Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات س

 

سرعنوان‌هاي موضوعي[1] . سرعنوان موضوعي فهرستي از اصطلاحات و واژه‌هاي ساده يا مركب است كه براي بازنمايي موضوع كتاب‌ها و مواد كتابخانه‌اي در فهرست‌هاي كتابخانه‌ها تهيه و به‌كار برده مي‌شود. اين واژه‌ها و اصطلاحات را كتابداران و فهرستنويسان با دقت از درون واژه‌هايي كه در زبان طبيعي براي معرفي موضوع كتاب‌ها موجود است انتخاب مي‌كنند و از بقيه واژه‌هايي كه به‌گونه‌اي مي‌توانند معرف موضوع باشند به واژه انتخاب شده ارجاع مي‌دهند. بدين‌ترتيب، مراجعه‌كننده به فهرست كتاب‌ها، با هر واژه‌اي كه به فهرست مراجعه كند، از طريق اين ارجاع‌ها به كتاب‌هاي موردنظر خود مي‌رسد. در صورت نبودن فهرست سرعنوان‌هاي موضوعي، اين خطر وجود دارد كه كتاب‌هاي هم موضوع ذيل واژه‌هاي مختلف معرفي شوند و جست‌وجوي منظم براي دست يافتن به تمامي منابع موجود در يك كتابخانه امكان‌پذير نباشد. تدوين سرعنوان‌هاي موضوعي، اساسي‌ترين تدبيري است كه كتابداران براي تجميع مدارك مربوط به يك موضوع به‌كار مي‌بندند و قسمت مهمي از فعاليت سازماندهي اطلاعات را توسط اين فهرست انجام مي‌دهند.

تاريخچه. فكر سرعنوان‌هاي موضوعي را به آندرئا كرستادورو[2] ، دانشور ايتاليايي قرن نوزدهم مقيم انگلستان، نسبت مي‌دهند. وي در پيشنهاد خود براي تهيه فهرست چاپي براي كتابخانه بريتانيا*، در جزوه‌اي به نام >هنر فهرست‌سازي كتابخانه<[3]  اعلام داشت كه فهرستنويس بايد براي نشان دادن موضوع كتاب‌ها سرعنواني انتخاب كند كه هم مناسب و هم براي عموم قابل فهم باشد و جوينده را به محتواي كتاب هدايت كند.

چارلز امي كاتر* در چهار ويرايش >قواعد فهرست واژه‌نامه‌اي<[4]  مراحل اين كار را به ضابطه درآورد و در مورد شكل اين سرعنوان‌ها پيشنهاداتي ارائه كرد. تا آن زمان، يعني اواخر قرن 19 و اوايل قرن 20، تخصيص سرعنوان موضوعي به كتاب در دست فهرست به سليقه و خلاقيت فهرستنويسان واگذار شده بود، و اين روش كار را بي‌اندازه مشكل مي‌كرد (:2 ج 29، ص 178).

در 1895>فهرست سرعنوان‌هاي موضوعي براي استفاده در فهرست‌هاي واژه‌نامه‌اي<[5]  به بازار آمد كه يكي از كميته‌هاي انجمن كتابداران امريكا با استفاده از قوانين چارلز كاتر آن را تدوين كرده بود. پيش از انتشار اين كتاب، فهرست‌هاي موضوعي الفبايي موجود بر اساس سرعنوان‌هاي وام گرفته از فهرست‌هاي معتبر چاپي كتابخانه‌ها يا صرفآ از كليدواژه‌هاي عناوين كتاب‌ها تهيه و تدوين مي‌شد. اما به لطف انتشار اين كتاب در آستانه قرن جديد، تكنيك فهرست واژه‌نامه‌اي به سرعت مسير ترقي را پيمود تا به‌صورت قالب اصلي تدوين فهرست‌هاي كتابخانه‌هاي امريكا درآمد (:3 3-4).

ساختار. سرعنوان‌ها درواقع نوعي زبان كنترل شده براي بازنمايي موضوع كتاب‌ها و ساير منابع كتابخانه‌اي هستند و از اين لحاظ اصول تدوين آنها شباهت بسياري با اصطلاح‌نامه‌ها دارد، با اين تفاوت كه سرعنوان‌هاي موضوعي نوعي نمايه‌سازي پيش‌همارا هستند. ارجاعاتي كه در سرعنوان‌هاي موضوعي به‌كار مي‌رود عبارتند از:

× = نگاه كنيد از (مترادف‌ها و متشابهات)؛

×× = نيز نگاه كنيد از (اصطلاح اعم)؛

نك. نگاه كنيد به(ارجاع از مترادف به اصطلاح انتخاب شده)؛ و

ن.ن. = نيز نگاه كنيد به (اصطلاح اخص).

در سرعنوان‌ها تقسيمات فرعي موضوعي، دوره‌اي، جغرافيايي، شكلي، عام، و جز آن براي اخص كردن موضوع‌ها به‌كار برده مي‌شود (:1 سي ـ سي و شش). انتخاب سرعنوان‌هاي موضوعي بر اساس پشتوانه انتشاراتي هر زبان يا كتابخانه است.

امروزه با تهيه فهرست‌هاي سرعنوان‌هاي موضوعي توسط كتابخانه‌هاي ملي (يا كتابخانه‌هاي اصلي در هر كشور) فهرست‌هاي سرعنوان‌هاي موضوعي به‌صورت كتاب يا پايگاه‌هاي الكترونيكي توليد و در اختيار كتابخانه‌ها گذاشته مي‌شود.

با استفاده از سرعنوان‌هاي موضوعي در سطح ملي بيشترين حد همساني ممكن در بازنمايي موضوعات مدارك و مواد كتابخانه‌اي حاصل و كار بازيابي اطلاعات تسهيل مي‌شود.

فهرست سرعنوان‌هاي موضوعي نه تنها براي كتابداران و فهرستنويسان مفيد است، بلكه كتابداران مرجع و مراجعه‌كنندگان به كتابخانه‌ها با مشورت با آن مي‌توانند به جست‌وجوي مناسب‌تر و سريع‌تر در فهرست‌هاي كتابخانه‌ها بپردازند.

 

مآخذ: 1) سرعنوان‌هاي موضوعي فارسي. ويرايش 2. زيرنظر پوري سلطاني و كامران فاني؛ با همكاري مهناز رهبري اصل. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، ؛1373

2) Daily, Jay E. "Subject Headings". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol.29, PP.178-191; 3) Drabenstott, Karen Markey; Vizine, Goetz Dian. Using Subject Headings for Online Retrieval. San Diego: Academic Press, 1994.

فيروزان زهادي

                بازنويسي داكا

 


.[1] Subject Headings    

.[2] Andrea Crestadoro    

.[3] Art of Making Catalogues    

.[4] Rules for a Dictionary Catalog   

.[5] List of Subject Headings for use in Dictionary Catalogues

 

 

بازگشت به فهرست مقالات س