانروايي ساسانيان تبديل به خزانه‌العلم بزرگي شده بود (70:9). در اين مجموعه نوشته، كه دانش زمان را در خود جاي داده بود، موضوع‌هايي چون مبداء و معاد، اساطيرالاولين، ستاره‌شناسي، علم تكوين و آفرينش عالم، امور عامه، علوم طبيعي، فقه، و حكمت ثبت گرديده بود. بنابر روايات دين زردشت، از اين مجموعه بزرگ سه نسخه تهيه شد و اوستا نام گرفت. محل نگهداري سه نسخه اوستاي ساساني در آتشكده آذرگشسب، آتشكده آذربرزين مهر، و آتشكده آذرفرنبخ بوده است (64:9-71).

ابن نديم در الفهرست درباره كتابخانه اردشير بابكان مي‌نويسد: "وي كتاب‌هايي كه از ايران باستان مانده و پراكنده شده بود از هندوستان و چين گردآورد و در گنجينه‌اي نگاهداري مي‌كرد. پسر اردشير، شاهپور اول نيز كار پدر را پي‌گرفت و آنچه از زبان‌هاي ديگر به فارسي برگردانده شده و به‌صورت كتاب در آمده بود همه را فراهم آورد و به‌كمك بزرگ موبدان به گردآوري اوستا پرداخت" (37:2).

در اسطوره‌هاي ايراني آمده است كه هر شهر بر گرد آتشكده ويژه آن شهر ساخته مي‌شده و آتشكده هر شهر نيز با معجزه‌اي پيوند مي‌خورده است. آتشكده در واقع بناي مركزي مجتمع ديني ـ فرهنگي‌زردشتيان شمرده مي‌شد و كتابخانه، پژوهشكده، و آموزشگاه، بخش‌هاي جدايي‌ناپذير هر آتشكده بوده است. هيربد، يا نگهبان علم و دانش، سرپرست همه نهادهاي فرهنگي و اجتماعي ساخته‌شده بر گرد آتشكده بوده است (6).

شواهد تاريخي نشان مي‌دهد كه اعراب پس از آمدن به ايران، به‌منظور از ميان بردن آثار كُفر و زندقه، اقدام به نابودي آتشكده‌ها كردند (73:9). به همراه آن، كتابخانه‌ها و آموزشگاه‌هاي وابسته به آتشكده‌ها نيز نابود گرديد.

پس از رواج اسلام در ايران، بسياري از دانشمندان زردشتي مسلمان شدند كه افرادي چون شهزادي، تيزكِ گبرِبلخي و علي‌بن عباس ِ مجوسي ِ اهوازي ارجاني (   ـ384 ق.) معروف به الاهوازي از آن جمله‌اند (21:1، 102).

تا پيش از عهد صفويان، در همه شهرهاي زردشتي ايران، آتشكده و تأسيسات جنبي آن، از جمله كتابخانه برپا بود. در اين كتابخانه‌ها وظيفه هر موبد استنساخ متون پهلوي موجود در كتابخانه بود. به همين سبب، امروزه از هر متن پهلوي يا اوستا، بدون توجه به اهميت آن، نسخه‌هاي متعددي در دست است كه معمولاً در كتابخانه‌هاي زردشتيان هند، مانند كتابخانه مهرجي‌رانا در نوساري هندوستان، نگهداري مي‌شود (24:5).

پس از به‌قدرت رسيدن صفويان در ايران وضعيتي ديگر پديد آمد (21:8-98) و بر اثر فشارهاي اجتماعي، سنّت مطالعه و تحقيق در ميان زردشتيان ايران رو به افول نهاد و از تداوم دانش ميان اين گروه كوچك اثري باقي نماند (3: ج 1، ص 35)، و چنان‌كه در اسناد اختصاصي انجمن زردشتيان كرمان ثبت است، تا پيش از لغو جزيه در دوره ناصري (به سال 1882 م.) زردشتيان ايران مجاز به نگهداري كتاب در خانه يا هر مكان ديگري نبودند و اگر كتابي درباره دين زردشتي يا كتابي به خط پهلوي يا اوستا، و يا حتي شاهنامه فردوسي، در جايي متعلق به زردشتيان يا نزد فردي زردشتي يافت مي‌شد مجازات مرگ براي فرد خطاكار اجرا مي‌گرديد. با از ميان رفتن جزيه و عوارض ناشي از آن، زردشتيان ايران ديگر مجبور نبودند فقط در شغل كشاورزي و دامداري، كه تا آن زمان مجاز به انجام آن بودند، روزگار بگذرانند. امكان اشتغال به مشاغل پردرآمدتر و وجود سنّت آباداني و ساخت‌وساز در ميان زردشتيان بار ديگر امكان ساخته شدن مجموعه‌هاي ديني ـ فرهنگي زردشتي به مركزيت آتشكده‌ها را فراهم ساخت و با توجه به اين سنّت ديرپا، كه هيچ آتشكده‌اي داراي آتش وَرَهرام نبايد بدون كتابخانه باشد، كتابخانه‌هاي زردشتيان نيز دوباره ساخته شد.

كتابخانه‌هاي امروزي. در حال حاضر، در ايران علاوه بر آتشكده‌هاي يزد، كرمان، تهران، اهواز، شيراز، اصفهان، و زاهدان، هريك از شهرها نيز به فراخور خود كتابخانه كوچكي دارد كه اسناد مربوط به تاريخ محلي زندگي زردشتيان در آن نگهداري مي‌شود و اين اسناد فقط در اختيار خواننده مورد اعتماد انجمن زردشتيان محل قرار مي‌گيرد. كتابخانه‌هاي مجتمع ديني فرهنگي ماركار، كانون دانشجويان زردشتي، اردشير يگانگي، مدرسه راهنمايي رستم‌آباديان، دبيرستان فيروز بهرام، انجمن شيراز، و انجمن اصفهان از جمله اين كتابخانه‌هاست. در اين ميان، بزرگ‌ترين كتابخانه مربوط به اردشير يگانگي، با مجموعه‌اي بالغ بر 914,12 جلد كتاب نفيس در زمينه تاريخ، فرهنگ، و ادب ايراني و زردشتي است (63:2؛ 2:7) و كوچك‌ترين آنها كتابخانه انجمن اصفهان با 450 جلد كتاب است (63:2). بيشترين درصد موضوع‌هاي مورد مراجعه به كتابخانه‌هاي زردشتي را در وهله اول كتاب‌هاي مذهبي، بعد از آن كتاب‌هاي علمي، سپس كتاب‌هاي تاريخي، و در آخرين رده كتاب‌هاي داستاني در بر مي‌گيرد (68:2). تقريباً 62 درصد كتابخانه‌ها فاقد رايانه و نظام خودكارسازي هستند (52:2). كتابخانه‌هاي زردشتيان معمولاً بودجه مستقلي ندارند. به‌طور مثال، پيمايش انجام‌شده در سال 1379، مبيّن آن است كه در مجتمع ديني ـ فرهنگي ماركار بودجه به‌صورت اهدا تأمين مي‌شود و مجتمع زير نظر انجمن زردشتيان فعاليت مي‌كند؛ بودجه كانون دانشجويان زردشتي، از طريق حق عضويت و اهداي افراد خيّر تأمين مي‌شود و كانون به‌صورت مستقل عمل مي‌كند؛ كتابخانه اردشير يگانگي و كتابخانه دبيرستان فيروز بهرام، زير نظر انجمن زردشتيان تهران فعاليت مي‌كنند و بودجه آنها نيز از طريق انجمن مذكور تأمين مي‌شود؛ بودجه كتابخانه مدرسه راهنمايي رستم‌آباديان، از طريق مدرسه تأمين شده و زير نظر آموزش و پرورش فعاليت مي‌كند؛ كتابخانه آتشكده كرمان، زير نظر انجمن زردشتيان كرمان اداره مي‌شود و بودجه آن از طريق اين انجمن هداياي نقدي و غيرنقدي همكيشان زردشتي تأمين مي‌گردد؛ كتابخانه انجمن شيراز، بودجه‌اي مصوب ندارد و فقط از طريق اهدا و زير نظر انجمن زردشتيان شيراز اداره مي‌شود؛ و كتابخانه انجمن اصفهان زير نظر انجمن كتابخانه اصفهان قرار دارد و بودجه آن از طريق اين انجمن تأمين مي‌گردد (69:2).

برخلاف شيوه معمول در جماعت زردشتي، در سال 1340، با وقف از سوي خانواده يگانگي و به‌همت فرنگيس يگانگي، كتابخانه مركزي زردشتيان ايران به نام كتابخانه اردشير يگانگي آغاز به كار كرد (2:7). اين كتابخانه داراي بخش پژوهشي نيز هست كه به نام انجمن فرهنگ ايران باستان نامگذاري شده است. پس از انقلاب اسلامي در سال 1357، به‌تدريج از دامنه فعاليت‌هاي انجمن فرهنگ ايران باستان كاسته شد و تا سال 1368 عملاً تعطيل بود.

از سال 1340 تا 1377، سرپرست كتابخانه يگانگي، پيشواي بزرگ ديني زردشتيان ايران، موبد رستم شهزادي بوده كه با همكاري يك نفر كتابدار كتابخانه را اداره مي‌كرده است.

اين كتابخانه داراي 24 عنوان مجله است و كتاب‌هاي آن در دو بخش فارسي و غيرفارسي قرار دارند. بخش غيرفارسي با 6487 جلد، علاوه بر كتاب‌هايي به زبان‌هاي اروپايي، بخشي نيز با كتاب‌هاي پهلوي، اوستا، فارسي باستان، سغدي، و مانند آن دارد. بخش فارسي داراي 5409 جلد كتاب تخصصي درباره فرهنگ، زبان‌هاي باستاني، و رشته‌هاي وابسته است. مساحت بخش فارسي 209 مترمربع است و در طبقه اول قرار دارد و بخش مربوط به سازماندهي كتابخانه نيز در همين طبقه است. مساحت بخش غيرفارسي 109 مترمربع است و اتاقي به‌منظور تدريس نيز در طبقه دوم واقع شده است اما امروزه در اين اتاق كلاس درس تشكيل نمي‌شود. نظام رده‌بندي اين كتابخانه نيز تقريباً شبيه به رده‌بندي ديويي است.

با آنكه اين كتابخانه نوعي كتابخانه مرجع است و نمي‌توان اسناد را از آن خارج كرد، فاقد دستگاه زيراكس يا فتوكپي و رايانه است و به‌صورت قفسه بسته اداره مي‌شود.

مجموعه اهدايي فرنگيس يگانگي بخش بزرگي از كتابخانه را تشكيل مي‌دهد، مجموعه اهدايي َرتن‌بايي هوم جي به نامگانه همسرش منوچهر هوم جي، از پارسيان هند، شامل 2514 جلد كتاب است؛ و مجموعه اهدايي موبد اردشير آذرگشسب به نامگانه مهربان آذرگشسب نيز در اين كتابخانه قرار دارد. علاوه بر آن، دانشمندان زردشتي و نويسندگان و مترجمان رشته فرهنگ و زبان‌هاي باستاني و ساير فرهنگ‌دوستان داوطلبانه كتاب و ساير اسناد خود را به كتابخانه اهدا مي‌كنند. سالانه به‌طور متوسط 100جلد كتاب در زمينه فرهنگ و زبان‌هاي باستاني ايراني و رشته‌هاي وابسته، به كتابخانه اردشير يگانگي اهدا مي‌گردد.

كتابخانه اردشير يگانگي از هيچ كتابخانه‌اي كتاب به امانت نمي‌گيرد و امكان هيچ‌گونه همكاري با كتابخانه‌هاي همطراز خود ندارد. كتابخانه‌هاي ديگر و پژوهشگران نيز فقط با كسب مجوّز كتبي انجمن زردشتيان تهران مجاز به استفاده از منابع هستند و مدت زمان امانت گرفتن را كتابدار مسئول تعيين مي‌كند.

از آنجا كه اين كتابخانه بودجه كافي در اختيار ندارد، دستمزد كتابداران و ساعت كار كتابخانه را انجمن زردشتيان تهران تعيين مي‌كند (64:2).

 

مآخذ: 1) براون، ادوارد. تاريخ طب اسلامي. ترجمه مسعود رجب‌نيا. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1371؛ 2) بلوريان، لادن. "بررسي وضعيت كتابخانه‌هاي زردشتيان ايران". پايان‌نامه كارشناسي‌ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، واحد علوم و تحقيقات، دانشگاه آزاد اسلامي، 1379؛ 3) بويس، مري. تاريخ كيش زرتشت. ترجمه همايون صنعتي‌زاده. تهران: توس، 1376؛ 4) ژينيو، فيليپ. ارداويراف‌نامه. ترجمه و تحقيق ژاله آموزگار. تهران: معين؛ انجمن ايرانشناسي فرانسه، ؛1372 5) سروشيان، جمشيد. تاريخ زردشتيان كرمان. كرمان: جمشيد سروشيان، 1371؛ 6) شهزادي، رستم. انجمن زردشتيان ايران، تهران. مصاحبه، 1375 (نوار ضبط صوت)؛ 7) "كتابخانه اردشير يگانگي". فروهر. س. بيست‌وششم، 1 و 2 (فروردين و ارديبهشت 1370): 2؛ 8) كولسينكف. آ. اي. ايران در آستانه يورش تازيان. ترجمه م. ر. يحيايي. تهران: آگاه، 1355؛ 9) مشكور، محمدجواد. گفتاري درباره دينكرد. تهران :[بي‌نا[، 1325.

                فرنگيس مزداپور

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ز