Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات س

 

سازمان ملل متحد، كتابخانه‌هاي. شبكه مراكز اطلاعات و كتابخانه‌هاي ملل متحد در سراسر دنيا وظيفه سازماندهي، حفظ و نگهداري، و اشاعه اطلاعات توليد شده در اين سازمان جهاني را برعهده دارد و از راه ارائه خدمات گوناگون، فعاليت‌ها، برنامه‌ها، و طرح‌هاي مختلف، سازمان ملل متحد را به جهانيان معرفي مي‌كند.

پس از امضاي منشور ملل متحد توسط 51 كشور جهان، سازمان ملل متحد در 24 اكتبر 1945 رسمآ تأسيس شد (3:12). سال 1995 پنجاهمين سالگرد تشكيل اين سازمان جهاني بود و تا آن زمان تعداد اعضاي آن به 185، و تا پايان 2003 به 191 دولت رسيد. ايران يكي از نخستين 51 كشور ياد شده و از بنيان‌گذاران ملل متحد است.

ساختار. اين سازمان جهاني مشتمل بر شش ركن اصلي است كه عبارتند از: مجمع عمومي، شوراي امنيت، شوراي اقتصادي - اجتماعي، شوراي قيموميت، ديوان بين‌المللي دادگستري، و دبيرخانه. مقرّ همه اين اركان، به‌جز ديوان بين‌المللي دادگستري لاهه، شهر نيويورك است.

نظام ملل متحد متشكل از سازمان ملل، كارگزاري‌هاي تخصصي، و نهادهاي وابسته است. بر اساس قطعنامه شماره 13 مجمع عمومي، تشكيل اداره اطلاعات همگاني (دي.پي.آي.)[1]  در 1946 به تصويب رسيد(1: ج 1، ص 25). اين اداره از واحدهاي تابعه دبيرخانه است و تحت نظر يكي از معاونان دبيركل اداره مي‌شود. وظيفه اداره اطلاعات همگاني، ايجاد شرايطي است كه درك گسترده از فعاليت‌ها و اهداف ملل متحد را بين مردم جهان فراهم آورد (3:4). به اين منظور اداره مزبور با جرايد، رسانه‌هاي جمعي، مراكز علمي، و سازمان‌هاي دولتي و غيردولتي مرتبط است و اخبار و اطلاعات سازمان را در اختيار آنان قرار مي‌دهد. اداره اطلاعات همگاني، انتشارات گوناگوني در زمينه‌هاي موضوعي مختلف توليد مي‌كند كه با فعاليت سازمان ملل مرتبط است. كتاب، جزوه، اطلاعيه‌هاي مطبوعاتي، نشريات ادواري، عكس، پوستر، فيلم، نوارهاي ويدئو، نوارهاي صدا، و لوح‌هاي فشرده از توليدات اداره اطلاعات همگاني محسوب مي‌شوند. يكي از منابع مرجع بسيار معتبر و معروف يعني >سالنامه سازمان ملل<[2]  از انتشارات اين اداره است. اداره اطلاعات همگاني ايستگاهي راديويي دارد كه به زبان‌هاي مختلف برنامه پخش مي‌كند (11:9).

يكي از ابزارهاي مهم اداره اطلاعات همگاني، مراكز اطلاعات سازمان ملل متحد[3]  در كشورهاي مختلف جهان است. تعداد اين مراكز تا سپتامبر 1996 به 70 رسيده است (16: II-I). هر يك از اين مراكز به كتابخانه‌اي به نام كتابخانه مرجع مجهز است. از آن ميان 6 مركز بزرگ‌تر كه خدمات اطلاع‌رساني ملل متحد ناميده مي‌شوند، به‌ترتيب اهميت عبارتند از: 1) مركز ژنو مستقر در دفتر سازمان ملل در ژنو كه به كميسيون اقتصادي اروپا خدمت مي‌كند و كتابخانه بزرگ ژنو را در اختيار دارد، 2) مركز وين در دفتر سازمان ملل در وين، 3) مركز كميسيون اقتصادي - اجتماعي آسيا و اقيانوسيه اسكاپ در بانكوك، 4) مركز كميسيون اقتصادي افريقا مستقر در آديس‌آبابا (اتيوپي)، 5) مركز كميسيون اقتصادي امريكاي لاتين و كارائيب مستقر در سانتياگو (شيلي)، و 6) مركز كميسيون اقتصادي ـ  اجتماعي آسياي غربي مستقر در عمّان (اردن).

عمده‌ترين و مهم‌ترين كتابخانه نظام اطلاع‌رساني سازمان ملل متحد، يعني كتابخانه داگ هامرشولد[4]  نيز زير پوشش اداره اطلاعات همگاني قرار دارد. اين كتابخانه با 335 كتابخانه واسپاري در سراسر دنيا ارتباط دارد و بر مجموعه منابع اطلاعاتي سازمان ملل در آن كتابخانه‌ها نظارت مي‌كند. يكي از كميته‌هاي مجمع عمومي كميته اطلاعات[5] ، بر حسن اجراي سياست‌ها و فعاليت‌هاي اداره اطلاعات همگاني نظارت دارد. جمهوري اسلامي ايران در چهل و پنجمين اجلاس مجمع عمومي در 1990 به عضويت اين كميته پذيرفته شده است (1:14).

كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني مهم از مجموع كتابخانه‌هاي سازمان ملل متحد عبارتند از: كتابخانه داگ هامر شولد و كتابخانه ملل متحد[6]  در ژنو.

 كتابخانه داگ هامرشولد. پيشينه كتابخانه داگ هامرشولد كه ساختمان فعلي آن در 1961 به ملل متحد اهدا شد، به كنفرانس بنيان‌گذاري سازمان ملل متحد در سانفرانسيسكو در 1945 باز مي‌گردد. هنگامي كه نمايندگان كشورهاي بنيان‌گذار سازمان ملل از 25 آوريل تا 26 ژوئن 1945 براي شركت در كنفرانس ملل متحد در شهر سانفرانسيسكو گرد آمده بودند تا در مورد منشور ملل متحد به بحث و گفت‌وگو بپردازند، مجموعه نخست كتابخانه داگ هامرشولد با نام كتابخانه كنفرانس شكل گرفت. خدمات كتابخانه در آن زمان منحصر به تهيه صورت نيازهاي اطلاعاتي كارمندان دبيرخانه و تأمين آنها به‌صورت امانت از كتابخانه‌هاي محلي بود. به مرور با سازمان يافتن دبيرخانه، كتابخانه وضعيت مناسب‌تر و وظايف بيشتري پيدا كرد. وظايف اين كتابخانه بر طبق سند مجمع عمومي شماره 298/5 به تاريخ 28 سپتامبر 1949 به قرار زير است: رفع نيازهاي اطلاعاتي هيئت‌هاي اعزامي كشورهاي عضو ملل متحد، كارمندان دبيرخانه، و گروه‌هاي رسمي ديگر براي انجام وظايفشان به جامع‌ترين شكل ممكن و با سرعت هرچه بيشتر، از راهي ساده و كم‌خرج. هدف اين است كه خدمات كتابخانه‌اي به كمك آرشيوي از مجموعه اسناد و انتشارات ملل متحد، داده‌هاي توليد شده در داخل سازمان و تحليل آنها براي استفاده هيئت‌هاي اعزامي، نمايندگي‌ها، كارمندان سازمان ملل، و همچنين محققان متخصص مهيا گردد و در عين حال تمامي كتابخانه‌هاي نظام ملل متحد بتوانند مانند يك شبكه از اين اطلاعات استفاده كنند. علاوه بر اين، كتابخانه موظف است در سراسر جهان كتابخانه‌هاي واسپاري تأسيس كند تا اشاعه‌دهنده اطلاعات سازمان ملل متحد باشند(1:2).

مجموعه‌ها. مجموعه‌هاي كتابخانه داگ هامر شولد عبارتند از :

1. مجموعه ودرو ويلسون[7] . مجموعه بي‌نظيري درباره جامعه ملل و سازمان جهاني، تاريخ سياسي، نهضت‌هاي صلح‌طلبانه، و روابط بين‌الملل طي حيات جامعه ملل است. اين مجموعه كه از طرف بنياد بيست و هفتمين رئيس جمهور ايالات متحده امريكا، در 1950 به كتابخانه اهدا شده، شامل حدود 8600 جلد از اسناد جامعه ملل و 6500 جلد كتاب و جزوه مرتبط با آن است.

2. مجموعه انتشارات غيرسازمان ملل. اين مجموعه از انتشارات سازمان ملل نيست، ولي به گفته داگ هامرشولد "مرتبط با گستره وسيع كار سازمان ملل" است. كتابخانه در اين بخش، در حدود 400000 جلد كتاب و مقادير فراواني روزنامه، نشريات ادواري، و نقشه در ارتباط با موضوع‌هاي مورد علاقه سازمان از قبيل تاريخ ملل متحد، علوم سياسي، روابط بين‌الملل، حقوق داخلي و بين‌الملل، خلع سلاح، انرژي، اقتصاد، حمل و نقل و ارتباطات، جغرافيا، توسعه اجتماعي، و جز آن را در خود جاي داده است. كتاب‌ها، جزوه‌ها، و نشريات ادواري درباره سازمان ملل و سازمان‌هاي وابسته به ملل متحد نيز در اين مجموعه وجود دارد. در گردآوري مجموعه سعي شده از مليت‌هاي مختلف و زبان‌هاي گوناگون، منابعي گردآوري شود و تا حد امكان نقطه‌نظرات متفاوت مردم جهان در يك‌جا جمع گردد. علاوه بر انتشارات تجاري، كتابخانه به‌طور مستمر اسناد رسمي دولت‌هاي عضو و غيرعضو، اسناد و انتشارات سازمان‌هاي غيردولتي و بين‌دولتي خارج از نظام ملل متحد را نيز دريافت مي‌كند (نظير سازمان كشورهاي امريكايي، سازمان همكاري اقتصادي و توسعه، و سازمان وحدت افريقا).

بيش از 12000 منبع مرجع در تالار مرجع انتشارات غيرسازمان ملل وجود دارد. مجموعه مرجع، منابع پايه‌اي در روابط بين‌الملل، مانند متن قوانين اساسي كشورها، معاهدات و پيمان‌نامه‌ها، و ساير ابزارهاي قانوني در اختيار دارد.

3. مجموعه نقشه‌ها. كتابخانه بيش از 80000 نقشه، اطلس، فرهنگ جغرافيايي، كتاب راهنما، و ساير منابع مرجع جغرافيايي دارد. در اين بخش مي‌توان اطلاعات لازم درباره پرچم‌ها، مرزها، نام جاي‌ها، و سرود ملي كشورها را بازيابي كرد. اغلب اين منابع مرجع هستند و از بخش مربوط خارج نمي‌شوند.

4. مجموعه منابع حقوقي. اين مجموعه كه در تالار آبراهام اچ.فلر[8]  قرار دارد، از منابعي در زمينه روابط بين‌الملل و حقوق بين‌الملل خصوصي و عمومي تشكيل شده است. مجموعه مزبور در درجه اول نيازهاي اطلاعاتي اداره امور حقوقي را برآورده مي‌سازد.

5. مجموعه منابع آماري. اين مجموعه مشتمل بر انتشارات رسمي اقتصادي و آماري بيشتر كشورهاي جهان و تعداد زيادي سازمان‌هاي دولتي و غيردولتي است. مجموعه در درجه اول به بخش آماري سازمان خدمت مي‌كند (1:14-3).

سازماندهي. سازماندهي مجموعه اين كتابخانه شامل موارد زير است :

1. نظام نشانه‌گذاري. سازماندهي اسناد و مدارك ملل متحد بر اساس نظام نشانه‌گذاري خاصي است كه در سازمان ملل طراحي شده و كم و بيش در تمام اشكال صوري و ماهوي اسناد وجود دارد. يك سري نشانه‌هاي كلي وجود دارد كه از آنها براي تفكيك اسناد برحسب ركن اصلي يا فرعي استفاده مي‌شود. نشانه‌هاي ديگري نيز براي آگاهي از كيفيت محتوايي سند وجود دارد كه براي تنظيم اسناد از آنها كمك گرفته مي‌شود. طرح نشانه‌گذاري اسناد ملل متحد در واقع يك رده‌بندي موضوعي نيست، بلكه طرحي جهت سهولت بازيابي منابع براي استفاده‌كنندگان و كتابداران است. البته بيشتر بين موضوع و نشانه رابطه مستقيم وجود دارد چون غالبآ هر ركن با موضوع خاص خود مرتبط است. در هر حال محققان و كتابداران مي‌توانند با شناخت كلي نسبت به نظام نشانه‌ها، كه خود مستلزم شناخت ساختار ملل متحد است، با حداقل مشكل كار خود را انجام دهند (1: ج 1، ص 26).

نشانه‌ها و اركان اصلي ملل متحد عبارت است از: مجمع عمومي (A)، شوراي امنيت (S)، شوراي اقتصادي- اجتماعي (E)، شوراي قيمومت (T)، و دبيرخانه (ST). به‌عنوان مثال قطعنامه شماره 31 از پنجاهمين اجلاس مجمع عمومي كه در 1995 برگزار شد، با نشانه  A/RES/50/31قابل بازيابي است. نشانه قطعنامه معروف شوراي امنيت مربوط به آتش‌بس ميان ايران و عراق S/RES/598 (1987) است. سندي با نشانه  E/CN.7/1995/19نوزدهمين سند مربوط به كميسيون هفتم يا كميسيون مواد مخدر شوراي اقتصادي - اجتماعي است كه در 1995 منتشر شده است. بالاخره >راهنماي مختصر درباره سندپردازي ملل متحد< كه در 1994 منتشر شده، خود داراي نشانه  ST/LIB/34/Rev.2است. با بررسي اين نشانه مي‌توان دريافت كه راهنماي مزبور ويرايش دوم از سري انتشارات كتابخانه داگ هامرشولد (با شماره 34) است كه زير نظر دبيرخانه فعاليت مي‌كند (1:3). كتاب‌هاي منتشر شده سازمان ملل نيز گاه هم نشانه و هم شماره فروش دارند و مي‌توان آنها را بر اساس نظام نشانه‌ها يا شماره فروش كه خود از نظمي موضوعي تبعيت مي‌كند، سازماندهي كرد (16:13).

2. فهـرست‌ها. در كتابخانه داگ هامرشولد، اطلاعات اسناد و انتشارات سازمان ملل متحد و كارگزاري‌هاي تخصصي آن تا قبل از 1980 از طريق برگه‌دان و فهرست‌هاي موجود در تالار مطالعه ودرو ويلسون قابل بازيابي است. برگه‌دان امكان دسترسي به اطلاعاتِ منابعِ تهيه شده قبل از 1980 را ميسر مي‌سازد كه در مجموعه غيرسازمان ملل، مجموعه نقشه‌ها، مجموعه حقوقي، مجموعه آماري، و مجموعه منابع به زبان‌هاي غيرالفباي لاتين نگهداري مي‌شوند. اين برگه‌دان از طريق نويسنده، عنوان، يا موضوع قابل دستيابي است. در مورد منابعي كه بعداز 1980 گردآوري شده‌اند، فهرستي روي ريزبرگه وجود دارد كه از نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد (يونبيس)[9]  استخراج مي‌شوند. يكي از فهرست‌ها و راهنماهاي كتابخانه داگ هامرشولد، كه عمدتآ از نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد استخراج مي‌شود، فهرست >اسناد ملل متحد: فهرست جاري<[10]  به زبان انگليسي با راهنماي استفاده‌كنندگان و فهرست مندرجات به زبان‌هاي انگليسي و فرانسوي است. صورتي از تمام اسناد و انتشارات كه به كتابخانه داگ هامرشولد رسيده برحسب موضوع و فهرست عنوان و نويسنده در اين منبع آمده است. اين فهرست هر سه ماه يك‌بار منتشر مي‌شود و داراي درهمكردهاي سالانه روي ريزبرگه است. فهرست‌هاي ديگر اين كتابخانه عبارتند از :>فهرست مباحثات مجمع عمومي<[11]  به زبان‌هاي عربي، چيني، انگليسي، و فرانسوي؛ >فهرست مباحثات شوراي امنيت< به زبان‌هاي عربي، چيني، انگليسي، و فرانسوي؛ >فهرست مباحثات شوراي اقتصادي، اجتماعي< به زبان‌هاي چيني و انگليسي؛ >فهرست مباحثات شوراي قيمومت< به زبان انگليسي؛ >اسناد ملل متحد: راهنمايي مختصر<[12]  به زبان انگليسي، فرانسوي، و اسپانيولي؛ >فهرست درهمكرد قطعنامه‌هاي اركان اصلي ملل متحد<[13]  به زبان انگليسي؛ >نشانه‌هاي اسناد ملل متحد< به زبان انگليسي.

نظام اطلاعات كتابشناختي. تلاش‌هاي نخست در به‌كارگيري رايانه براي تسهيل توليد فهرست‌هاي كتابخانه داگ هامرشولد، در 1969، با توسعه نظام اطلاعات اسناد ملل متحد (يونديس)[14]  آغاز شد كه منجر به توليد >فهرست مدارك  ملل متحد (يوندكس)<[15]  گرديد. افزايش حجم اسناد و نياز افزون‌تر به خدمات اطلاع‌رساني و ارجاعي سبب شد تا كتابخانه به توسعه نظام اطلاعاتي جامع به شكل پيوسته تحت عنوان نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد همت گمارد. اين نظام از 1979 با همكاري بخش خدمات الكترونيكي ملل متحد و با شركت كتابخانه ژنو كه يكي از اعضاي شبكه است، به اجرا گذارده شد. نظام مزبور با استقرار روي نرم‌افزار اينكواير ]= جست‌وجوگر [قادر است به خدمات مرجع در زمينه موضوع‌هايي بپردازد كه به‌گونه‌اي مستمر مورد علاقه سازمان است. نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد امكان دستيابي به فايل‌هاي زير را ميسر ساخته است:

1. فايل مدارك ملل متحد. فايلي است مشتمل بر اطلاعات كتابشناختي مدارك و انتشارات ملل متحد كه از سوي مقرّ سازمان ملل در نيويورك، دفتر سازمان ملل در ژنو، دفتر سازمان ملل در وين، كميسيون‌هاي منطقه‌اي، و نهادهاي وابسته انتشار يافته است. به عبارت ديگر تمامي منابع منتشر شده ملل متحد در سراسر دنيا كه در كتابخانه داگ هامرشولد يا كتابخانه ژنو فهرستنويسي شده‌اند، به‌وسيله اين فايل قابل بازيابي هستند. در ذيل هر شناسه ذكر شده كه منبع، به كداميك از زبان‌هاي شش‌گانه سازمان ملل (عربي، چيني، انگليسي، فرانسوي، روسي، و اسپانيولي) يا احتمالا زباني ديگر انتشار يافته است. در اين فايل، جست‌وجو برحسب موضوع، نويسنده، عنوان، نشانه مدرك، نوع مدرك (گزارش يا قطعنامه)، تاريخ، شماره استاندارد بين‌المللي كتاب يا پيايند، فروست، شماره اجلاس، و شماره يا موضوع دستور كار ميسر است.

2. فايل مدارك غيرملل متحد. فايلي است كه اطلاعات كتابشناختي منابع غير سازمان ملل (انتشارات دولتي، سازمان‌هاي بين‌المللي، ناشران تجاري، و جز آن) كه به‌وسيله كتابخانه داگ هامرشولد و كتابخانه ژنو گردآوري شده، همچنين اطلاعات كتابشناختي انتشارات برخي كارگزاري‌هاي تخصصي ملل متحد و مقالات منتخب از صدها مجله درباره سازمان ملل را در خود گنجانده است. بازيابي اطلاعات در اين فايل برحسب موضوع، نام نويسنده، عنوان، نوع مدرك (مثلا گزارش كنفرانس، اعلاميه، عهدنامه)، تاريخ، شماره استاندارد بين‌المللي كتاب يا پيايند، زبان، و نام كشوري كه مدرك در آن انتشار يافته صورت مي‌گيرد.

3. فايل قطعنامه‌ها. در اين فايل متن كامل قطعنامه‌هاي مصوب مجمع عمومي (از اجلاس 36، 1981 به‌بعد)، شوراي امنيت (از بيست و نهمين سال تشكيل اين شورا يعني 1974 به بعد) و شوراي اقتصادي - اجتماعي (از1982 به‌بعد) آورده شده است. جست‌وجو در اين فايل، كه تنها به زبان انگليسي است، از طريق كليدواژه، نام هر يك از سه ركن فوق، شماره اجلاس، و شماره قطعنامه ميسر است.

4. فايل فهرست مباحثات. اطلاعات كتابشناختي مباحثات و مدارك مجمع عمومي از اجلاس 40 به‌بعد، شوراي اقتصادي ـ اجتماعي از 1983 به بعد، شوراي امنيت از چهلمين سال به‌بعد، شوراي قيمومت از اجلاس 50 به بعد، به انضمام فهرست قطعنامه‌ها و تصميمات اتخاذ شده و آراي مأخوذه در مجمع عمومي و شوراي امنيت را ارائه مي‌دهد. اين فايل به زبان انگليسي (در مورد مجمع عمومي و شوراي امنيت به فرانسوي نيز موجود است) بوده و از طريق ركن اصلي، كميته‌ها، شماره اجلاس يا سال، موضوع، شماره دستور كار، و نشانه مدرك قابل بازيابي است.

5. فايل فهرست سخنراني‌ها. اطلاعات‌كتابشناختي درباره سخنراني‌هاي انجام شده در مجمع عمومي از اجلاس 38 به بعد، شوراي اقتصادي - اجتماعي از 1983 به‌بعد، شوراي امنيت از سي و هشتمين سال به بعد، و شوراي قيمومت از 1982 به‌بعد قابل دستيابي است. جست‌وجو در اين فايل به زبان انگليسي (در مورد شناسه‌هاي مجمع عمومي از اجلاس 39 به بعد و شوراي امنيت از 1944 به‌بعد، به زبان فرانسوي) از طريق ركن اصلي، شماره اجلاس يا سال، نام سخنران، كشور، سازمان مربوط كه سخنران به نمايندگي از آن سخن مي‌گويد (مانند گروه 77)، موضوع، شماره دستور كار، و نشانه مدرك ميسر است.

6. فايل سوابق آرا. در اين فايل سوابق اخذ شده در مجمع عمومي از اجلاس 38 به بعد و شوراي امنيت از 1946 به‌بعد گردآوري شده است و با جست‌وجو در آن مي‌توان دريافت كه كشورها به قطعنامه‌هاي مصوب مجمع عمومي يا شوراي امنيت رأي مثبت، منفي، يا ممتنع داده‌اند. فايل به زبان انگليسي است و از طريق نام ركن اصلي، شماره اجلاس يا سال، شماره دستور كار، شماره قطعنامه، موضوع، كشور، و نشانه مدرك قابل بازيابي است.

7. فايل اصطلاحنامه نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد (تسائو)[16] . اين فايل واژه‌هاي موضوعي به‌كار رفته در نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد را به سه زبان انگليسي، فرانسوي، و اسپانيولي نشان مي‌دهد. در هر شناسه يادداشت مربوط به گستره موضوع، ارجاعات، واژه‌هاي اعم، اخص، و هم‌سنگ آورده شده است.

8. فايل صورت اسامي. صورتي است از اسامي استاندارد تنالگان‌ها، كنفرانس‌ها، اشخاص، عنوان كنوانسيون‌ها، موافقت‌نامه‌ها، اعلاميه‌ها، و مانند آن كه در نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد به‌كار رفته است. ارجاعات و يادداشت‌ها نيز در اين فايل آمده است.

9. فايل نشانه‌ها. در اين فايل نشانه‌هاي مدرك يعني ركن اصلي، ركن فرعي، ادارات دبيرخانه، اداره يا برنامه‌اي كه مسئوليت نشر آن را بر عهده دارند، قابل بازيابي است.

10. فايل دستور كار. اين فايل صورتي از شماره و عنوان‌هاي موجود در دستور كار اجلاس‌هاي مختلف را كه به‌وسيله هريك از اركان ملل متحد برگزار شده است ارائه مي‌دهد (6:10). دولت‌ها براي دسترسي به نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد مي‌توانند از طريق يك خط تلفني متصل به رايانه اصلي موجود در خدمات رايانه‌اي نيويورك (ان.واي.سي.اس.)[17]  يا از راه اتصال به مركز بين‌المللي رايانه‌اي در ژنو يا به‌وسيله يك شبكه اطلاعاتي همگاني ارتباط برقرار كنند.

در ژوئن 1994، تعداد 77 نمايندگي در نيويورك و 14 نمايندگي در ژنو و وين، به انضمام ادارات دولتي متعدد به نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد مرتبط بوده‌اند (5:2).

نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد روي لوح فشرده نيز موجود است. فايل‌هاي گذشته‌نگر، اطلاعات تا 1992 را مي‌پوشاند و فايل‌هاي جاري، از 1993 به‌بعد به‌صورت فصلي روزآمد مي‌شود. اين نظام همچنين از راه اينترنت (به‌نشاني  http://unbisnet.un.org/ قابل بازيابي است (6:11).

خدمات. خدمات اين كتابخانه عبارتند از:

1. خدمات عمومي. كتابخانه داگ هامرشولد با هدف ارائه خدمات به كارمندان دبيرخانه، هيئت‌هاي اعزامي به ملل متحد، اعضاي نمايندگي‌هاي دائمي كشورها، و ساير استفاده‌كنندگان رسمي فعاليت مي‌كند. افراد خارج از سازمان كه سرگرم كارهاي تحقيقاتي سطح بالا در موضوعات مربوط هستند، مي‌توانند با هماهنگي قبلي از كتابخانه استفاده كنند.

ساعات كار كتابخانه از روز دوشنبه تا جمعه مطابق ساعت كار دبيرخانه است. منابع به استفاده‌كنندگان رسمي امانت داده مي‌شود (كتاب‌ها معمولا براي يك ماه و نشريات ادواري براي دو هفته). منابعي كه در كتابخانه موجود نيست و براي مدت محدودي براي انجام كار رسمي مورد نياز است، از طريق امانت بين كتابخانه‌اي معمولا براي چهار هفته امانت گرفته مي‌شود. منابعي كه انتشار آنها به سال جاري برمي‌گردد به‌طور معمول جزء امانت بين كتابخانه‌اي قرار ندارند.

براي سهولت كار تحقيق و استفاده از منابع ساير كتابخانه‌ها، كتابخانه داگ هامرشولد معرفي‌نامه ارائه مي‌دهد. خدمات مرجع به شكل گسترده با شيوه‌هاي الكترونيكي از طريق لوح فشرده يا دسترسي به پايگاه‌هاي اطلاعاتي پيوسته ارائه مي‌شود. مراجعان مي‌توانند فهرست روزآمد پايگاه‌هاي پيوسته و توليدات لوح فشرده در زمينه‌هاي مختلف را بر سر ميز مرجع مرور كنند. خدمات مرجع به‌وسيله دورنگار و تلفن و پست الكترونيكي نيز به متقاضيان ارائه مي‌شود.

براي آشنا كردن استفاده‌كنندگان با منابع موجود در كتابخانه و نحوه استفاده، كتابخانه چندين سال است كه برنامه آموزشي برگزار مي‌كند. در ضمن، كتابخانه داگ هامرشولد، براي كتابداران كتابخانه‌هاي مرجع مراكز اطلاعات ملل متحد برنامه‌هاي آموزشي تدارك مي‌بيند.

2. كتابخانه‌هاي حق عضويتي. از 1946، كتابخانه داگ هامرشولد براي پخش مدارك و انتشارات سازمان ملل، ميان استفاده‌كنندگان در سراسر دنيا، نظام كتابخانه‌هاي حق عضويتي را تدارك ديده است. در 1994، تعداد 335 كتابخانه حق عضويتي در 137 كشور جهان وجود داشته است كه منابع ملل متحد را دريافت داشته‌اند؛ با تعهد به اينكه آنها را در شرايط مناسب و سازمان‌يافته و قابل دستيابي براي عموم (بدون هزينه) نگهداري كنند. هريك از كشورهاي غيرعضو سازمان ملل، مانند كشورهاي عضو مي‌توانند يك كتابخانه حق عضويتي رايگان داشته باشند كه معمولا كتابخانه ملي هر كشور است. به‌علاوه، كتابخانه مجلس هر كشور، چنانچه به روي عموم باز باشد نيز منابع را به‌طور رايگان دريافت مي‌دارد. بقيه كتابخانه‌هاي حق عضويتي مبلغي به‌صورت سهميه سالانه در مقابل دريافت مدارك پرداخت مي‌كنند. كشورهاي در حال توسعه سهم بسيار كمتري مي‌پردازند. بخش انتشارات ملل متحد با مشورت رئيس كتابخانه داگ هامرشولد كتابخانه‌هاي حق عضويتي را تعيين مي‌كند و البته نظرات دولت‌هاي مربوط نيز بسيار مؤثر است. وضعيت كتابخانه درخواست‌كننده و پراكندگي جغرافيايي كتابخانه‌هاي واسپاري در هر كشور ملاك‌هاي مهم انتخاب آن كتابخانه به‌عنوان امانت‌دار منابع ملل متحد تلقي مي‌شود. كتابداران متخصص و كارشناسان اطلاعات ملل متحد هر چند وقت يك‌بار از كتابخانه‌هاي واسپاري بازديد و نتيجه را به كتابخانه داگ هامرشولد گزارش مي‌دهند و در مورد آموزش كتابداران و مديريت مجموعه نيز همكاري مي‌كنند. علاوه بر اين، جلسات آموزشي براي كتابداران كتابخانه‌هاي واسپاري به‌شكل دوره‌اي در كتابخانه داگ هامرشولد، كتابخانه ژنو، يا مركز اطلاعات سازمان ملل برگزار مي‌شود.

در ايران چهار كتابخانه واسپاري منابع ملل متحد وجود دارد كه عبارتند از: كتابخانه مجلس شوراي اسلامي (بهارستان)، كتابخانه مركز مطالعات عالي دانشكده حقوق و علوم سياسي دانشگاه تهران، كتابخانه ميرزاي‌شيرازي دانشگاه شيراز، و كرسي حقوق بشر دانشگاه شهيد بهشتي. نحوه پيوستن به نظام كتابخانه‌هاي واسپاري در "اصول اداره كتابخانه‌هاي اماني سازمان ملل" آورده شده است (2:7). اين اطلاعات و اسامي تمام اين كتابخانه‌ها در سايت كتابخانه داگ هامر شولد قابل بازيابي است.

به‌طور خلاصه مي‌توان گفت كتابخانه داگ هامرشولد از 1945 تا به‌حال تغييرات زيادي كرده و در حال حاضر به يك مركز تحقيقاتي شناخته شده در دنيا تبديل شده است. كتابخانه طي سال‌ها خود را با تغييرات و تحولات ملل متحد به‌خوبي وفق داده است. نقش هماهنگ‌كننده مجموعه كتابخانه‌هاي ملل متحد، فعاليت‌هاي كتابخانه داگ هامرشولد را وسعت داده است و آغاز به‌كار نظام اطلاعاتي جامع رايانه‌اي باعث شده تا كتابخانه خدمات خود را بيش از پيش گسترش دهد. براي آشنايي بيشتر با خدمات كتابخانه مي‌توان به سايت اينترنتي آن به‌نشاني  www.un.org/Depts/dhl/index.htmlمراجعه كرد.

كتابخانه ملل متحد در ژنو. يكي از كتابخانه‌هاي مركزي نظام ملل متحد كه قديمي‌تر و بزرگ‌تر از كتابخانه داگ هامرشولد و ساير كتابخانه‌هاي اين نظام است، به كتابخانه ژنو شهرت دارد. اين كتابخانه به‌دليل موقعيت، وسعت، و اهميت مجموعه‌ها مركزي جهاني براي مطالعات امور بين‌الملل به‌شمار مي‌رود.

كتابخانه دفتر ملل متحد در ژنو كه قبلا همان كتابخانه جامعه ملل بود همراه با جامعه ملل در 1919 پس از پايان جنگ جهاني اول تأسيس يافت. بناي فعلي اين كتابخانه يكي از جناح‌هاي كاخ ملل است كه جان راكفلر به جامعه ملل - سلف سازمان ملل - اهدا كرد و در 1936 گشايش يافت. با اينكه ايالات متحده از اعضاي جامعه ملل نبود، ولي خواستِ راكفلر اين بود كه كتابخانه به‌عنوان مركزي براي تحقيقات بين‌المللي و ابزاري براي تفاهمات بين‌الملل به‌كار گرفته شود. مجموعه‌هاي منحصربه‌فرد كتابخانه مربوط به زمان جامعه ملل و همچنين شامل منابع كمياب دوران قبل از تشكيل جامعه ملل است و از غني‌ترين مجموعه‌ها در زمينه كتاب‌هاي علوم اجتماعي و اسناد و مدارك دولتي در اروپا شمرده مي‌شود.

مأموريت كتابخانه ژنو، مانند كتابخانه داگ هامرشولد، در مصوبه 1949 مجمع عمومي تعيين شده است. اين كتابخانه همواره از دو لحاظ ممتاز است. نخست امانت‌دار مدارك و انتشارات سازمان ملل است و مجموعه مفصل و جامعي از منابع كارگزاري‌هاي تخصصي و نهادهاي وابسته ملل متحد را در خود جاي داده است؛ و دوم اينكه كتاب‌ها، نشريات ادواري، و منابعي را جمع‌آوري مي‌كند كه نيازهاي دائم و جاري برنامه‌ها و فعاليت‌هاي گوناگون ملل متحد به اطلاعات را تأمين مي‌كند.

مجموعه‌ها. مجموعه‌هاي كتابخانه روي‌هم‌رفته حدود يك ميليون جلد است و مشتمل بر كتاب در موضوع‌ها و به زبان‌هاي گوناگون با افزايشي حدود 5000 جلد در سال از طريق خريد، اهدا و مبادله؛ حدود 9000 عنوان پيايند؛ حدود 400000 فقره انتشارات رسمي دولتي از كشورهاي عضو به شكل كاغذي و ريزنگار مشتمل بر گزارش‌ها، مجموعه‌هاي آماري، اداري، اسناد مربوط به امور مالي و بودجه، فرهنگ‌هاي جغرافيايي، و متون حقوقي و قانوني است. به‌علاوه، آرشيوي از مجموعه منابع ملل متحد و انتشارات كارگزاري‌هاي تخصصي با بيش از سه ميليون مدرك دارد كه سالانه حدود 100000 سند به آن افزوده مي‌شود، همچنين حدود 100000 ريزبرگه و ريزفيلم از ملل متحد و مدارك دولتي در كتابخانه وجود دارد. منابع به شكلي گردآوري شده‌اند كه توازني از جهت ملت‌ها و زبان‌ها و نقطه‌نظرات مختلف در آن مي‌توان مشاهده كرد.

پيشنهادهاي هيئت‌ها، كارمندان دبيرخانه، و ساير استفاده‌كنندگان در مورد تهيه منابع همواره مورد استقبال قرار مي‌گيرد. اين كتابخانه، يكي از كامل‌ترين مجموعه‌هاي اروپا در زمينه حقوق بين‌الملل، حقوق اساسي، حقوق اداري، و قوانين اجرايي را در اختيار دارد. مجموعه بزرگ و در واقع بين‌المللي شامل انتشارات در زمينه‌هاي اقتصاد، امور مالي، مسائل اجتماعي، و مجموعه‌اي جهاني از انتشارات آماري در كتابخانه وجود دارد.

در ضمن، آرشيوي از اسناد مربوط به جامعه ملل را كه مجموعه‌اي است از تاريخ سازمان‌هاي بين‌المللي و تعداد زيادي نقشه و منابع جغرافيايي در كتابخانه مي‌توان يافت. آرشيو مربوط به اسناد ملل متحد بعد از كتابخانه داگ هامرشولد كامل‌ترين مجموعه دنيا در اين زمينه است.

سازماندهي. سازماندهي اين كتابخانه شامل موارد زير است :

1. فهرست‌ها و پايگاه‌هاي اطلاعاتي. برگه‌دان امكان دسترسي به منابعي را فراهم مي‌كند كه در مجموعه عمومي و مجموعه‌هاي تخصصي اقتصادي، حقوقي، سياسي، و اجتماعي قرار دارد و مربوط به قبل از دسامبر 1986 است. در اين برگه‌دان‌ها نام پديدآورنده، عنوان، و موضوع را در رديفي الفبايي مي‌توان يافت. براي منابعي كه از دسامبر 1986 به بعد به مجموعه افزوده شده، دستيابي از راه نظام پيوسته رايانه‌اي يا فهرست‌هاي چاپ شده رايانه‌اي كه از نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد استخراج شده، ميسر است. چون كتابخانه ژنو به‌صورت پيوسته به نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد در نيويورك متصل است، تمامي فايل‌هاي مربوط به آن قابل دسترسي است. به‌علاوه، كتابخانه به پايگاه‌هاي اطلاعاتي ديگري خارج از نظام ملل متحد نيز مرتبط است، از جمله ديالوگ[18] . همچنين اطلاعات منابع موجود در كتابخانه‌هاي سوئيس از طريق يك شبكه قابل بازيابي است و شبكه ديگري اطلاعات موجود در كتابخانه دانشگاه فني زوريخ را ارائه مي‌دهد. لوح‌هاي فشرده گوناگون براي بازيابي اطلاعات كتابشناختي در اختيار مراجعه‌كنندگان قرار دارد.

2. انتشارات كتابخانه. كتابخانه ژنو در تهيه و گردآوري اطلاعات براي "اسناد ملل متحد - فهرست جاري" و "نشانه‌هاي اسناد ملل متحد" با كتابخانه داگ هامرشولد همكاري مي‌كند. ضمنآ براي آگاهي‌رساني در مورد منابعي كه به كتابخانه افزوده شده، >كتابشناسي ماهانه< را منتشر مي‌كند. اين منبع، فهرستي چاپي است كه از نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد استخراج مي‌شود، مشتمل بر دو قسمت: يكي فهرست كتاب‌ها، مدارك رسمي، و پيايندها؛ و ديگري مقالات برگزيده. سابقه تهيه اين كتابشناسي به‌عنوان يكي از انتشارات كتابخانه جامعه ملل به 1928 بازمي‌گردد. در عين حال صورتي از تازه‌هاي كتابخانه و فتوكپي صفحه عنوان نشريات ادواري جديد به‌شيوه هفتگي به‌صورت غيرچاپي براي استفاده داخلي تهيه مي‌شود.

خدمات. كتابخانه ژنو علاوه بر دفتر سازمان ملل، به كميسيون اقتصادي اروپا، كنفرانس ملل متحد براي تجارت و توسعه (آنكتاد)[19] ، و تعداد زيادي از نهادهاي وابسته به ملل  متحد خدمات ارائه مي‌كند. دبيرخانه‌ها و شركت‌كنندگان در كنفرانس‌هاي جهاني كه در ژنو برگزار مي‌شود نيز از خدمات اين كتابخانه بهره‌مند مي‌شوند. كتابخانه ژنو با كتابخانه‌هاي كارگزاري‌هاي تخصصي ملل متحد كه در اروپا و در ژنو مستقر هستند درباره تأمين منابع مورد نياز آنها همكاري مي‌كند.

كتابخانه ژنو مانند كتابخانه داگ هامرشولد در درجه نخست به كاركنان خدمات ارائه مي‌كند. محققان خارج از نظام ملل متحد مي‌توانند با هماهنگي‌هاي لازم براي استفاده روزانه از منابع كارت درخواست تهيه كنند. اين كارت كه در صورت ارائه معرفي‌نامه تهيه مي‌شود، به محقق امكان مي‌دهد كه از منابع كتابخانه در همان روز استفاده كند و در صورت نياز تا يك هفته تمديد مي‌شود. ساعات كار كتابخانه مطابق با ساعات كار دبيرخانه است. منابع به استفاده‌كنندگان رسمي امانت داده مي‌شود، به‌جز شماره‌هاي جاري نشريات ادواري، مدارك ملل متحد و جامعه ملل، و ساير منابع كمياب و ارزشمند و قديمي و در خطر نابودي. براي استفاده‌كنندگان رسمي كه كارشان جنبه موقت دارد و براي شركت در كنفرانسي به ژنو آمده‌اند، رسم بر اين است كه دبيرخانه كنفرانس، كارشناسِ رابط تعيين مي‌كند و اين رابط پاسخگو و مسئول امانت‌هاي شركت‌كنندگان در اين كنفرانس‌هاست. در صورتي كه منبع در كتابخانه موجود نباشد و در فهرست سفارش‌ها نيز قرار نداشته باشد و به‌منظور اجراي وظايف محوله و براي مدت كوتاهي مورد نياز كارمندان دبيرخانه باشد، از ساير كتابخانه‌ها به‌امانت گرفته مي‌شود. كتابخانه ژنو نيز منابع خود را، در صورتي كه به‌كار دفتر سازمان ملل خدشه وارد نشود، به ساير كتابخانه‌ها امانت مي‌دهد.

كارمندان كتابخانه ژنو از مناطق جغرافيايي مختلف به استخدام درآمده‌اند و در مجموع به بيش از 20 زبان زنده دنيا تكلم مي‌كنند و خدمات ارائه مي‌دهند. سؤالات مرجع، تلفني نيز پاسخ داده مي‌شود. كتابشناسي‌هاي مختلف در مورد موضوعات مورد علاقه سازمان موجود است. كتابداران در صورت دريافت درخواست رسمي از ادارات دبيرخانه، خدمات اشاعه اطلاعات گزينشي (اس.دي.آي.) نيز انجام مي‌دهند و كتابشناسي‌هاي مفصل تخصصي تدارك مي‌بينند. نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد نيز در اختيار استفاده‌كنندگان قرار دارد. همچنين پايگاه‌هاي اطلاعاتي خارج از نظام ملل متحد و لوح‌هاي فشرده، منابع و ساير فناوري‌هاي نوين براي مشاوره در تحقيق، در دسترس مراجعان است. براي استفاده‌كنندگان رسمي از منابع چاپي و ريزنگار به‌رايگان فتوكپي تهيه مي‌شود و استفاده‌كنندگان آزاد نيز با پرداخت هزينه از اين امكان بهره‌مند مي‌شوند.

كتابخانه ژنو هر ساله براي آموزش استفاده‌كنندگان از بخش‌هاي مختلف و منابع، دوره‌هايي تدارك مي‌بيند. در مجموع بايد اظهار داشت كتابخانه ژنو جايگاه ويژه‌اي در بين مجموعه كتابخانه‌هاي سازمان ملل دارد. ويژگي تاريخي آن، گوناگوني مجموعه‌ها، و وظايفي كه برعهده دارد آن را از ساير كتابخانه‌ها متمايز مي‌سازد. اين كتابخانه در سوئيس و تمام اروپا عمده‌ترين كتابخانه‌اي است كه اسناد بين‌المللي را نگهداري مي‌كند.

مركز ارائه خدمات اطلاعاتي وين. اين مركز به دفتر سازمان ملل در وين و به برنامه ملل متحد در كنترل بين‌المللي مواد مخدر و ساير برنامه‌ها و نهادهاي مستقر در وين خدمات ارائه مي‌كند. در ضمن مركز اطلاعات ملل متحد براي كشورهاي اتريش و مجارستان نيز به‌شمار مي‌آيد. همچنين منابع اطلاعاتي مورد نياز شركت‌كنندگان در كنفرانس‌هاي متعددي را كه در وين برگزار مي‌شود در اختيارتان قرار مي‌دهد. دفتر وين، ناشر بسياري از منابع سازمان ملل در زمينه‌هاي مختلف موضوعي است. مركز مزبور كتابخانه بزرگي در اختيار دارد كه در شرح وظايف با كتابخانه‌هاي داگ هامرشولد و ژنو مشترك است (3:5).

مراكز ارائه خدمات اطلاعاتي كميسيون‌هاي منطقه‌اي شوراي اقتصادي ـ اجتماعي. مشكلات اقتصادي و حركتِ كُند رشد اقتصادي در كشورهاي كمتر توسعه‌يافته، يكي از نكات مورد توجه سازمان ملل از ابتداي تأسيس آن بوده است. يكي از اهداف كميسيون‌هاي منطقه‌اي تلاش در رفع مشكلات اقتصادي است. در هر يك از كميسيون‌هاي منطقه‌اي، مركز ارائه خدمات اطلاعاتي نسبتآ بزرگي وجود دارد كه به كتابخانه مجهز است. اين مراكز به دبيرخانه‌هاي مربوط، منابع اطلاعاتي ارائه مي‌دهند تا بتوانند وظايف خود را به‌نحو احسن انجام دهند. علاوه بر منابع اقتصادي عمومي، چنانچه نياز باشد كتابخانه‌هاي اين مراكز منابع خاصي در زمينه مشكلات و مسائل منطقه خود گردآوري مي‌كنند. اين كتابخانه‌ها عبارتند از:

1. كتابخانه كميسيون اقتصادي ـ اجتماعي آسيا و اقيانوسيه (اسكاپ). اين كميسيون ابتدا در 1947 تأسيس شد و نام نخست آن كميسيون اقتصادي آسيا و خاور دور بود. در 1950 كتابخانه آن فعاليت خود را آغاز كرد. اين كتابخانه در طبقه دوم ساختمان كميسيون در بانكوك (تايلند) قرار دارد و مجموعه آن در مورد منابع سازمان ملل و كارگزاري‌هاي تخصصي، كامل‌ترين مجموعه در منطقه است و سالانه 30000 عنوان به‌آن افزوده مي‌شود. علاوه بر كارمندان دبيرخانه و كارمندان كارگزاري‌هاي تخصصي كه در بانكوك حضور دارند، مقامات دولتي، اساتيد دانشگاه‌ها، دانشجويان، و محققان نيز از كتابخانه استفاده مي‌كنند. كتابخانه صورت منابع گردآوري شده را به‌طور هفتگي منتشر مي‌كند.

2. كتابخانه كميسيون اقتصادي افريقا. كميسيون اقتصادي افريقا در نخستين نشست خود در 1958 تصميم گرفت كتابخانه‌اي در آديس‌آبابا (اتيوپي) تأسيس كند. هنگامي كه تالار افريقا در 1961 گشايش يافت، كتابخانه در طبقه همكف ساختمان وزارت دفاع قرار داشت كه مقرّ موقت دبيرخانه كميسيون نيز بود، و سپس به تالار افريقا انتقال يافت. در 1977 كتابخانه به ساختمان مجزايي منتقل گرديد كه به اين منظور ساخته شده و مشتمل بر سه طبقه است.

انتخاب كتاب براي مجموعه اصلي از روي كتاب‌هاي موجود در كتابخانه داگ هامرشولد در موضوع افريقا انجام گرفته است. اين مجموعه مشتمل است بر حدود 275000 جلد (به‌انضمام مدارك سازمان ملل)، 2600 پيايند از ناشران تجاري، حدود 1000 نشريه دولتي، و 700 عنوان نشريه ادواري از سازمان ملل و كارگزاري‌هاي تخصصي. مقدار زيادي از منابع مجموعه از راه مبادله با دانشگاه‌ها، مؤسسات تحقيقاتي، و انجمن‌ها گردآوري مي‌شود. منابع اقتصادي ارزشمند از دولت‌هاي غير افريقايي به‌صورت هديه به كتابخانه رسيده است. موضوع اصلي مورد توجه در اين كتابخانه، توسعه اجتماعي و اقتصادي مناطق در حال توسعه با تأكيد بر افريقاست. بنابراين، منابعي در زمينه‌هاي كشاورزي، امور اقتصادي، توسعه منابع انساني، صنعت، منابع طبيعي، علوم و فناوري، امور اجتماعي، تجارت و بازرگاني، و حمل و نقل و ارتباطات را در مجموعه مي‌توان يافت. كتابخانه به كارمندان دبيرخانه كميسيون، كارمندان سازمان ملل در آديس‌آبابا، شركت‌كنندگان كنفرانس‌هايي كه كميسيون اقتصادي افريقا برگزار مي‌كند، كاركنان سازمان وحدت افريقا، مقامات رسمي سفارتخانه‌ها، محققان، و دانشجويان خدمات ارائه مي‌دهد. در اين كتابخانه فهرست‌هاي مختلف از قبيل تازه‌هاي كتابخانه منتشر مي‌شود. علاوه‌بر اينكه كتابخانه مركزي اصلي در مورد منابع اقتصادي در قاره افريقا به حساب مي‌آيد، نقش مهمي نيز به‌عنوان مركز اسناد براي كنفرانس‌ها و اجلاس‌هاي بين‌المللي فراواني كه در آديس‌آبابا برگزار مي‌شود، ايفا مي‌كند.

3. كتابخانه كميسيون اقتصادي امريكاي لاتين و كارائيب. كتابخانه اين كميسيون بلافاصله بعد از تأسيس آن در 1948 در سانتياگو، پايتخت شيلي، شروع به‌كار كرد. بخشي از ساختمان كميسيون با فضاي كافي به كتابخانه اختصاص داده شده است. موضوعات اصلي مجموعه، شامل جنبه‌هاي مختلف اقتصاد، علوم اجتماعي، و توسعه منابع طبيعي، و محيط زيست است. مجموعه كتابخانه بالغ بر 32000 جلد كتاب، عمدتآ به زبان اسپانيولي، انگليسي، و تعدادي به زبان فرانسوي و پرتغالي است. بيش از 80000 مدرك سازمان ملل و كارگزاري‌هاي تخصصي در مجموعه جداگانه‌اي نگهداري مي‌شود. 3000 نشريه ادواري و پيايند به‌طور جاري دريافت مي‌گردد. علاوه بر كارمندان كميسيون و كارمندان مؤسسه امريكاي لاتين، كاركنان ادارات مختلف سازمان ملل در منطقه، پژوهشگران، استادان، و دانشجويان مي‌توانند از كتابخانه استفاده كنند. تازه‌هاي كتابخانه به‌طور مرتب منتشر مي‌شود.

4. كتابخانه كميسيون اقتصادي ـ اجتماعي آسياي غربي. آخرين كميسيون منطقه‌اي كه شوراي اقتصادي - اجتماعي ملل متحد تشكيل داد، كميسيون غرب آسيا بود كه فعاليت خود را در 1974 آغاز كرد. قبل از آن همين كميسيون تحت‌عنوان اداره اقتصادي ـ اجتماعي سازمان ملل (1961) در بيروت مشغول به‌كار بود. هدف اصلي كميسيون، تلاش در تسريع توسعه اقتصادي ـ اجتماعي در منطقه است. كتابخانه از 1961 فعال بوده و شعبه‌هاي مختلفي داشته كه در بيروت مستقر بوده است. در حال حاضر كميسيون اقتصادي - اجتماعي آسياي غربي در عمان، پايتخت اردن، واقع است. كتابخانه به كارمندان كميسيون، هيئت‌هاي اعزامي از كشورهاي عضو ملل متحد، كارمندان و متخصصان ادارات سازمان ملل، ساير سازمان‌هاي بين‌المللي، اداره‌هاي دولتي، بانك‌ها، استادان، و دانشجويان خدمات ارائه مي‌كند. منابع سازمان ملل و كارگزاري‌هاي تخصصي و دولت‌هاي عربي در كتابخانه موجود است. موضوعات اصلي شامل توسعه اقتصادي و اجتماعي، صنعت، حمل و نقل، گردشگري، منابع طبيعي، كشاورزي، جمعيت، آموزش، و آمارهاي منطقه‌اي است. حدود 20000 جلد كتاب و 1000 عنوان نشريه ادواري به‌طور مرتب دريافت مي‌شود و عناوين تازه‌هاي كتابخانه منتشر مي‌گردد (8: ج 32، ص 3).

كتابخانه ديوان بين‌المللي دادگستري. ديوان بين‌المللي دادگستري كه مقرّ آن در لاهه (هلند) قرار دارد ركن اصلي قضايي ملل متحد محسوب مي‌شود. وظيفه اين ديوان قضاوت در مورد دعاوي خاصي است كه از طرف كشورهاي عضو ملل متحد به آن ارجاع مي‌گردد. در برخي موارد سازمان‌هاي بين‌المللي نيز از ديوان تقاضاي رأي مشورتي مي‌كنند. كتابخانه ديوان، كتابخانه‌اي كاملا تخصصي مشتمل بر بيش از 60000 جلد كتاب است كه در 1922 همراه با دادگاه جامعه ملل تأسيس شده و به‌طور عمده در اختيار 15 قاضي ديوان و كارشناسان دبيرخانه قرار دارد. علاوه بر منابع مرجع، گزارش‌هاي حقوقي و منابع مربوط به حقوق بين‌المللي عمومي و خصوصي، امور قضايي سازمان‌هاي بين‌المللي، قوانين مدني كشورها، سياست، و روابط بين‌الملل را مي‌توان در كتابخانه يافت. موارد مربوط با كار ديوان از بين مدارك جامعه ملل، ملل متحد، و كارگزاري‌هاي تخصصي بخشي از مجموعه را تشكيل مي‌دهد. اكثر نشريات ادواري عمده و مهم در زمينه حقوق بين‌الملل دريافت مي‌شود. ديوان از 1947 به‌بعد سالنامه و كتابنامه منتشر كرده است (8: ج 32، ص 28) مجموعه آراي قضايي ديوان نيز مرتبآ به چاپ مي‌رسد.

ساير كتابخانه‌هاي نظام ملل متحد. نهادهاي ملل متحد از قبيل مركز تجارت جهاني در ژنو، برنامه محيط زيست ملل متحد در نايروبي (كنيا)، صندوق كودكان ملل متحد يونيسف، كتابخانه در نيويورك، و جز آن كتابخانه‌هاي خاص خود را دارند. هر كدام از كارگزاري‌هاي تخصصي نيز مجهز به كتابخانه هستند. كارگزاري‌هاي تخصصي عبارتند از: آژانس بين‌المللي انرژي اتمي؛ اتحاديه جهاني ارتباطات (آي.تي.يو.)؛ اتحاديه جهاني پست (يو.پي.يو.)؛ بانك جهاني؛ سازمان آموزشي، علمي و فرهنگي ملل متحديونسكو؛ سازمان تجارت جهاني (دبليو.تي.اُ.)؛ سازمان توسعه صنعتي ملل متحد (يونيدو)؛ سازمان بهداشت جهاني (هو)؛ سازمان بين‌المللي كار (آي.ال.اُ.)؛ سازمان جهاني مالكيت فكري (ويپو)؛ سازمان خواربار و كشاورزي (فائو)؛ سازمان جهاني هواپيمايي كشوري (ايكائو)؛ سازمان جهاني دريانوردي (ايمو)؛ سازمان هواشناسي جهاني (دبليو.ام.اُ.)؛ صندوق بين‌المللي پول (آي.ام.اف.)؛ و صندوق بين‌المللي توسعه كشاورزي (ايفاد).

از ميان كارگزاري‌هاي ذكر شده، كتابخانه سازمان جهاني كار از همه قديمي‌تر است كه در 1919 تأسيس شده و يكي از بزرگ‌ترين و مفصل‌ترين مجموعه‌هاي دنيا مربوط به مسائل كار و كارگري در آن نگهداري مي‌شود. اين كتابخانه در ژنو قرار دارد (1:6). كتابخانه يونسكو در پاريس نيز از شهرت و اعتبار ويژه‌اي برخوردار است، همچنين كتابخانه سازمان خواربار و كشاورزي در رم. مي‌توان گفت هريك از كتابخانه‌هاي مستقر در مقرّ كارگزاري‌هاي مذكور در موضوع مربوط به خود يك كتابخانه تخصصي كم نظير شمرده مي‌شوند. در عين حال هر يك از اين كارگزاري‌ها دفاتر منطقه‌اي در دنيا دارند كه معمولا به كتابخانه مجهز است. به‌طور مثال، كميسيون‌هاي ملي يونسكو در كشورهاي مختلف، كتابخانه دارند. نظام كتابخانه‌هاي واسپاري يونسكو به 379 كتابخانه در دنيا بالغ مي‌شود. از ديگر كارگزاري‌هاي تخصصي ملل متحد كه داراي نظام جهاني كتابخانه‌هاي واسپاري هستند مي‌توان از فائو، ايكائو، سازمان بهداشت جهاني، و سازمان جهاني مالكيت معنوي نام برد. بانك جهاني در كشورهاي درحال توسعه كتابخانه‌هاي اماني دارد (1: ج 1، ص 45).

كتابخانه‌هاي مرجعِ مراكز اطلاعات سازمان ملل. در هر يك از مراكز اطلاعات ملل متحد دنيا يك كتابخانه مرجع وجود دارد. اين كتابخانه‌ها محل نگهداري متن كامل تصميمات اصلي و قطعنامه‌هاي مصوب مجمع عمومي، شوراي امنيت، و ساير ركن‌هاي ملل متحد است. مجموعه كتاب‌ها و اسناد كتابخانه به‌طور مرتب با ارسال منابع جديد از طريق پست سياسي به‌وسيله  ستاد مركزي سازمان ملل، دفتر ژنو، كميته‌هاي مجمع عمومي، و اداره‌هاي مستقل دفتر دبيركل روزآمد مي‌شود. ساير مدارك كتابخانه‌ها شامل اطلاعيه‌هاي مطبوعاتي سازمان ملل، نشريات ادواري، گزارش‌ها، كتاب‌هاي مرجع، نشريات اداره اطلاعات همگاني، و كارگزاري‌هاي تخصصي سازمان ملل متحد است. كتابخانه‌هاي مرجع محل نگهداري منابع ديداري - شنيداري شامل فيلم، نوارهاي ويدئو، عكس، پوستر، و جز آن نيز هستند. اين كتابخانه‌ها افراد علاقه‌مند را به كتابخانه‌هاي واسپاري اسناد ملل متحد ارجاع مي‌دهند و با آنها مرتبط هستند (15: فصل2).

كتابخانه مرجعِ مركز اطلاعات سازمان ملل متحد در تهران. مركز اطلاعات سازمان ملل متحد در 1950 در تهران تأسيس شده است. فعاليت اين مركز از 1981 تا اواخر 1991 به حالت نيمه تعطيل درآمد و اغلب منابع كتابخانه آن به دفتر مطالعات سياسي وزارت امور خارجه جمهوري اسلامي ايران منتقل شد. از 1992 اين مركز بازگشايي و از نيمه سال 1994 فعاليت آن با استخدام كارمندي بين‌المللي از تبعه پاكستان به‌گونه‌اي كامل از سر گرفته شد. حدود 8000 جلد كتاب از انتشارات سازمان ملل و كارگزاري‌هاي تخصصي به‌زبان انگليسي به‌انضمام حدود 65000 سند از ركن‌هاي مختلف ملل متحد، حدود 140 عنوان نشريه ادواري، تعداد 110 نوار ويدئو، بيش‌از 500 قطعه عكس، 50 عدد اسلايد، تعدادي پوستر، لوح فشرده، و جز آن در اين كتابخانه موجود است. سازماندهي اسناد و مدارك در اين كتابخانه از شيوه خاص منابع ملل متحد و دستورالعمل‌هاي كتابخانه داگ هامرشولد پيروي مي‌كند.

استفاده‌كنندگان كتابخانه مركز اطلاعات، كارمندان نظام ملل متحد در تهران، خبرنگاران، پژوهشگران، استادان و دانشجويان دانشگاه‌ها، كارمندان وزارتخانه‌ها و سازمان‌هاي دولتي و غيردولتي هستند. اطلاعات درخواستي از راه پست، تلفن، دورنگار، و پست الكترونيكي در اختيار متقاضيان گذارده مي‌شود. منابع مرجع و نشريات ادواري در كتابخانه مورد مطالعه قرار مي‌گيرند و ساير منابع به امانت نيز داده مي‌شوند. از منابع غيراماني تا حدود 10 صفحه براي هر متقاضي به رايگان فتوكپي تهيه مي‌شود. نسخه‌هاي مكرر منابع دريافتي جديد از اداره اطلاعات همگاني و ساير ادارات ملل متحد به‌منظور پخش ميان دانشگاه‌هاي كشور، به‌دفتر همكاري‌هاي علمي و بين‌المللي وزارت فرهنگ و آموزش عالي و سازمان مركزي و واحد جنوب دانشگاه آزاد اسلامي ارسال مي‌گردد. اطلاعات دريافتي جديد و اطلاعيه‌هاي مطبوعاتي صادره در مركز اطلاعات ملل متحد در تهران از راه پست الكترونيكي به رسانه‌ها، خبرگزاري جمهوري اسلامي، ساير خبرگزاري‌ها، و صداوسيماي جمهوري اسلامي فرستاده مي‌شود. كتابخانه مركز از راه شبكه اينترنت و لوح فشرده امكان دسترسي به فايل‌هاي مختلف نظام اطلاعات كتابشناختي ملل متحد را دارد و پاسخ‌گوي سؤالات مرجع در زمينه‌هاي مربوط است. اين كتابخانه داراي سايت اينترنتي به‌نشاني www.unic-ir.org است. براي استفاده از كتابخانه همراه داشتن معرفي‌نامه از محل كار يا تحصيل و كارت شناسايي معتبر ضروري است. كتابخانه از ساعت 9 صبح تا 3 بعدازظهر هر روز به‌جز جمعه‌ها و شنبه‌ها پذيراي مراجعه‌كنندگان است.

 

مآخذ: 1) مصفا، نسرين؛ شايگان، فريده، و صادقي‌حقيقي، ديدخت. راهنماي سازمان ملل متحد. ج :1اسناد و انتشارات. تهران: وزارت امور خارجه، مؤسسه چاپ و انتشارات،1374؛

2) Basic Facts about the United Nations. New York: United Nations. DPI, 2000; 3) A Brief Guide to United Nations Document Symbols and Official Records. New York: United Nations. DPI. Public Inquiries Unit,[sd]; 4) "Functions and Organization of the Department of Public Information". ST/SGB/Organization, 14 June 1996; 5) "Functions and Organization of the United Nations Office at Vienna".ST/ SGB/ Organization, 6 June 1996; 6) "International Labour Organization Library". Geneva: ILO, [sd]; 7) "Principles Governing United Nations Depository Libraries". ST/AI/ 189/ Add.11/Rev, 2-18 August 1995; 8) Sobel, Samuel L."The United Nations Libraries". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol.32, pp.7-41; 9) This is DPI: The United Nations Department of Public Information and How it works. New York: United Nations. DPI, 1984; 10) UNBIS: An Overview of the Databases. New York: United Nations, Dag HammarskjÎld Library, 1990; 11) UNBIS Plus on CD- ROM: User Manual. Alexandria: Chadwyck-Healey, 1995; 12) United Nations. General Assembly. Report of the Committee on Information. New York: United Nations, 2003; 13) United Nations. Dag HammarskjÎld Library. New York: DPI, 1994; 14) United Nations Documentation:A Brief Guide.New York: United Nations, Dag HammarskjÎld Library, 1994; 15) United Nations Information: Centres and Services: Directory (Information Current as of September 1996). New York: United Nations. DPI, 1996; 16) United Nations Information: Centres Manual. New York: United Nations. DPI, 1991.

                نازنين قائم‌مقامي

 


[1]. Department of Public Information (DPI)

[2]. Yearbook of the United Nations 

[3]. United Nations Information Centers

[4]. Dag Hammarskjöld Library

[5]. Committee on Information

[6]. U.N. Library

[7]. Woodrow Wilson

[8]. Abraham H. Feller

[9]. United Nations Bibliographic Information System (UNBIS)

[10]. UNDOC: Current Index

[11]. Index to Proceedings of the General Assembly

[12]. United Nations Documentation: A Brief Guide

[13]. Cumulative Indexes to resolutions of major organs of the UN

[14]. United Nations Documentation Information System(UNDIS)

[15]. United Nations Documentation Index (UNDEX)

[16]. UNBIS Thesaurus File (THESAU)

[17]. New York Computing Service (NYCS)

[18]

[19]. United Nations Conference on Trade and Development(UNCTAD)

 

 

 

بازگشت به فهرست مقالات س