Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات س

 

ساختمان كتابخانه. آنگاه كه آدميان خط را اختراع كردند و توانستند يافته‌ها و دانش و اسطوره‌هاي ديني خود را ثبت كنند، ذخيره آنها در جايي به دو دليل، حفظ و نگهداري از گزند روزگار و امكان بازيابي مجدد، ضروري مي‌نمود و اين سرآغاز تاريخ ساختمان براي كتابخانه گرديد. با تغييرات اجتماعي و فرهنگي و پيشرفت فناوري ــ بخصوص از اختراع صنعت چاپ به بعد ــ و دگرگوني در اشكال منابع كتابخانه‌اي (از الواح گلين تا پاپيروس ، پارشمن و كاغذ، و به روزگار ما انواع منابع ديداري - شنيداري و لوح‌هاي فشرده ) ساختمان كتابخانه‌ها نيز تغييرات چشمگيري يافته‌اند. شايد بتوان گفت كه نگهداري مجموعه منابع و فعاليت بخش‌هاي مختلف كتابخانه از جمله مجموعه‌سازي، مرجع، و اطلاع‌رساني؛ و نيز استقرار كاركنان كتابخانه و تأمين تسهيلاتي قابل قبول براي استفاده از مجموعه آن در گرو ساختماني است كه از نظر حرفه‌اي در درجه نخست پاسخگوي نيازهاي مراجعه‌كنندگان و در مرحله بعدي جوابگوي نيازهاي عملياتي كتابخانه باشد. پس ساختمان هر كتابخانه با درنظر گرفتن نيازها و اهداف كلي كتابخانه بايد براي آن نوع كتابخانه ساخته شده باشد.

نخستين ساختمان كتابخانه‌ها در معابد و كاخ پادشاهان ساخته شد كه در آنها منابع ديني، اسطوره‌ها، و گزارش‌هاي حكومتي نگهداري مي‌شد. قديم‌ترين آنها مجموعه‌اي از الواح گلين بود كه در قرن 21ق.م. در بابل نگهداري مي‌شد. بنابر مآخذ يوناني در معابد مصر قديم، در تل‌العمارنه[1]، كتابخانه‌هايي وجود داشته است. همچنين كتابخانه اشوربانيپال، در نينوا تا زمان تأسيس كتابخانه اسكندريه مهم‌ترين كتابخانه بود. معبد بيت‌المقدس نيز كتابخانه‌اي مذهبي داشت. آرشيو سلطنتي تخت‌جمشيد نيز از جمله كتابخانه‌هاي سلطنتي به‌شمار مي‌آيد. اين كتابخانه‌ها به‌گونه‌اي ساخته و پرداخته مي‌شدند كه از دسترس عموم به دور بودند و فقط كاهنان و دولتمردان از آنها استفاده مي‌كردند. ساختمان كتابخانه‌هاي باستان معمولا چندين اتاق بود كه در آنها الواح و طومارها را در گنجه‌ها يا بر روي زمين نگهداري مي‌كردند (15: 476). در معابد يونان و روم باستان نيز كتابخانه‌هايي وجود داشت كه خرابه‌هاي آن تا روزگار ما باقي مانده است. از آن جمله است خرابه‌هاي نخستين ساختمان كتابخانه در آتن و كتابخانه اِفِسوس در روم باستان متعلق به سال 107م. در اين ساختمان‌ها كه الگوي كتابخانه‌هاي كلاسيك در غرب تا رنسانس بودند، كتابخانه جزئي از معبد بود. محل كتابخانه تنگ و باريك و دراز بود و نور از يك طرف به رواق‌ها مي‌تابيد و در ضلع ديگر گنجه‌هاي كتاب قرار داشتند. در كنار رواق‌ها اتاق‌هايي براي مطالعه وجود داشت و نور از دريچه‌هاي كوچك به آن مي‌تابيد. در داخل هر اتاق تعدادي صندلي و ميز بود (3: 2-3؛ 15: 476).

در قرون وسطي شكل منابع تغيير كرد. اگر در جهان باستان از الواح گلين (كتابخانه آشوربانيپال) يا پاپيروس (كتابخانه اسكندريه) و پارشمن (كتابخانه پرگاموس) استفاده مي‌شد، در قرون وسطي پوست و كاغذ براي تهيه نسخه‌هاي خطي به‌كار گرفته شد و با اختراع صحافي، شكل طومار نيز تغيير كرد و صورت كتاب به خود گرفت. لذا در ساختمان كتابخانه نيز تغييراتي داده شد.

در مغرب زمين، كتابخانه‌ها، در كاخ پادشاهان يا صومعه‌ها و ديرها، و بعدها در كليساهاي جامع ساخته مي‌شد. قطع كتاب‌ها بزرگ و وزن آنها زياد بود. كتابخانه از چند غرفه تشكيل مي‌شد. هر يك از غرفه‌ها شامل يك اتاق دراز بود كه نور از دو طرف ــ از دو رديف پنجره ــ به اتاق مي‌تابيد. در حد فاصل پنجره‌ها، قفسه‌هاي كتاب چيده شده بودند. در جلوي هر قفسه كتاب، ميزي براي مطالعه قرار داشت و كتاب‌ها در داخل قفسه‌ها به‌طور عمودي كنار هم قرار مي‌گرفتند و با زنجيري كتاب را به قفسه متصل مي‌كردند. طول زنجير آن‌قدر بود كه مراجعه‌كننده مي‌توانست آن را به روي ميز بياورد و مطالعه كند (3: 4-5).

در كشورهاي اسلامي، كتابخانه‌ها بسيار بزرگ‌تر و غني‌تر از كتابخانه‌هاي غرب بود. از جمله مي‌توان از كتابخانه ري، شيراز، و بيت الحكمه بغداد نام برد. گاه كتابخانه جزئي از يك مجموعه بزرگ پژوهشي و علمي بود؛ مانند كتابخانه‌هاي نظاميه‌ها و كتابخانه ربع رشيدي در تبريز. در اين كتابخانه از زنجير كردن كتاب‌ها اثري و خبري نبود و گاه كتاب را به مراجعه‌كنندگان امانت نيز مي‌دادند. در كنار پاره‌اي از كتابخانه‌ها مهمانسراهايي بود كه محققان مي‌توانستند در آنها بيتوته كنند و به‌كار تحقيق بپردازند.

ساختمان كتابخانه‌ها به‌صورت حجره‌هاي متعدد بود و كتاب‌ها را برحسب علوم مختلف بر روي هم در طاقچه‌ها يا صندوق‌ها، در حجره‌هاي جداگانه قرار مي‌دادند و فهرست و سياهه آنها بر سر در هر حجره الصاق مي‌شد (3: 6، 10-21).

طراحان مسلمان به نقش‌آفريني مي‌پرداختند. عنصر اساسي اين نقش‌ها خطوط هندسي بود و سبك‌هاي ايراني و بيزانسي را اساس كار خود قرار داده بودند. پوشاندن رويه‌هاي بنا با گچبري‌ها و كاشي‌هاي رنگارنگ در سراسر جهان اسلام معمول بود. در قرن 7م. / اوّل ق. ايران هنري مستقل، يعني شيوه ساختن طاق‌هاي گوشه‌دار و گنبدهاي ضربي آجري و به‌كار بردن كاشي‌هاي رنگين براي تزيين رويه‌هاي بنا را به جهان اسلام عرضه كرد. در دوره شكوفايي فرهنگ و تمدن اسلامي در قرن 4 هجري معمولا در هر مسجد جامع كتابخانه‌اي وجود داشت و فضلا و دانشمندان، كتاب‌هاي خود را وقف آن مي‌كردند (4: 410-417).

در نيمه قرن 15م. با اختراع صنعت چاپ، انقلابي در توليد كتاب رخ داد. كتاب در شمارگان زيادي كه تا آن زمان بي‌سابقه بود چاپ و منتشر گرديد. از پي اين انقلاب، پژوهش و نظام آموزشي رونق گرفت و به‌تبع آن كتابخانه‌ها نيز رشد چشمگيري يافتند و از حالت انحصاري بيرون آمدند و همگاني شدند. ساختمان كتابخانه‌ها از دو قسمت تشكيل مي‌شد: يكي تالار مطالعه و ديگري انبار كتاب. ممكن بود انبار كتاب در قسمت عقبي ساختمان باشد و يا به‌صورت يك يا چند طبقه در زيرزمين قرائتخانه قرار گرفته باشد (20: ج 3، ص 441).

در قرون 17 و 18 ساختمان كتابخانه‌ها به‌گونه‌اي طراحي شدند كه روشنايي از طريق پنجره‌هاي بلند كه تا كف تالار ادامه داشت، تأمين مي‌شد. در فاصله هر جفت پنجره بلند، قفسه‌اي به ارتفاع چهار متر، از جنس چوب ماهون، آبنوس، يا سدر به ديوار تكيه داشت. ساختمان كتابخانه‌ها داراي چشم‌اندازهاي زيبا، پله‌هاي عريض، سردرهاي مجلل، گنبدهاي بزرگ، ستون‌هاي عظيم داخلي و خارجي، تالارهاي بزرگ مطالعه، رديف‌هاي طويل قفسه‌هاي كتاب، راهروهاي بلند، سقف‌هاي مزين به نورافزارهاي تزييني، پنجره‌هاي مشبك، آجرفرش‌هاي زيبا، كتيبه‌ها و نقش‌هاي ديواري، و مجسمه‌ها و تنديس‌هاي پايه‌دار بودند (3: 6-7). مثال آن ساختمان كتابخانه ملي اتريش در وين است كه طرح آن را يوهان فيشرفن ارلاخ تهيه كرد. اين طرح‌ها شامل تالار باشكوهي به سبك باروك با ستون‌هايي از سنگ مرمر به سبك كورنتي است و مجسمه پادشاه و شاهزادگان در امتداد ديوارها قرار دارد. نمونه‌هاي ديگر اين دوره، كتابخانه‌هاي كالج آكسفورد، كيمبريج، و كليساي كريست است (8: 103).

در قرن نوزدهم، با پيشرفت علم و همگاني شدن دانش، انواع كتابخانه‌ها پديد آمد و كتابخانه‌هاي عمومي از اقبال و پيشرفت چشمگيري بهره‌مند و با بناهاي نسبتآ باشكوه تأسيس شدند. به‌تدريج، به‌منظور كمك به مراجعه‌كنندگان مخزن كتاب را با فضاي قرائتخانه در هم ادغام كردند و نظام قفسه باز جاي نظام قفسه بسته را گرفت. چنين تمهيدي اگرچه موجب سهولت كار مراجعه‌كنندگان مي‌شد، ولي در طراحي ساختمان كتابخانه نيز تغييرات مهمي به‌وجود آورد. از اواسط قرن 19 تفاوت آشكاري در ساختمان كتابخانه‌هاي دانشگاهي از لحاظ ايجاد مخازن بزرگ كتاب و تالارهاي مطالعه پديد آمد. طراحي اين ساختمان‌ها بر اساس سبك معماري سنتي گوتيك و يوناني بود، ولي توسعه و گسترش ساختمان كتابخانه در آن پيش‌بيني نشده بود، بنابراين كتابخانه‌هاي آن دوران با انبوه كتاب‌هاي چاپي و جاي كم براي نگهداري كتاب مواجه بودند. در 1854 پانيتسي، آنتوني ، طراحي و نقشه تالار مطالعه و كتابخانه موزه بريتانيا را با استفاده از مواد و مصالح روز پيشنهاد داد (3: 8-9؛ 15: 477؛ 16: ج 22، ص 955). نقشه ساختمان شامل يك تالار بزرگ مطالعه به شكل دايره به قطر چهل متر و ارتفاع ديوارها سي‌متر بود. ميزهاي مطالعه به دور محور دايره تعبيه و مستقر شدند. روشنايي تالار از 20 پنجره و يك گنبد شيشه‌اي تأمين مي‌شد. اين تالار گنجايش 450 صندلي مطالعه را داشت و براي نگهداري 1500000 جلد كتاب طراحي شده بود. از ويژگي‌هاي اين ساختمان مي‌توان به اين موارد اشاره كرد: 1) محل و فضاي وسيع و بزرگ و همجواري مخزن كتابخانه و محل مطالعه خوانندگان؛ 2) به‌كارگيري اسكلت فلزي جهت كاهش خطر آتش‌سوزي؛ و 3) حذف ديوارها و پايه‌هاي آجري عظيم جهت صرفه‌جويي در فضا. طرح ابداعي پانيتسي، معماران و طراحان ساختمان كتابخانه را با رسالت كتابخانه آشنا ساخت. با اين طرح عملكرد كتابخانه در طراحي ساختمان مورد توجه قرار گرفت، اما به توسعه مجموعه و خدمات آن توجهي نشد (3: 8-9؛ 16: ج 22، ص 955).

از زمان پانيستي تا جنگ جهاني دوم، طرح ساختمان كتابخانه‌ها عمدتآ تحت‌تأثير نحوه تفسير مهندسان معمار بود و ساختمان كتابخانه‌ها به‌ندرت بيانگر چيزي بود كه عملا درون آنها مي‌گذشت. سبك عمومي ساختمان كتابخانه‌ها به معماري‌هاي يونان و روم باستان گرايش داشت و قسمت معيني از ساختمان به مخزن كتاب‌ها اختصاص مي‌يافت و به‌علت رشد مداوم مجموعه كتابخانه، مخزن را اغلب به شكل برج طراحي مي‌كردند. تالارهاي مطالعه، واحدهاي جداگانه در معماري ساختمان به حساب مي‌آمدند و در بسياري موارد از لحاظ تناسب فضا و دسترسي، ارتباطي با مخازن كتاب نداشتند. فضاي لازم براي كارهاي اداري و پشتيباني كتابخانه (مجموعه‌سازي، سازماندهي، صحافي، و مانند آن) اغلب بدون ارزيابي صحيحي از اهميت ارتباط بين مخازن كتاب و اتاق‌هاي مطالعه طراحي مي‌شدند (8: 103).

از آغاز قرن بيستم، طراحان و كارشناسان براي ساختمان كتابخانه بناي مستطيل شكل ساده را توصيه كرده‌اند. در اين مدل همه بخش‌هاي كتابخانه در يك طبقه جاي مي‌گرفتند و قسمت‌هاي مختلف كتابخانه برحسب نياز به كمك قفسه و ديوارك (= پارتيشن) از هم جدا مي‌شدند. بدين‌ترتيب، دسترسي آزاد به منابع و مواد كتابخانه‌اي فراهم مي‌شد. نقشه ساختمان كتابخانه‌ها، به‌ويژه كتابخانه‌هاي عمومي، ساده‌تر و كارآمدتر و جديدتر، و فضاي داخلي آن وسيع‌تر و انعطاف‌پذيرتر شد. از آغاز قرن بيستم مكتب جديدي براي طراحي ساختمان كتابخانه‌ها توسط انگيوس مك دونالد[2] به‌نام روش "مدولار"[3]  به‌وجود آمد. در اين روش، سقف ساختمان بر روي ستون‌هايي قرار مي‌گيرد كه در فواصل معين كار گذاشته شده است و سنگيني ساختمان بر روي ستون‌هاست و تا حد ممكن از فضاهاي باز ــ بدون ديوار ــ استفاده شده است. فضاهاي عمومي مانند سرويس‌هاي بهداشتي، پلكان، آسانسورها، تأسيسات، و امثال آنها در مركز ساختمان تعبيه مي‌شود. در اين سيستم با نصب ديوارك‌ها يا چيدمان قفسه‌ها و ميز و صندلي‌ها مي‌توان قضاهاي لازم را ايجاد كرد. اين سيستم نخستين بار در بخشي از كتابخانه كنگره و سپس در كتابخانه‌هاي دانشگاهي امريكا، از جمله دانشگاه پرينستون و ييل، و در اروپا، تا حدي در دانشگاه برن سوئيس به‌كار گرفته شد و رفته‌رفته راه خود را باز كرد و جهاني شد (10: 20-23). در ساختمان جديد كتابخانه ملي ايران نيز از اين رويكرد استفاده شده است. امتياز اين روش تغييرپذيري و انعطاف آن است و مي‌توان فضاها را براي منظورهاي مختلف تغيير داد، قفسه‌ها متحرك، ارتفاع ديوارها كوتاه، و روشنايي ساختمان يكنواخت است. وسايل و تجهيزات نيز ساده و قابل جابه‌جايي و استفاده از آنها آسان است (3: 10-12؛ 15: 477-478؛ 16: ج 22، ص 956).

برنامه‌ريزي و طراحي ساختمان كتابخانه. به‌رغم پيشرفت بسيار چشمگير فناوري در زمينه‌هاي ذخيره و بازيابي اطلاعات، هنوز هم وظايف اصلي كتابخانه‌ها گردآوري، سازماندهي، اشاعه اطلاعات، و كمك به كاربران، در كمترين زمان است.

در يكي دو قرن اخير، اين اهداف و وظايف سرلوحه كار مهندسان و كتابداران در طراحي نقشه كتابخانه‌ها بوده است، به‌گونه‌اي كه همه اركان و كاركنان كتابخانه در ارتباط و همكاري تنگاتنگ با يكديگر بوده و با كاربران نيز ارتباطي تعاملي داشته باشند. از اين‌رو، بدون توجه به نوع كتابخانه، دو اصل اساسي در ساختمان كتابخانه بايد لحاظ شود: تنوع وظايف و عمكردها، و انعطاف‌پذيري و هماهنگي. رعايت اين دو اصل موجب مي‌شود كه بخش‌هاي مختلف كتابخانه به‌گونه‌اي در كنار هم چيده شوند كه جملگي ــ به منزله يك كل ــ عمل مي‌كنند و با رعايت انعطاف‌پذيري، حداكثر استفاده از فضا به عمل آمده و امكان گسترش‌هاي بعدي نيز منظور شود. رعايت اصول ايمني و امنيتي نيز براي هر بخش، به فراخور آن، درنظر گرفته مي‌شود.

بيش از نيم قرن است كه اين اصل پذيرفته شده كه بهترين راه براي اطمنيان و پاسخ به نيازهاي خدماتي و كاربردي كتابخانه، تهيه برنامه مدون ساختمان است. منظور از برنامه مدون، تهيه گزارش مبسوط از كليه بررسي‌هاي فني و خدماتي و كاربردي و نتايج حاصل از آنهاست. برنامه ساختمان شامل ملاحظاتي درباره محل و زمين ساختمان، تجزيه و تحليل هزينه ساختمان، مطالعات و بررسي‌هاي گروهي، و ساير بررسي‌هاي مقدماتي فني است. در برنامه ساختمان، بايد تمامي نيازهاي فني و خدماتي كتابخانه به روشني قيد شود. لحاظ كردن نيازهاي نهايي براي توسعه و گسترش كتابخانه و آينده‌نگري، شرط جامعيت برنامه ساختمان است. چنين برنامه‌اي مي‌تواند شامل پنج بخش باشد: 1) مقدمه مستقل كه در آن تصميمات پايه، تعهدات و اختيارات در آماده‌سازي اسناد، و پيش‌بيني فضا، شناسايي و مطرح مي‌شود؛ 2) شرح و تفصيل كليه مكان‌ها و فضاهاي خدماتي و فني و اتاق‌هايي كه در ساختمان گنجانده مي‌شود؛ 3) شرح و تفصيل جزء به جزء نيازهاي فني و تأسيساتي ساختمان، نظير دما و تهويه مطبوع؛ 4) تهيه نقشه‌هاي دقيق مخازن منابع و تمامي محل‌هاي فني و خدماتي؛ و 5) تهيه و آماده‌سازي نمودارها و تصويري كه مجموعه كامل فضاهاي ساختمان و تركيب و شكل داخلي آنها را نشان مي‌دهد (5: 12-17؛ 19: 7-9).

در طراحي برنامه ساختمان كتابخانه مواردي چون سهولت نظارت بر كاربران و تدابير امنيتي، رعايت اصول پيشگيري و اطفاي آتش، روشنايي و دما و رطوبت نسبي مناسب در مخازن، ايجاد سيستم تهويه هوا، تسهيلات خروجي و ورودي مناسب در ساختمان براي معلولين جسمي، پوشاندن كف كتابخانه با كفپوش مناسب، و تسهيلات انتقال منابع كتابخانه‌اي و مراجعان و كاركنان بين طبقات مختلف مورد توجه قرار مي‌گيرد (2: 65-67؛ 14: 261).

برنامه‌ريزي و طراحي ساختمان كتابخانه نيازمند همكاري مهندس معمار، پيمانكار، مشاور ساختماني و فني، كتابدار، و مراجعه‌كننده است. كتابدار و مهندس معمار هر كدام مهارت‌ها و تجارب حرفه‌اي خود را به‌كار مي‌برند و لازم است نظرات و خواسته‌هايشان را با هم در ميان بگذارند. مهندس معمار بايد هدف و خدمات كتابخانه را عميقآ درك كند و ملاحظات زيباشناختي را تابعي از ملاحظات كاركردي بداند. مهم‌ترين نقش كتابدار، هماهنگي بين سازندگان و سازمان كتابخانه است (3: 73-74؛ 18: 15-16). لازم است كتابدار و مهندس معمار در كار طراحي و برنامه‌ريزي ساخت با يكديگر همكاري داشته باشند، به‌گونه‌اي كه دانش و تجربه هريك ديگري را تكميل كند، تا هم كتابخانه وظايف و عمليات حرفه‌اي و فني خود را انجام دهد و هم از نظر اقتصادي در مصرف انرژي و هزينه‌هاي اضافي، صرفه‌جويي شود. محل و طرح ساختمان كتابخانه بايد به‌گونه‌اي باشد كه گسترش‌هاي بعدي امكان‌پذير باشد. يعني گسترش و توسعه عمودي و افقي ساختمان از قبل پيش‌بيني شود. در طراحي ساختمان كتابخانه‌ها بايد نيازمندي‌هاي فضاها و مكان‌هاي داخلي كتابخانه و ارتباط آنها با يكديگر و مقاومت كف‌هاي سالن و اتاق‌هاي كتابخانه پيش‌بيني و محاسبه شود (13: 62-63).

در طراحي ساختمان كتابخانه‌ها، از نظر كتابداران عناصر كارآيي و صرفه‌جويي، نقش اساسي دارند و از نظر كاربر نيز مهم‌ترين عنصر، كارآيي است. مثلا در طراحي مناسب يك ساختمان كه ورود و خروج مراجعان به داخل و خارج كتابخانه تسهيل شده باشد، مراجعان به راحتي بتوانند كتاب دلخواه خود را پيدا كنند، قرار دادن ميزها و صندلي‌ها در نزديكي قفسه‌هاي كتاب و بخش‌هاي مختلف كتابخانه در يك طبقه نيز به صرفه‌جويي در وقت و افزايش كارآيي كمك بسيار مي‌كند (15: 480).

تمهيدات امنيتي و ايمني در طراحي و اجراي ساختمان كتابخانه جاي خاصي دارد. در بناي كتابخانه به‌عنوان مكاني عمومي بايد استانداردهاي ايمني و بهداشت محيط در نهايت دقت رعايت شود. سلامت و رفاه خيل مراجعان و كاركنان در طي ساليان دراز امري است كه برآوردن آن مستلزم تأمل و مطالعه بسيار است و نمي‌توان از آن به راحتي گذشت.

عنصر مهم ديگر، هزينه و صرفه‌جويي در آن است كه شامل هزينه احداث ساختمان و هزينه حفظ و نگهداري و مرمت و بهره‌برداري از آن نيز مي‌شود. سادگي طراحي ساختمان كتابخانه‌ها عاملي مهم در صرفه‌جويي هزينه‌هاي ساختمان است. ساخت بناهاي مستطيل شكل عمومآ از بناهاي پيچ در پيچ ارزان‌تر است.

ساختمان‌هايي كه طول و عرض‌شان متناسب است هزينه كمتري دارند و به‌لحاظ اقتصادي مقرون به صرفه‌تر از ساختمان‌هايي هستند كه بيش از حد طويل يا عريض هستند از نظر بهره‌گيري از نور ــ به‌خصوص نور طبيعي ــ  براي جلوگيري از تأثير اشعه ماوراي بنفش و نور مستقيم كه باعث از بين رفتن كاغذ مي‌شود، از پنجره‌هاي مناسب بايد استفاده كرد (11: 165؛ 15: 479).

انوع طرح‌هاي كتابخانه. دو نوع طراحي در ساختمان كتابخانه‌ها وجود دارد. يكي طرح باز[4]  است كه در آن ديوارهاي غيرضروري حذف مي‌شوند و تمامي بخش‌هاي مختلف كتابخانه باز و آزاد و با هم در ارتباط هستند. كتابدار مي‌تواند در صورت نياز به محلي جداگانه، با تنظيم قفسه‌ها و چيدمان ميزها و صندلي‌ها، محل موردنظر را شكل دهد. در طرح باز، در تعداد كاركنان صرفه‌جويي مي‌شود، زيرا كنترل و بازرسي مراجعان در فضاي باز ساده‌تر است. از مزاياي ديگر اين نوع كتابخانه‌ها، صرفه‌جويي در فضا و مكان و هزينه‌هاي نگهداري ساختمان است (13: 52-53). نمونه‌هاي طرح باز يكي كتابخانه عمومي حسينيه ارشاد است و ديگري تالارهاي عمومي مطالعه در بناي فعلي سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران (افتتاح اسفند )1383 (6: 105، 109-112).

نوع ديگر، طراحي بسته است كه در آن اتاق‌هاي كار كتابداران و بخش‌هاي مختلف كتابخانه با ديوارهايي محصور مي‌شوند. مبلمان و اثاثيه و قفسه‌هاي كتاب ثابت هستند، و ديوارهاي ساختمان از موادي مانند آجر و سنگ و آهن و بتون مسلح (آرمه) ساخته شده و امكان جابه‌جايي و تغييرپذيري در ساختمان كتابخانه وجود ندارد. هزينه‌هاي مصرف برق، و تأمين دما در اين طرح زياد است (13: 53).

ويژگي‌هاي ساختمان كتابخانه. علي‌رغم تفاوت‌هاي بسيار در طراحي داخلي و خدمات كتابخانه‌ها برحسب نوع و محل جغرافيايي آن، ساختمان اكثر كتابخانه‌ها ده عنصر مشترك دارند كه به ده فرمان فاكنر براون[5]  ــ مهندس معمار و طراح ساختمان بسياري از كتابخانه‌هاي معروف دانشگاهي در سطح جهان ــ شهرت دارد (12: 29؛ 13: 51) و عبارتند از:

1. تغييرپذيري.  منظور از تغييرپذيري اين است كه تغيير كاربري و جابه‌جايي بخش‌هاي مختلف كتابخانه از جمله بخش‌هاي امانت، مرجع، و جز آن با به‌كارگيري ديوارك‌هايي به‌راحتي امكان‌پذير باشد. اگر در طراحي نقشه ساختمان كتابخانه تغييرات آينده پيش‌بيني شود، مسلمآ تعداد ديوارها به حداقل مي‌رسد و ديوارهاي دائمي پله‌ها، آسانسورها، و دستشويي در مركز ثقل ساختمان طراحي و تعبيه مي‌شود.

2. فشردگي. ساختمان بايد جمع‌وجور باشد تا جابه‌جايي منابع كتابخانه‌اي و تحرك كاركنان و مراجعان به راحتي انجام شود. ساختمان جمع‌وجور با بخش‌هاي نزديك به هم موجب سهولت كار كتابداران مي‌شود و زمان رفت‌وآمد به حداقل مي‌رسد. مثلا در يك ساختمان مكعب مستطيل شكل مراجعه‌كنندگان در بدو ورود به مركز ساختمان هدايت مي‌شوند و لزومي ندارد كه از پيچ و خم راهروها و پله‌ها بگذرند. در اين نوع ساختمان‌ها در تأمين دما و تهويه نيز صرفه‌جويي مي‌شود. در ساختمان‌هاي چند طبقه، دراز و هزارتو، طي كردن مسافت‌هاي طولاني براي كتاب‌ها، كاركنان، و مراجعان مشكل‌ساز است و هزينه‌ها و مصرف سوخت و انرژي بالاست.

3. دسترس‌پذيري. محوطه بيروني و دروني، ورودي، و بخش‌هاي مختلف كتابخانه بايد داراي نقشه‌اي جامع و ساده و روان باشند تا نياز به نصب راهنما به حداقل برسد. چگونگي و كيفيت دسترسي آسان به ساختمان كتابخانه و منابع كتابخانه‌اي از نكات مهم است. مراجعه‌كننده پس از ورود به ساختمان كتابخانه بايد از محل و موقعيت بخش‌هاي اصلي كتابخانه نظير بخش‌هاي‌امانت، مرجع، اطلاع‌رساني، كودكان، محل پله‌ها، و ساير سرويس‌هاي خدماتي كتابخانه و راه‌هاي رسيدن به اين محل‌ها آگاه شود. بنابراين در ساختمان بايد از علائم و تابلوهاي راهنما در جاهاي مناسب استفاده شود.

4. قابليت گسترش. در سال‌هاي اخير، همه كتابداران و مهندسان معمار ساختمان كتابخانه‌ها به اين نتيجه رسيده‌اند كه زيربناي ساختمان كتابخانه‌ها، به‌ويژه كتابخانه‌هاي دانشگاهي، نبايد محدود و ثابت باشد، بلكه بايد در برنامه تأسيس كتابخانه توسعه و گسترش را پيش‌بيني كرد و زمين كافي براي كتابخانه و توسعه آتي آن درنظر گرفت. نقشه ساختمان كتابخانه بايد به‌گونه‌اي طراحي شود كه در هر زمان و هر مرحله از گسترش، موجوديت و جامعيت آن حفظ شود. براي نماي بيروني ساختمان بايداز مصالح يكدست و ساده استفاده كرد تا هنگام گسترش و جابه‌جا كردن مشكلي ايجاد نشود.

5. تنوع. قابليت و امكان جابه‌جايي مجموعه منابع و محل مطالعه مراجعه‌كنندگان با توجه به نيازها و سليقه‌هاي مراجعه‌كنندگان به جذابيت و زيبايي كتابخانه مي‌افزايد و علاوه بر اين تغييرات ايجاد شده براي رفع نيازهاي مراجعان نيز مفيد خواهد بود. اين تنوع به وسعت، خدمات، و موقعيت كتابخانه‌ها بستگي دارد و در هر نوع كتابخانه متفاوت است. مثلا در كتابخانه‌هاي عمومي و آموزشگاهي تنوع كتاب و خدمات كتابخانه‌اي بيشتر از ساير كتابخانه‌هاست.

6. سهولت دستيابي. طرح فضاهاي عمومي به‌گونه‌اي بايد باشد كه منابع به‌سهولت در دسترس همگان قرار گيرد. مراجعه‌كننده به راحتي به نظم كتابخانه پي ببرد، و دستيابي به منابع براي او جذاب و مطلوب باشد. رعايت اين اصل در كتابخانه‌هاي بزرگ و كوچك لازم و ضروري است.

7. راحتي و آسايش. نور و روشنايي كافي و يكنواخت در فضاي عمومي ساختمان كتابخانه و محل كار كتابداران و تالارهاي مطالعه، مشخص كردن عنوان و شماره راهنماي عطف كتاب‌ها در پايين‌ترين رديف قفسه‌هاي كتاب، و استفاده از دستگاه‌هاي استاندارد تهويه هوا، از مباحث اساسي ايجاد احساس راحتي و آسايش در كتابخانه است.

8. محيط و مكان ثابت. براي حفاظت و نگهداري مجموعه كتابخانه و وسايل و تجهيزات آن، فراهم كردن محيط و مكاني ثابت ضروري است. محل ثابت كتابخانه و تأمين راحتي و آسايش فضاي كتابخانه، ديوارهاي ضدصدا و آكوستيك، ديوارهاي ضخيم كه در زمستان از هدر رفتن گرما و در تابستان از شدت گرماي خورشيد جلوگيري كند و مانع نفوذ سروصداي مزاحم بيرون باشد، و تعبيه پنجره‌هايي در ديوارها براي ايجاد چشم‌انداز زيبا، همگي فضا و محيط دلخواه كتابخانه را فراهم مي‌كند.

9. امنيت. حفاظت و ايمني مجموعه منابع كتابخانه، همواره به‌عنوان يكي از اولويت‌هاي كتابخانه‌ها مطرح بوده است. راه‌هاي خروجي كتابخانه بايد كم و محدود باشد و به محلي منتهي شود كه تحت كنترل و نظارت مسئولان و سيستم‌هاي مراقبتي الكترونيكي است. اين كنترل‌ها، به نظارت بر رفتار مراجعان و كاهش آمار كتاب‌هاي گم‌شده، كمك مي‌كند.

10. اقتصاد و صرفه‌جويي. كتابخانه‌ها بايد روش‌هاي مختلفي را به‌كار گيرند تا هزينه‌ها به حداقل برسد، ضمن اينكه به خدمات كتابخانه لطمه نزند. بنابراين، هنگام طراحي نقشه ساختمان يك كتابخانه با توجه به محدوديت بودجه، بايد تمامي اين مسائل درنظر گرفته شود (13: 51-61).

ويژگي‌هاي مطلوب ساختمان هريك از انواع كتابخانه‌ها. ساختمان كتابخانه‌ها برحسب نوع كتابخانه، تفاوت‌هايي با هم دارند:

1. كتابخانه‌هاي عمومي. هدف اصلي از تأسيس كتابخانه عمومي استفاده مناسب و مفيد عموم مردم از منابع كتابخانه به‌صورت رايگان است. كتابخانه عمومي در شهرها بايد در مركز شهر و يا مناطق پر جمعيت ايجاد شود، مانند كتابخانه مركزي پارك شهر در تهران. در مناطق روستايي نيز جنب اداره پست، بانك، مركز خريد، يا مراكز تعاوني مكان‌هاي مناسبي براي تأسيس كتابخانه‌هاي عمومي هستند. بهتر است ساختمان كتابخانه مشرف به باغ و فضاي سبز باشد و يا حداقل در حوالي مناطقي باشد كه از هواي سالم بهره‌مندند.

در طراحي ساختمان كتابخانه عمومي بهتر است به جذابيت نماي بيروني، طرح راحت، و تردد آسان مراجعه‌كنندگان توجه شود. در فضاي ساختمان اين نوع كتابخانه‌ها بايد علاوه بر بخش‌هاي معمول، بخش‌هاي مختلفي براي  كاربران خاصي نظير كودكان، نابينايان و معلولان، و سالخوردگان تعبيه شود. اصل سهولت دستيابي نيز از اصول مهم در اين نوع كتابخانه‌هاست. ورودي ساختمان كتابخانه‌هاي عمومي نيز بايد به‌صورت سطح شيبدار و يا داراي آسانسور باشد تا عبور صندلي‌هاي چرخ‌دار و ورود افراد خاص مانند معلولان و نابينايان آسان باشد. محل و طرح ساختمان كتابخانه عمومي بايد به‌گونه‌اي باشد كه گسترش و توسعه عمودي و افقي ساختمان امكان‌پذير باشد. ساختمان كتابخانه‌هاي عمومي بايد محلي براي احساس شادي و لذت و كسب انرژي و غنيمت شمردن فرصت‌ها باشد (3: 30).

2. كتابخانه‌هاي تخصصي. در اين نوع كتابخانه‌ها، تأكيد اساسي بر سهولت و سرعت دستيابي به اطلاعات است. كتابخانه‌هاي تخصصي زيرمجموعه سازمان‌هاي دولتي، انجمن‌هاي پژوهشي و حرفه‌اي، و شركت‌هاي تجاري هستند و عمومآ نياز به ساختماني جداگانه ندارند و معمولا بخشي از ساختمان مادر را به اين نوع كتابخانه‌ها اختصاص مي‌دهند (3: 39). در كتابخانه‌هاي تخصصي، پژوهشگران از پيايندها و گزارش‌هاي علمي بيشتر استفاده مي‌كنند. از اين‌رو لازم است بخش مجلات و گزارش‌ها به‌گونه‌اي طراحي شود كه هم قابل دسترسي باشد و هم كاربران بتوانند، در صورت نياز، از آنها كپي تهيه كنند. امروزه در بيشتر كتابخانه‌هاي تخصصي از سيستم قفسه باز براي نگهداري مجموعه استفاده مي‌شود.

3. كتابخانه‌هاي دانشگاهي. در طراحي ساختمان كتابخانه‌هاي دانشگاهي عمومآ كتابخانه مركزي در وسط مجموعه ساختمان‌هاي دانشگاه قرار مي‌گيرد. بخش‌هاي سفارش و تهيه كتاب و فهرستنويسي و رده‌بندي در يك محل متمركز مي‌شوند و يك واحد مرجع و اطلاع‌رساني با مجموعه‌اي غني و كامل وجود دارد (3: 43-45؛ 17: 58-59). از آنجا كه كتابخانه‌هاي دانشگاهي داراي مجموعه‌هاي پژوهشي هستند و منابع آنها، عمومآ، داراي ارزش تاريخي است، لذا، براي نگاهداري منابع بايد فناوري‌هاي پيشرفته امنيتي و حفاظتي را به شكل مفصل‌تري به‌كار گيرند (16: ج 22، ص 954).

4. كتابخانه‌هاي آموزشگاهي. در اين نوع كتابخانه‌ها، اندازه و وسعت و محل ساختمان كتابخانه بايد با وسعت، دانش‌آموزان و هيئت آموزشي مدرسه هماهنگي داشته باشد. محل كتابخانه آموزشگاهي بهتر است در طبقه اول ساختمان باشد تا دسترسي به آن براي تمامي دانش‌آموزان ميسر شود. قفسه‌هاي كتاب آن معمولا كوتاه درنظر گرفته مي‌شود تا امكان دسترسي به كتاب‌ها براي دانش‌آموزان و نصب تابلوي اعلانات و يا ويترين نمايش كتاب در بالاي آن ميسر شود. رنگ ديوارها و كف كتابخانه و صندلي‌ها بايد جذاب باشد. همچنين براي انجام كارهاي جانبي مانند تشكيل نمايشگاه و كارهاي گروهي، اجراي تئاتر، و ايراد سخنراني بايد فضايي به اين نوع كتابخانه‌ها اختصاص داده شود (3: 41-43).

5. كتابخانه‌هاي ملي. كتابخانه ملي از لحاظ همكاري تنگاتنگ با همه انواع كتابخانه‌هاي كشور و نقش اساسي در يكسان‌سازي خدمات فني و عمومي كتابداري و گردآوري منابع كشور و انتشار كتابشناسي ملي از جايگاه خاصي برخوردار است. كتابخانه ملي در هر كشور يكي وجود دارد و بنابراين، بايد در تهيه نقشه آن بسيار دقت كرد و پيش‌بيني توسعه آتي فضا براي افزايش منابع نيز در آن لحاظ شود (:3 39). براي تهيه طرح كتابخانه‌هاي ملي توجه به ويژگي‌هاي ملي ضرورت دارد و در طراحي ساختمان آن بايد به طيف متنوع خدمات و وظايف كتابخانه‌هاي ملي، تغييرات و پيشرفت‌هاي فناوري‌هاي حفظ و نگهداري منابع، و گردآوري و طبقه‌بندي و انتقال و توزيع اطلاعات توجه كرد (6: 101-105).

استانداردها. يكي از وظايف كتابدار اين است كه مهندس معمار را در طراحي ساختمان كتابخانه از وسعت و بزرگي موردنياز كتابخانه آگاه سازد و درباره مواد و منابع اطلاعاتي و تجهيزاتي كه بايد در كتابخانه جاي داده شود و تعداد مراجعاني كه انتظار مي‌رود به كتابخانه مراجعه كنند، اطلاعاتي به مهندس معمار بدهد. در اين موارد كتابدار بايد طرح‌هاي مهم و موفقي را كه در گذشته اجرا شده‌اند مورد بررسي و مطالعه قرار دهد و به استانداردهاي موثق مكتوب كه حاوي همه مشخصات لازم است، مراجعه كند. استانداردها مي‌توانند الگوي طرح و برنامه‌ريزي شوند. استانداردي كلي تحت‌نظارت ايفلا به‌نام "استانداردها براي خدمات كتابخانه" تهيه شده است كه شامل استانداردهاي كتابخانه‌هاي عمومي، دانشگاهي، آموزشگاهي، تخصصي، و ملي است.

با پيشرفت فناوري‌هاي اطلاع‌رساني و بهره‌گيري از منابع غيركتابي، به‌خصوص منابع ديداري - شنيداري و ديجيتالي، كتابدار بايد امكان استفاده از منابع جديد را در اولويت قرار دهد و تمهيدات لازم را بينديشد و به مهندس معمار كمك كند و مشاوره دهد تا كتابخانه بتواند همگام و همسو با پيشرفت فناوري پيش برود.

حفاظت و نگهداري. جوانب ايمني ساختمان كتابخانه به شرح زير است: 1) مراقبت از ساختمان در برابر كساني كه بدون رعايت مقررات و يا در اوقات ممنوع، قصد ورود به كتابخانه را دارند؛ 2) حفظ و حراست از مجموعه كتابخانه در برابر دستبرد و دزدي؛ 3) تأمين ايمني و امنيت محل‌هاي كار كاركنان و مراجعان كتابخانه‌ها؛ و 4) حفاظت از ساختمان كتابخانه و مجموعه آن در برابر آتش و عوامل مخرب طبيعي (از جمله حشرات و موريانه) و آلودگي‌هاي ناشي از آب و هوا، و رعايت رطوبت نسبي، به‌خصوص در مخزن‌هاي بسته. در مورد پيشگيري و اطفاي حريق بهترين روش نصب سيستم‌هاي هشداردهنده به‌منظور آگاهي از شروع حريق است. ايجاد سيستم ساده اطفاي حريق در محل كتابخانه يا نزديك آن نيز روش مناسبي است. اين سيستم عبارت است از نصب كپسول‌هاي اطفاي حريق و يا لوله‌كشي آب كه به‌صورت خودكار عمل نمايد و با افشاندن گاز دي‌اكسيد كربن يا گاز هالوژن و يا آب پودر شده حريق را خاموش كند (7: 58-60).

ساختمان كتابخانه‌ها در عصر حاضر. زماني بود كه كتابخانه‌ها فقط شامل نسخ خطي و كتب چاپي بودند، اما مدت‌هاست كه رسانه‌هاي بسيار ديگري به كتابخانه‌ها افزوده شده‌اند. با ورود رسانه‌هايي چون فيلم، ريزبرگه، اسلايد ، لوح فشرده، و دي‌وي‌دي و ديگر منابع ديداري - شنيداري و بهره‌گيري از سيستم‌هاي رايانه‌اي، وسعت و دامنه فعاليت كتابخانه‌ها بسيار افزايش يافته است. امروزه، تهيه و تدارك اين تجهيزات جزء وظايف اوليه طرح و برنامه‌ريزي ساختمان كتابخانه‌هاست. بنابراين، طراح ساختمان كتابخانه الزامآ بايد به اين نكات توجه داشته باشد. هر سال مواد و فناوري‌هاي نويني از راه مي‌رسند كه هر كدام به طراحي و تهيه و تدارك جا و مكان و محل خاصي نياز دارند. بنابراين، دگرگوني و تغيير ساختمان كتابخانه‌ها در آينده حتمي است. اين رسانه‌هاي جديد در كتابخانه‌ها فضاي كمي را اشغال مي‌كنند، در عين حال كه ظرفيت ذخيره‌سازي اطلاعات در آنها بسيار بيشتر از منابع چاپي است. اما هر خواننده براي استفاده از اين منابع به دستگاه‌هاي مخصوص نياز دارد و بنابراين فضاي لازم براي نصب اين دستگاه‌ها بايد لحاظ شود (3: 48).

با ورود رايانه و شبكه اينترنت، روش‌هاي جديدي براي ذخيره و سازماندهي و دسترسي به اطلاعات مطرح شد و ساختمان كتابخانه‌ها دچار تحولات اساسي شدند. در سال‌هاي اخير اصطلاحاتي چون كتابخانه الكترونيكي، كتابخانه مجازي، كتابخانه بدون ديوار، و كتابخانه‌هاي ديجيتالي (رقومي) مطرح شده است. در اين دوره، ديگر ساختماني متشكل از آجر و سيمان كه محلي آرام و ساكت براي مطالعه باشد، مطرح نيست. ساختمان كتابخانه‌ها بدون ديوار است و مجموعه دانش در حافظه رايانه گردآوري و سازماندهي مي‌شود و اشاعه مي‌يابد و امكان دسترسي آسان به دانش مدون جهان براي كاربران فراهم مي‌شود (9: 21-23).

امروزه كتابداران مي‌كوشند تا با بهره‌گيري از روش رستوران‌هاي مك دونالد و استفاده از ديوارك‌ها يا چيدمان قفسه‌ها و ميز و صندلي ــ در سيستم قفسه باز ــ و استفاده از قفسه‌هاي متحرك در مخزن‌هاي منابع غيركتابي كه عمومآ به‌صورت سيستم قفسه بسته اداره مي‌شوند، حداكثر استفاده از فضا را بنمايند. استفاده از فناوري‌هاي جديد ــ از ريزبرگه‌ها تا حافظه‌هاي ديجيتالي و بهره‌گيري از اينترنت ــ كمك عظيمي به كتابداران در بهره‌گيري از ساختمان و فضا كرده است تا جايي كه بحث از "كتابخانه‌هاي بدون ديوار" مطرح شده است كه چيزي نيست مگر استفاده از منابع مجازي و بهره‌گيري از امكانات ديگر كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني.

راب بروئي جنزيلز[6]  در مقاله‌اي به پيش‌بيني‌هاي غريبي در مورد معماري ساختمان كتابخانه‌ها در سال 2040 پرداخته است. وي مي‌گويد در آينده به‌علت كمبود فضا، معماري ساختمان كتابخانه‌ها به‌گونه‌اي است كه مراجعه‌كنندگان در ميان ساختمان مارپيچ قرار مي‌گيرند. قفسه‌هاي كتاب اين نوع ساختمان‌ها در زاويه قائمه نسبت به ديوار مرتب و منظم چيده شده‌اند و در نقاطي خاص از قفسه‌هاي كتاب، فضايي براي تعبيه رايانه‌ها و مكان‌هاي مطالعه و تالارهاي اجتماعات قرار مي‌گيرد. در كنار آسانسورها اتاق مطالعه شيشه‌اي متحرك با قابليت حركت افقي و عمودي به داخل و خارج ساماندهي مي‌شود كه از طريق اين اتاق مي‌توان در تمامي مجموعه منابع سير كرد. محمل‌هاي جديداطلاعات مانند لوح‌هاي فشرده و دي‌وي‌دي‌ها در كانون توجه قرار مي‌گيرند و رشد و توسعه آنها به اين معني است كه هر چيزي در هر جا و به‌هر طريقي قابل بازيابي است (1: 367-369). با اين‌همه، روند افزايش انتشارات كاغذي به‌رغم پيشرفت فناوري ديجيتال ادامه مفيديت بناي معماري سنتي را تا آينده‌اي غيرقابل پيش‌بيني، ضمانت مي‌كند.

 

مآخذ: 1) بروئي جنزيلز، راب. "نوآوري در فضاهاي كتابخانه: كتابخانه‌ها در سال 2040 ميلادي". ترجمه پرويز عازم. در گزيده مقالات ايفلا 2002 (گلاسكو: 18-24 اوت 2002). زيرنظر فريبرز خسروي؛ ويراستار سيمين نيازي. تهران: سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1383، ص 365-374؛ 2) رينز، ويم آر. "نقش كتابدار در فرايند طراحي ساختمان كتابخانه". ترجمه حسين مختاري معمار. فصلنامه كتاب. دوره ششم، 2 (تابستان 1374): 65-67؛ 3) عازم، پرويز. ساختمان و تجهيزات كتابخانه. تهران: هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور، دبيرخانه، 1376؛ 4) همو. "نگاهي به كتابخانه و ساختمان و خدمات آن در درخشان‌ترين دوران تمدن اسلامي". در مجموعه مقالات كنگره بين‌المللي كتاب و كتابخانه در تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1379، ص 399-420؛ 5) كاسر، ديويد. "طرح آماده‌سازي برنامه ساختمان كتابخانه". ترجمه پرويز عازم. پيام كتابخانه. س. سوم، 1 (بهار 1372): 12-17؛ 6) كتاب كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران. زيرنظر مهدي تقوي. تهران: سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران؛ تماشاگران؛ مؤسسه فرهنگي - هنري عصر توسعه دانش، 1383؛ 7) كلاس جاپ، رابرت. "شرايط ايمني در ساختمان كتابخانه". ترجمه پرويز عازم. پيام كتابخانه. س.چهارم، 3 و 4 (پاييز و زمستان 1373): 58-62؛ 8) "معماري ساختمان كتابخانه". ترجمه حسين مختاري معمار. پيام كتابخانه. س. چهارم، 1 و 2 (بهار - تابستان 1373): 101-104؛ 9) نبوي، فاطمه. كتابخانه ديجيتالي: مباني نظري، محتوا، ساختار، سازماندهي، استانداردها و هزينه‌ها... . با راهنمايي و همكاري رحمت‌الله فتاحي. مشهد: سازمان كتابخانه‌ها، موزه‌ها و مركز اسناد آستان قدس رضوي، 1384؛

10) Ellsworth, Ralf E. "Building". In The State of the Library Art. edited by Ralf R. Shaw. New Brunswick, N. J: Rutgers University Press, 1960, PP.20-23; 11) "Facilities: Assessing the Building, Furniture, and Equipment". International Encyclopaedia of Librarianship. Vol.1, PP.157-178; 12) Faulkner-Brown, Harry. "Feasibility Studies before Adaptation". In Adaptation of Buildings to Library Use. Edited by Michael Dews. London: K. G. Saur, 1987, PP.17-38; 13) Idem. "Planning and Designing Library Buildings-the Tuition of Architects". In Library Buildings: Prepations for Planning. Edited by Michael Dews. London: K. G. Saur, 1989, PP.49-63; 14) Harrison, K. C. "Library Buildings". International Encyclopedia of Library and Information Science. PP.260-261; 15) Kaser, David. "Library Buildings". World Encyclopedia of Library and Information Services. PP.476-481; 16) "Libraries". Encyclopedia of Britanica. Vol.22, PP.947-963; 17) "Physical Infrastructure: Planning of Library Buildings". In Dynamics of Information and Library Science. Edited by Mandira Kaushal. New Delhi:Commonwealth Publishers, PP.44-65; 18) Ratcliffe, F.W. "Preparing Forth Planning and Design of a Library Building". In Library Buildings: Preparations for Planning. Edited by Michael Dewe. London: K. G. Saur, 1989, PP. 13-27; 19) Roth, Harold L. Planning Library Buildings for Service. Chicago: American Library Association, 1964; 20) Schell, H. B. "Buildings, Library". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol.3, PP. 441-471.

                نورالله مرادي؛ ميترا صميعي

 

 



 

.[1] Tel-el-Amarna    

.[2] Angus Macdonald

.[3] Modular    

.[4] Open Plan    

.[5] Harry Faulkner-Brown    

.[6] Rob Brui Jnzeels

 

 

بازگشت به فهرست مقالات س