Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات س

 

 

سرلوح. در كتابسازي سنتي، سرلوح عبارت است از نام و عنواني كه بر بالاي نامه ]يا صفحه اول كتاب[ نويسند، اما در اصطلاح كتاب‌آرايي به نقش و نگاره‌اي مُذهب يا مُرصع اطلاق مي‌شود كه بر بالاي نخستين صفحه زوج كتاب (صفحه دوم نسخه‌هاي خطي، يا پشتِ برگِ نخستِ آنها) ترسيم مي‌شده است (:4 ذيل "سرلوح"؛ :1 27).

سرلوح كتاب داراي زمينه‌اي با آبِزر، لاجورد، و يا الوان ديگر بوده است و با گل و بوته، تشعير، خطوط اسليمي - ختايي، يا نگاره‌هاي هندسي روي آن را منقش مي‌كرده‌اند. اين‌گونه سرلوح‌ها را نسخه‌شناسان معاصر به نام "سرلوح ساده" مي‌نامند (:5 676). گاهي در داخل سرلوح، عنوان كتاب، عبارات دعا، و مواردي جز آن تحرير مي‌شده است و گاهي نيز در زير سرلوح مذكور، البته چسبيده به آن، شكلي مستطيل‌گونه ترسيم و دو سوي اضلاع كوتاه آن با نيم دايره‌هايي مدور شده و به شكل كتيبه در مي‌آمده است، با زمينه پوشيده از سفيداب، آب‌زر، يا لاجورد كه "بِسمِلَه" يا عنوان كتاب در داخل آن نوشته مي‌شده است و امروزه از آن به "سرلوح مزدوج" يا "سرلوح كتيبه‌دار" تعبير مي‌كنند (:4 ذيل "سرلوح"؛ :5 676). از اواخر عصر تيموري و خصوصآ از عهد صفوي، بعضي از مذهبان نقطه‌هايي با سوزن بر روي زمينه زرين يا لاجوردين سرلوح‌ها مي‌زدند و با اين كار بر زيبايي سرلوح‌ها مي‌افزودند. معاصران از اين‌گونه سرلوح‌ها به‌نام "سرلوح سوزن زده" ياد مي‌كنند (:5 679).

از آنجا كه سرلوح كتاب به لحاظ ابعادش، بايد با جدول* كتاب تناسب داشته باشد، عمومآ در ابعادي ترسيم مي‌شود كه ابعادش از سمت راست و چپ، موازي و متساوي با ابعاد جدول كتاب باشد. به اين مناسبت، در بسياري از موارد سرلوح‌ها را نيز از چهار طرف آن "مُجَدâوَل" مي‌كرده‌اند و آنها را را "لوح مُجَدâوَل" مي‌ناميده‌اند (:2 667).

منشأ كشيدن سرلوح براي كتاب را بايد در تاريخ مصحف‌نويسي] قرآن[ جست‌وجو كرد، در كتابت و نسخه‌نويسي قرآن مجيد، سرسوره‌ها با شكل هندسي و با آب زعفران فراهم مي‌آمد. به اين‌ترتيب نخستين سوره قرآن مجيد نيز با شكل و نگاره آغاز مي‌شد. اين شكل‌ها و نگاره‌ها در سده‌هاي 4 و 5ق. ابتدايي بودند و با سياهي ترسيم مي‌شدند. سپس به سرلوح‌هاي هنري و تزييني تبديل شدند. تا اواخر سده 8ق. براي برخي نسخه‌هاي نگاشته شده به فارسي و تازي نيز جدول‌هاي ساده و عادي ترسيم مي‌شد، اما از سده 9ق. كتاب‌آرايان به تأثير زيبايي سرلوح‌هاي هنري پي برده و به ترسيم سرلوح‌هاي مذهب و مرصع بر فراز پشتِ برگِ نخستِ نسخه‌ها اهتمام كردند، تا جايي كه از اين دوره به بعد يكي از كارهاي مُذهّبان، كشيدنِ سرلوح‌هاي هنري نسخه‌هاي نگارش‌هاي ادبي بوده است (:3 494). از اواخر عصر تيموري توجه تذهيب‌كاران به سرلوح‌كشي بيشتر معطوف شد. اما همچنان كه اشاره شد، سرلوح‌كشي بيشتر به نسخه‌هاي نگارش‌هاي ادبي ــ خصوصآ نسخه‌هاي ديوان‌ها و منظومه‌ها ــ اختصاص يافت به‌گونه‌اي كه "لوح ديوان" كه تعبيري شناخته در ادب منظوم فارسي است، مجال طرح يافت(:4 ذيل"لوح").

با ورود چاپ سنگي*، سنت سرلوح‌كشي در كتاب‌آرايي از بين نرفت و در نشر آثار ادبي فارسي به‌صورت چاپ سنگي در شبه قاره هند، ايران، و آسياي صغير سرلوح‌هاي ساده و گاه مزدوج، با سياهي و گاه با سياهي و سرخي ترسيم مي‌شد.

 

مآخذ :)1 بياني، مهدي. كتابشناسي كتاب‌هاي خطي. به كوشش حسين محبوبي اردكاني. تهران: انجمن آثار ملي، 1363؛ )2 جامي، عبدالرحمن بن احمد. هفت اورنگ. به كوشش مرتضي مدرس گيلاني. تهران: سعدي، 1366؛ 3) حسين، يوسف. "رساله صحافي" در مايل‌هروي، نجيب. كتاب آرايي در تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1372، ص 457-495؛ )4 شاد، محمد پادشاه بن غلام محيي‌الدين. فرهنگ‌جامع فارسي ]آنندراج[. ذيل "لوح" و "سرلوح"؛ 5) "واژگان نظام كتاب‌آرايي" در نجيب مايل‌هروي. كتاب‌آرايي در تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1372، ص 571-.832

                نجيب مايل‌هروي

 

 

 

 

بازگشت به فهرست مقالات س