Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات س

 

سامانة اطلاعات مكاني (جي‌آي‌اس[1]). سامانه‌ای براي گردآوري، ذخيره‌، کنترل، ترکیب، پردازش، تحليل، و نمايش داده‌هاي توصيف‌کنندة مکان‌ها و فضاهاي روي سطح زمين (= داده‌هاي زمین مرجع[2]) است. سامانه جي‌آي‌اس شامل سخت افزار، نرم افزار، اطلاعات، سازمان، و نيروي انساني است. سامانه پنج عمل بر روی داده ها انجام‌ می‌دهد: 1) ورود و تأييد؛ 2) ذخيره و مديريت پايگاه؛ 3) خروجي و نمايش؛ 4) انتقال و 5) تعامل با کاربر. سامانه اطلاعات مکانی با دو نوع داده سر و کار دارد: یکی داده‌ها يا مختصات جغرافيايي موسوم به داده‌هاي مکاني، و دیگر داده‌هاي توصيفي.

داده‌هاي مکاني نشان دهنده موقعیت مکانی عوارض بر روی زمین است. هر عارضه بر روی زمین که بتوان به آن مختصات (x,y,z) داد، داده مکانی است. در سامانه اطلاعات مکانی، داده‌ها به صورت نقاط، خطوط و مناطق[3] نشان داده مي‌شوند. داده‌هاي توصيفي عارضه‌های مکانی را توصیف می‌کنند. داده‌ها شامل: 1) داده‌هاي توصيفيِ فضايي، 2) داده‌هاي توصيفيِ زماني[4] و 3) داده‌هاي توصيفيِ موضوعي[5] هستند.

در سامانة اطلاعات هر دسته از داده‌ها در یک لایه، و لایه‌ها بر روی هم قرار می‌گیرند. تحلیل‌داده­ها با ترکیب داده‌هاي لایه­ها انجام‌ می‌شود. امروزه نرم‌افزارهاي متعدی برای به­کارگیری در دستگاه/ سخت­افزارهای سامانه‌هاي اطلاعات مکانی و جود دارد[6]

پیشینه. بنیان جي‌آي‌اس در دهه1960 در پی توسعه سامانه­‌هاي رایانه‌ای، پيشرفت در تحليل‌هاي کمي و رياضي، و پیشرفت در نقشه­برداری و عکس‌برداري ریخته شد. اولين سامانه جامع جي‌آي‌اس در سال 1977 در کانادا و برای کمک به برنامه‌هاي عمراني دولت و اصلاح شیوه‌هاي کشاورزي آغاز به­کار کرد. ايسري[7] در دهه 1980 آرک‌اينفو[8] را عرضه کرد که سامانه‌ای مبتني بر برُدار[9] است. سپس شرکت‌هاي توليد کنندة نرم‌افزار جي‌آي‌اس، نرم‌افزارهای بیشتری طراحی کردند. شکوفايي جي‌آي‌اس در دهة 1990، با توانمندتر شدن سخت‌افزار و نرم‌افزار آن افزایش یافت و ابزارها و روش‌هاي جديد برای آن ساخته و تدوین شد.

 در دهة 1990، عرصه‌هاي به­کارگیری جي‌آي‌اس افزایش یافت و حتی در برنامه‌هاي آموزشي دانشگاه‌ها و مدارس نیز به­کار رفت. در سال­هاي اخير از جي‌آي‌اس در آموزش مهندسي، پروژه‌هاي عمرانی، محيط‌زيست، توليد صدا، جنگل‌داري و منابع طبيعي استفاده مي‌شود. در جغرافيا و برنامه‌ريزي شهري براي ارزيابي میزان ماليات، محافظت از تسهيلات حمل و نقل و کاربري ‌اراضي[10] کاربرد فراوان دارد. مؤسسه بين‌المللي جي‌آي‌اس هلند در چهارمين همايش بين‌المللي جي‌آي‌اس که در سال 1386 در سازمان نقشه‌برداري ايران برگزار شد، عنوان سامانه ‌اطلاعات‌ جغرافيايی[11] را به سامانه ‌‌اطلاعات ‌مكاني ‌تغيير داد. منظور از تغییر عنوان، تأکيد بر کاربرد اين سامانه فراتر از جغرافياست.

در ایران، نخستین بارسازمان نقشه‌برداري كشور در سال 1369 جی‌آی‌اس را به­کار گرفت. در دي ماه 1372 نیز «شوراي ملي كاربران سامانه­‌هاي اطلاعات جغرافيايي» در ایران تأسيس شد و همچنان فعال است. در حال حاضر 24 وزارتخانه، سازمان يا دسـتگاه اجرايـي عـضو این شورا هستند.

 جی‌آی‌اس در کتابخانه ها. پيش از سال 1994 از فناوري‌جي‌آي‌اس براي تصميم­گيري‌هاي مديريتی در کتابخانه‌ها کمتر استفاده می‌شد. نخستین بار لينچ[12] در گزارش تحقيق و توسعة کتابخانه بريتانيا در سال 1987 به آن پرداخت (1). در سال‌هاي بعد موضوع جي‌آي‌اس به ادبیات کتابداری راه یافت. امروزه در برخی کتابخانه‌ها، کاربران اطلاعات مکانی، کتابخانه را محل ارائه خدمات اطلاع‌رساني با استفاده از داده‌هاي مکان ‌مرجع می‌دانند. کتابخانه‌ها به علاوه، می­توانند از این فناروی به‌عنوان ابزار مديريت کتابخانه استفاده کنند.

مطالبي در زمينه پياده‌سازي جي‌آي‌اس به منظور استفاده از منابع جغرافيايي، در کتابخانه‌ها نوشته شده است (2-10). اما، اخیرا توجه بیشتری به کاربرد جي‌آي‌اس در بهبود خدمات کتابخانه‌ها شده است. برخی آنها تمرکزشان بر فعالیت‌ها و خدمات داخل کتابخانه است، مانند مجموعه­سازی و وجين سامان‌مند (11-12)، بررسي ميزان استفاده از تجهيزات کتابخانه (13-15)، مديريت اموال و تجهيزات کتابخانه (16)، بررسي رفتار استفاده از کتاب در کتابخانه (11)، شناسايي مکان منابع کتابخانه (11؛ 17)، بررسی رفتار مسيريابي کاربران در فضاي کتابخانه (18-19)، راهنماي آنلاین در کتابخانه (20)، مديريت فضاي کتابخانه (20) و بررسي نياز به ارائه خدمات جديد در کتابخانه‌ها.

 برخی دیگر با داده‌هاي مکانی خارج از کتابخانه مرتبط‌اند و تمرکزشان بر فعالیت‌ها و خدمات مکانی محيط خارج از کتابخانه است، مانند یافتن مکان مناسب برای کتابخانه (21-22)، ايجاد شعبه‌هاي جديد کتابخانه (23-24)، برنامه‌ريزي خدمات کتابخانه‌ها (23)، بازاريابي مناطق کتابخانه، ارزيابي خدمات کتابخانه (25)، ساماندهي مدارك و اندازه‌گيري فاصله کاربران از کتابخانه‌ها.

مديران كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني برای مدیریت فضا‌هاي در اختیار خود می­توانند ازسامانه‌های اطلاعات مکانی بسیار بهره ببرند. هم اکنون در برخی کتابخانه‌هاي بسیار بزرگ پست کتابدار متخصص جي‌آي‌اس ایجاد شده است (26). در هر حال، بهره­برداری بهینه از این سامانه نیازمند آموزش و تجربه­اندوزی است.

 

مآخذ:

1) Griffiths, EC. "What is a model?" 2009. [online]. available: http://www.emily-gri_ths.postgrad.shef .ac.uk/models.pdf. [4 Dec. 2012];  2) Houser, B. "Building a library GIS service from the ground up". Library Trends. Vol. 55, No. 2 (2006): 315-326;  3) Aufmuth, J. "Centralized vs. distributed systems: academic library models for GIS and remote sensing activities on campus". Library Trends. Vol. 55, No. 2 (2006): 340-348; 4) Abresch, J; A. Hanson; S.J. Heron, and P.J. Reehling. Integrating Geographic Information Systems into Library Services: A Guide for Academic Libraries. Hershey: Information Science Pub, 2008; 5) Donnelly, F.P. "Evaluating open source GIS for libraries". Library Hi Tech. Vol. 28, No. 1 (2010): 131-151;  6) Jue, D.K. Implementing GIS in the public library arena. Graduate School of Library and Information Science, University of Illinois at Urbana-Champaign, Urbana-Champaign, IL, 1995. p. 195-212; 7) Kowal, K. "Tapping the web for GIS and mapping technologies: for all levels of libraries and users". Information Technology and Libraries. Vol. 21, No. 3 (2002.):109-114; 8) Larsgaard, M.L." Metaloging of digital geospatial data". Cartographic Journal. Vol. 42, No. 3(2005): 231-237;  9) Smith, L.C; M. Gluck. Geographic Information Systems and libraries: patrons, maps, and spatial information. Clinic on Library Applications of Data Processing. Graduate School of Library and Information Science, University of Illinois at Urbana-Champaign, Urbana-Champaign, IL.1995; 10) Strasser, T.C." Geographic information systems and the New York State Library: mapping new pathways for library service". Library Hi Tech Journal. Vol. 16, No. 3 (1998):43-50; 11) Xia, J. "Using GIS to measure in-library book-use behavior". Information Technology and Libraries. Vol. 23, No. 4 (2004c):184−191; 

12) پورنقی،‌رویا." مدیریت مجموعۀ منابع کتابخانه با استفاده از سامانه اطلاعات مکانی (مطالعۀ موردی: کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران)". تحقیقات کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاهی، دوره 47، شماره 3 (1392):251-272.;

 13) Xia , J."Visualizing occupancy of library study space with GIS maps". New Library World. Vol. 106 (2005b): 219-233 (1212/1213): Mandel 2010a; 14) Mandel, L.H. "Geographic information systems: tools for displaying in-library use data". Information Technology & Libraries. Vol. 29, No.1(2010a): 47-52; 15) Pournaghi, R. "Analysis of the Physical Behavior of Library Users in Reading Rooms through GIS: A Case Study of the Central Library of Tehran University". International Journal of Social, Education, Economics and Management Engineering. Vol. 9, No. 4 (2015):1221-1227;

 16) پورنقی،‌ رویا؛ باب الحوائجی، فهیمه. "مدیریت مکانی اموال و تجهیزات با استفاده از جی‌آی‌اس مدل پیشنهادی برای کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران". فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، دوره. 25، شماره 4 (1393): 115-128; 17) پورنقی، رويا؛ باب الحوائجی، فهيمه؛ قراگوزلو، عليرضا؛ حريری، نجلا. "مدل پيشنهادی بازنمائی مکانی مجموعه منابع کتابخانه با استفاده از جی‌آی‌اس (مطالعه موردی: کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران)". فصلنامه مدیریت سلامت، دوره 16، شماره 53 (1392): 22-35;

18) Mandel, L.H." Toward an understanding of library patron wayfinding: observing patrons' entry routes in a public library". Library & Information Science Research. Vol. 32, No. 2 (2010b): 116-130;

19) پورنقی، رویا؛ باب الحوائجی، فهیمه. "بررسي رفتار مسيريابي مراجعين کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران با استفاده از سامانه اطلاعات مکاني". فصلنامه دانش شناسي، دوره 27، شماره4 (1393): 1-16; 20) پورنقي، رویا. "ارائه الگوي مناسب خدمات کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع رساني با استفاده از جي‌آي‌اس و تأکيد بر داده‌هاي مکاني کتابخانه". رساله دکتري تخصصي در رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسي، دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات، دانشکده علوم انساني و اجتماعي، 1391; 21) مختارپور، ر؛ تقي زاده، رنگزن." مكان‌يابي كتابخانه‌هاي عمومي شهرستان اهواز با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافيايي (ساج)". كتابداري و اطلاع‌رساني، دوره 2، شماره12 (1388): 29- 44; 22) رهنما، م.؛ آقاجاني، ح. "تحليل توزيع فضايي كتابخانه‌هاي عمومي در شهر مشهد". فصلنامه كتابداري و اطلاع رساني، دوره 2، شماره 12 (1388):7-26;

23)Kinikin, J. "Applying geographic information systems to the Weber County Library System". Information Technology & Libraries. Vol. 23, No. 3 (2004):102-107; 24) Koontz, C.M. "Using Geographic Information Systems for Estimating and Profiling Geographic Library Market Areas". Graduate School of Library and Information Science, University of Illinois at Urbana-Champaign. (1996); 25) Bishop, B.W; L. H. Mandel; C.R. McClure. "Geographic Information Systems (GIS) in Public Library Assessment". Library and Information Science Research Electronic Journal. Vol. 21, No.1 (2011):1-18;

26) پورنقی، ‌رویا ؛ باب الحوائجی، فهیمه. سامانه اطلاعات مکاني (جيآياس) و کاربردهاي آن در علم اطلاعات و دانششناسي. تهران: پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، چاپار،1394.

 



[1] .Geospatial Information System (GIS)

[2] .Georeference

[3] .Points, Lines and Polygons

[4] .Time Attribute

[5] .Thematic Attribute

[6]. برخی از این نرم افزارها اینها هستند:

 ArcInfo، Mapinfo، Arcview GIS، ILWIS=Integrated land and Water Information System، ER Mapper Map Viewer, ArcGIS, Auto CAD, ERIDAST and ، ArcMap.

 

[7]. ESRI

[8]. ArcInfo

[9]. سامانه‌هایی که ویژگی‌های جغرافیایی را به وسیله مجموعه‌ای از مختصات نشان می‌دهند.

[10]. Land Use

[11]. Geographical Information System

[12]. Lynch

رویا پورنقی

بازگشت به  فهرست مقالات س