Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات س

 

سفرنامه. سفرنامه‌ها گرچه از منابع جغرافيايي محسوب مي‌شوند، اما حامل اطلاعات تاريخي درخصوص جوامع بشري هستند. براي سفرنامه‌ها گذشته از ارزش تاريخي، به‌عنوان آثاري كه منشأ يا دست كم تسريع كننده تحولات اجتماعي و فرهنگي شده‌اند، نيز نقش قائل هستند. به آساني مي‌توان تصور كرد كه اگر فناوري حمل و نقل، مسافرت را سهل و ساده نكرده بود؛ و فناوري ارتباطات، به‌ويژه سينما و تلويزيون، مشاهده سرزمين‌ها و مردمان ديگر را به تجربه‌اي روزمره و همگاني تبديل نكرده بود، سفرنامه‌ها به‌عنوان تنها منبع اطلاعات دست اول از سرزمين‌ها و مردمان ديگر، اهميت بسياري داشتند. با اين وجود، سفرنامه‌ها به انتقال تجربه‌هاي فردي مسافر مربوط مي‌شود، و بيشتر كاركرد سرگذشتنامه خودنوشت را دارد.

سفرنامه‌ها را به سه گروه حقيقي، تمثيلي، و خيالي تقسيم مي‌كنند. سفرنامه حقيقي، شرح و گزارش سفري است كه به‌راستي در جهان خارج انجام گرفته است. تسكين يك روح آزمند به تعالي، يا اثبات و تبليغ چنين سفري از فوايد سفرنامه‌هاي تمثيلي است كه از نمونه‌هاي آن مي‌توان به ارداويراف نامه؛ مصباح الارواح از محمد بردسيري (قرن6)؛ و سيرالعباد الي‌المعاد اثر سنايي غزنوي (قرن 6) اشاره كرد (:2 22-24).

منظور از سفرنامه‌هاي خيالي آن است كه نويسنده با استفاده از قوه وهم و خيال و با الهام از مشاهدات قبلي خويش به نگارش بپردازد. از نمونه‌هاي قابل ذكر سفرنامه‌هاي خيالي كتاب حاجي باباي اصفهاني اثر جيمز موريه و يا سياحت‌نامه زين‌العابدين مراغه‌اي است. از سفرنامه‌هاي خيالي مي‌توان به موارد ذيل اشاره كرد: الف) سفرنامه‌هاي فلسفي مانند حي بن يقظان اثر ابوعلي سينا؛ ب) سفرنامه‌هاي اخلاقي - مذهبي مانند >كمدي الهي <نوشته دانته يا سياحت غرب اثر آقا نجفي قوچاني؛ ج) سفرنامه‌هاي اجتماعي - سياسي مثل >سفرهاي گاليور< اثر جاناتان سويفت انگليسي (1667-1745) كه با سبكي آميخته با طنز و مطايبه از اوضاع زمانه انتقاد مي‌كند؛ و د) سفرنامه‌هاي علمي - تخيلي مانند سفرنامه‌هاي ژول ورن و داستان‌هاي تخيلي او.

سابقه سفرنامه‌نويسي در جهان. برخي از كهن‌ترين گزارش‌هاي سفر متعلق به مصريان است كه قدمت يكي از آنها به سده ششم پيش از ميلاد مي‌رسد، و آن سفرنامه كوسموس اسكندراني است (حدود 548ق.م.) كه گزارش سفرهايش به اتيوپي، هند غربي، و سيلان است (:6 ج 2، ص 817).

مگ استنس، سفير سلوكوس اول در هند در 295 ق.م.، با نوشتن كتابي درباره هندوستان، دنياي يونان را به شگفتي واداشت. مورخ يوناني پولوبيوس (208-290 ق.م.) كه تاكنون كسي در تاريخ‌نويسي با وسعت تحصيل و سفر و تجربه او پيدا نشده است، با افتخار از سفرهايي سخن مي‌گويد كه در جست‌وجوي اطلاعات و اسناد و حقايق جغرافيايي كرده است (:8 ج 2، ص 685-686). در ميان نويسندگان رومي، هوراس (65 ق.م.-8م.) گزارشي از سفر خود به برونديسيوم[1] ، شهري در ايتالياي كنوني، به يادگار گذاشته است. از ديگر گزارش‌هاي جالب، سفرهاي گايوس سولينوس (سده سوم)، به بريتانيا و آسياست. استرابون، جغرافي‌دان معروف يوناني، بسياري از مطالبش را بر پايه ديده‌ها و سفرهاي خود آورده است.

از كهن‌ترين سفرنامه‌هاي چيني‌ها بايد از سفرنامه فا- هيان[2]  (حدود 399-414) در شرح سفرش به هند؛ و سفرنامه هوئن تسانگ، زائر چيني كه در اواخر روزگار ساسانيان به سرزمين‌هاي همسايه ايران سفر كرده بود، ياد كرد (:6 ج ،2 ص 817-818). سرگذشت سفر سليمان تاجر، قديمي‌ترين وصف عربي از ديار چين است كه 425 سال قبل از ماركوپولو نوشته شده است (:9 ج 4، ص 311). جوواني دو پيانو كارپيني[3]  در آوريل 1245 م. به دربار خان مغول در قرا قروم اعزام شد. مأموريت او توأم با كاميابي نبود، لكن پس از بازگشت به اروپا داستان سفر خويش را به‌رشته تحرير كشيد. اين مجموعه سليس و دقيق، امروز در زمره كتاب‌هاي كلاسيك ادبي جغرافيا به‌شمار مي‌رود (:9 ج 4، ص 336). مشهورترين سفرنامه‌نويس اروپايي را بايد ماركوپولو بدانيم. وي در 1254 در ونيز به‌دنيا آمد. كتاب >شرح جهان <يا همان >سفرنامه ماركوپولو<، شرح سفر طولاني او به خاور دور و اقامت هفده ساله‌اش در چين است. پولو در هر نقطه، شرايط جغرافيايي، وضعيت و ثروت‌هاي طبيعي، راه‌ها، خلق و خوي مردم، آداب و سنن، و خلاصه آنچه را كه مفيد مي‌دانست شرح مي‌داد (:17 8، 13). وي در مسير سفرش از فلسطين، ارمنستان، بين‌النهرين، خليج فارس، ايران، بلخ، كاشغر، و ختن گذشت و دربازگشت از سوماترا (جنوب هند)، به ايران آمد و از راه قسطنطنيه به وطن بازگشت. قسمتي از راه سفر پولو همان راه قديمي سياح و مسافر معروف چيني هوئن تسانگ بود (:21 ج 1، ص 447).

در سده‌هاي شانزده و هفده، كاشفان و جهانگردان و حادثه‌جويان اروپايي خاور زمين را از نزديك بررسي كردند و نتايج مشاهدات خود را به‌صورت سفرنامه برجاي گذاشتند. برخي، اين سفرها را داراي انگيزه‌هاي خبيثانه مي‌دانند و مي‌گويند اين سفرها در پي اهداف استعماري صورت گرفته‌اند، زيرا در آنها مردم خاور زمين مورد تمسخر قرار گرفته و حقايق وارونه شده‌اند.

بسياري از بهترين آثار منثور نهضت رمانتيك به‌صورت سفرنامه است. گزارش گوته از سفرش به ايتاليا (1786-)1788 پرخواننده‌تر از ساير رمان‌هاي اوست. >نامه‌هاي يك مسافر روسي< از نيكولاي كارامزين (1766-1826) و >كشتي پالاداي< از ايوان گانچاروف (1812-1890) از اين قبيل آثارند (:6 ج 2، ص 818).

ايران در آثار سفرنامه‌نويسان خارجي. هرودوت از قديمي‌ترين جهانگرداني است كه به ايران سفر كرده و گزارش سفر خود را نوشته است. گزنفون، مورخ آتني (325-430ق.م.)، نيز به ايران مسافرت كرده و كتابي به‌نام >عقب‌نشيني ده هزار نفر يوناني< از خود برجاي گذاشته است. در دوره سلطنت اردشير دوم، كتزياس، پزشك يوناني به ايران آمد و هفده سال در دربار ايران خدمت كرد و كتابي به نام >پرسيكا< در مورد تاريخ ايران نوشت. آثار اين مسافران در دوران باستان سهم بزرگي در معرفي ايران به مغرب زميني‌ها و بعدها شناخت تاريخ اين سرزمين داشت (:20 22-23). نخستين جهانگرد غربي كه در دوران اسلامي به ايران سفر كرد، خاخام بنيامين بن خناح از اهالي تودلاي اسپانيا بود كه بين سال‌هاي 560-569 ق. در روزگار سلجوقيان از كشور ما ديدن كرد. او نخستين جهانگرد غربي است كه بعد از دوران باستان درباره خليج فارس مطالبي از خود به‌جاي گذاشته است. پس از او بايد ماركوپولو را نام برد كه بخش‌هاي نسبتآ زيادي از سفرنامه‌اش درباره ايران است. از سياحان معروف عصر تيموري روي گونزالس دو كلاويخو[4] ، فرستاده هانري سوم است كه در 706ق. به سمت دربار تيمور حركت و سفرنامه دقيقي تهيه كرد (:20 59، 110). جوزافا باربارو[5]  در اواخر قرن نهم از سوي دولت ونيز به ايران اعزام شد. وي در سفرنامه خود درباره شهرها، جشن‌ها، و بازي‌هاي ايراني سخن گفته است (:20 114-115).

جهانگرداني كه در دوران صفوي به ايران سفر كردند، سياحت‌نامه‌هايي درباره ايران نوشته‌اند كه در مواردي از منابع مهم ايران‌شناسي و آگاهي از اوضاع و احوال اجتماعي، سياسي، و اقتصادي دوران صفوي به‌شمار مي‌روند. به‌جرأت مي‌توان گفت در هيچ عصري از اعصار تاريخي ايران، سياحان خارجي به اندازه دوران صفوي درباره كشور ما از خود مطلب برجاي نگذاشته‌اند. در 1038ق. يك هيئت نمايندگي انگليسي براي به‌دست آوردن منابع جديد تجارت وارد ايران شد. يكي از اعضاي اين هيئت به‌نام توماس هربرت در سفرنامه خود اطلاعات كاملي درباره مسائل اجتماعي و اقتصادي ايران، شهرها، باغ‌ها، تاريخ، جغرافي، باستان‌شناسي، و جز آن در اختيار مي‌گذارد. ژان باتيست تاورنيه، يكي از بزرگ‌ترين سياحان قرن 11 هجري است كه در فاصله سال‌هاي 1041 تا 1075ق. حداقل شش بار به ايران سفر كرد. او با نظري دقيق به امور بزرگ و كوچك بسياري پرداخته و در بيشتر گزارش‌هاي خود از تعريف اغراق‌آميز از ايران خودداري كرده است. او از جامعه ايران عهد صفوي و عادات و رسوم و افكار و عقايد آنها شناخت عميقي به خواننده مي‌دهد (:20 133، 166، 169). ژان شاردن در 1076 به ايرن آمد و تا 1082 دوبار ديگر به ايران سفر كرد. گفته مي‌شود هيچ فرد اروپايي به اندازه او غربي‌ها را با ايران دوران صفوي آشنا نساخت. سياحت‌نامه ده جلدي او باعنوان >سفرنامه شاردن<، در شمار مفصل‌ترين و بهترين سفرنامه‌هايي است كه درباره ايران نوشته شده است (:20 201).

پس از سقوط صفويه مسافرت اروپاييان به ايران رونق خود را از دست داد و تا روي كار آمدن قاجاريه به‌جز مواردي پراكنده از ورود ايشان به ايران اطلاعات زيادي در اختيار نداريم، به‌جز ويليام فرانكلين كه از 1200 تا 1202ق. به ايران سفر كرد. سفرنامه او از اين جهت حائز اهميت است كه مربوط به سال‌هاي آخر دوره زنديه و آغاز سلسله قاجاريه است. او دورنماي مبهم و تاريكي از اوضاع ايران در اين دوره نشان مي‌دهد (:20 280).

در اوايل قرن 13 سياست‌هاي نظامي ناپلئون و موقعيت جغرافيايي ايران، راه را بر گروه‌هاي سياسي و نظامي و مسافران خارجي گشود. اينان موجب شدند كه ايرانيان از فرهنگ و شيوه حكومت اروپا بيشتر آگاه شوند. برخي از اين مسافران سر جان ملكم، جيمز موريه (1780-1849)، كنت گوبينو (1816-1882)، و مادام ديولافوا[6]  بودند (:20 312-316).

گوبينو در كتاب >سه سال در آسيا< با قلمي شيرين ازديدگاه يك نويسنده هنرشناس و تاريخ‌دان، اوضاع سياسي و اجتماعي ايران را در نيمه قرن نوزدهم بررسي مي‌كند. نظريات گوبينو مشاهدات يك مسافر است كه چه بسا با ديدگاه‌هاي تحقيقي تفاوت داشته باشد و نبايد آنها را مستند و رسمي تلقي كرد. او مشاهدات و نظريات شخصي خود را ابراز كرده است و طي سه سال اقامت در ايران، ديده‌ها و شنيده‌هاي خود را كه تا حدي جنبه تفنن داشته، با زباني گيرا نوشته است. گوبينو بر اساس عقايد نژادپرستانه خود كه به‌هيچ‌وجه با تعاليم اسلامي و اصول انساني هماهنگي ندارد، در چند مورد ملت‌هاي آسيايي و افريقايي را تحقير كرده است. وي درباره مسائل مذهبي نيز گاه اظهار نظرها يا نقل قول‌هايي كرده است كه با حقيقت مغاير است. از سوي ديگر اشتباهات تاريخي نيز در اين كتاب ديده مي‌شود (:13 1-8).

مادام ديولافوا همسر مارسل ديولافوا (مهندس و باستان‌شناس)، در مسافرت‌هاي علمي و تحقيقاتي همسرش در سال‌هاي 1881-1886، به فرانسه، تركيه، قفقاز، ايران، و بين‌النهرين او را همراهي مي‌كرد. او از هنگام حركت از فرانسه تا مراجعت به آنجا، وقايع روزانه مسافرت و مشاهدات و تحقيقات شوهر خود را يادداشت كرده و به‌صورت كتابي با نام >مسافرت ديولافوا در ايران و شوش و كلده< به چاپ رسانيده است. مطالعه اين كتاب عظمت و شوكت ايران و سربلندي ايرانيان را در ازمنه تاريخي مجسم مي‌سازد و از سوي ديگر سلطنت استبدادي؛ اوضاع اداري، اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي، زراعتي و تجاري؛ راه‌ها و وسايل نقليه؛ و به‌طور كلي وضع زندگي ايرانيان در دوره شاهان قاجار را به‌طور كامل و دقيق، روشن مي‌سازد و نيز درباره آثار تاريخي و ابنيه ايران اطلاعات مفيد و دقيقي در اختيار خوانندگان مي‌گذارد (:14 2-3).

از جديدترين سياحان اروپايي كه به ايران سفر كرده بايد از ابراهام جكسون، استاد دانشگاه كلمبيا و مدرس زبان‌هاي هند و ايران نام برد، كه در 1282ش./1903 به ايران آمد. حاصل مطالعات او كتابي است با نام >ايران، گذشته و حال <كه در آن شرح دل‌انگيز سفر خود به ايران را با مطالب تحقيقي تاريخي و باستان‌شناسي به هم آميخته است (:20 486). وي دوباره در 1907 و 1910 به اين نواحي سفر كرد و در بازگشت به امريكا كتاب >از قسطنطنيه تا زادگاه عمرخيام< را نوشت. وي در سفرنامه اولش توضيحات ارزشمندي درباره طاق‌بستان، معبد كنگاور، تخت جمشيد، و ساير آثار باستاني ايران داده است (8:7).

سفرنامه‌نويسي نزد مسلمانان. اندكي پس از ظهور اسلام، مسلمانان سفرنامه‌هاي بسياري چه به‌صورت مستقل و چه به‌صورت كتاب‌هاي جغرافيايي و تاريخي تأليف كردند. كتاب‌هاي "مسالك" كه در حقيقت وصف راه‌ها و فاصله شهرهاست، حاصل مشاهدات نويسندگان آنها بوده و غالبآ از نوع سياحت‌نامه‌ها به‌شمار مي‌روند (:6 ج 2، ص 819). يعقوبي نخستين جغرافي‌نويس عرب است كه در قرن سوم هجري سرزمين‌ها را بر پايه مشاهدات خود تعريف كرده و اختصاصآ به همين منظور به سياحت پرداخته است. به گفته خودش از آغاز جواني و شكفتگي ذهن، به دانستن اوضاع شهرها و فاصله راه‌ها علاقه پيدا كرد، از اين‌رو، ممالك اسلامي را گشت (:11 58) و حاصل جست‌وجوها و مسافرت‌هاي خود را در شرق و غرب در كتاب مختصر اخبار البلدان تأليف كرد(:5ز).

از ديگر جهانگردان مسلمان در اين عصر ابن حوقل است. وي در 331ق. براي تجارت به بغداد، افريقاي شمالي، اندلس، ناپل، عراق، ايران، و قسمتي از هند مسافرت كرد. ابن حوقل سفرنامه خود را المسالك و الممالك ناميد ولي اثرش به نام صوره الارض نيز معروف است. وي از نخستين خبرگان جغرافياي سرزمين‌هاي غرب به‌شمار مي‌رود. از ديگر سفرنامه‌نويسان در نيمه اول قرن چهارم يكي از دانشمندان عرب به نام ابودُلَف است. وي دو رساله پرارزش با نام‌هاي الرساله الاولي و الرساله الثانيه نوشته است. رساله نخست مربوط به مسافرت ابودلف ميان قبايل ترك آسياي مركزي چين و هند است و رساله دوم مربوط به مسافرت‌هاي طولاني او در نقاط مختلف ايران است كه در آن با بياني ساده و به اختصار، اطلاعات بسيار سودمندي درباره ايران آمده است. از ديگر مورخان و جهانگردان قرن چهارم هجري، مسعودي است. وي در سال‌هاي 309-333ق. به فارس، كرمان، استخر، هند، مولتان، منصوره، چمپا، سيمور، سرانديب ]سريلانكا[، چين، آذربايجان، جزيره ماداگاسكار، گرگان، شام، فلسطين، و انطاكيه سفر كرد و حاصل ديده‌ها و شنيده‌هاي خود را در كتاب التنبيه و الاشراف به دقت بيان كرده است (:5 يا ـ يج).

استخري در 303 ق. رو به سياحت نهاد. وي نخستين جغرافي‌نويس ايراني است كه كتابش را بر اساس مشاهدات شخصي نوشت (:20 44). اطلاعات او درباره صقالبه (اسلاوها) و قبايل خزر با آنكه مختصر و پراكنده است خالي از ارزش نيست (:5 ي).

ابوعبدالله محمد بن ابي بكر البسار مشهور به مقدسي (-381ق.)، سرزمين‌هاي اسلامي، به‌جز سيستان و اسپانيا را درنورديد. هدف او گردآوري اطلاعات درباره تمام نقاط دنياي اسلام بر پايه مسافرت‌ها و مشاهدات شخصي بود (:17 58).

مقدسي به لباس هر گروهي داخل مي‌شد تا حقيقت حال ايشان را دريابد، چندان كه در شهرها و ممالك مختلف بيش از سي نام و لقب به خود گرفت (:11 313). ابوريحان بيروني حكيم و دانشمند نامي ايران، در جريان حمله محمود غزنوي به هند، كتابي به نام تحقيق ماللهند درباره تمدن هندي نگاشت و به‌گونه‌اي محققانه اطلاعات بسيار دقيق و ارزشمندي درباره تمدن، فرهنگ، زبان، ادبيات، و مردم آن سرزمين به‌دست داده است. اثر او از زمان نگارش مورد توجه بسيار قرار گرفت (68:10).

كهن‌ترين سفرنامه موجود فارسي ظاهرآ سفرنامه ناصر خسروست. سفر وي از 437 تا 444 طول كشيد. وي در اين سفر از شهرهاي مرو، نيشابور، سمنان، ري، قزوين، آذربايجان، آسياي صغير، شام، فلسطين، مكه، و قاهره گذشت (:15 ج ،2 ص 896). ناصر خسرو از آغاز سفر از ديده‌ها و گاه شنيده‌هاي خود، يادداشت روزانه برمي‌داشت. زمينه اين يادداشت‌ها بسيار وسيع و موضوعات آنها متنوع و ارزنده است (:19 سي‌ويك).

خاقاني، شاعر بلند پايه، از شمار سياحان قرن ششم هجري است كه بر سر راه خود به مكه، عراق عجم و عراق عرب را سياحت كرد و حاصل مشاهدات خود را در مثنوي گرانبهاي تحفه‌العراقين جاودانه ساخت (:20 57).

نزاري قهستاني شاعر قرن هفتم نيز در 678 سفري به شهرهاي اصفهان، تبريز، ارّان، گرجستان، ارمنستان، باكو، اردبيل، و ابهر داشت و دربازگشت سفرنامه‌اي منظوم سرود (:15 ج 3، ص 738).

عبدالرزاق سمرقندي (816-887 ق.) در دوران پادشاهي شاهرخ، به سفارت و دربار سلطان بيجانگر از بنادر هند منصوب شد و سه سال از زندگي خود را در اين سفر سپري كرد. شرح اين سفر را با توصيف استادانه، هر جا و هر چه ديده بود، در كتاب مطلع‌السعدين به تفصيل آورده است. اين كتاب از جمله جامع‌ترين و معتبرترين كتب تاريخ عهد تيموري است (:15 ج 4، ص 512، 514).

سفرنامه اوليا چلبي (1020-1090ق.)، مستملكات عثماني، در اروپا و آسيا و افريقا از بهترين سفرنامه‌هاي دوره امپراتوري عثماني است و درباره تاريخ و جغرافيا و رسوم و فرهنگ عاميانه سرزمين‌هايي كه وي از آنها بازديد كرده است اطلاعات گرانبهايي به‌دست مي‌دهد (:6 ج 2، ص 819).

عطاملك جويني صاحب تاريخ جهانگشا از رجال و مورخان زمان خوارزمشاهيان و مغول است. او نيز چندبار به قراقروم، پايتخت مغولستان، سفر كرد و در ضمن همين سفرها درباره احوال مغول‌ها و يورت‌هاي اصلي ايشان اطلاع كافي به‌دست آورد و براي نوشتن تاريخ خود مواد لازم را فراهم كرد (:18 ج 5، ذيل "عطاملك").

ابن بطوطه (703-779) را معروف‌ترين و مهم‌ترين جهانگرد همه اعصار دانسته‌اند. عنوان سفرنامه او تحفه النظار في غرائب الامصار و العجايب الاسفار نزد اهل دانش بيشتر با نام رحله يا سفرنامه ابن بطوطه شناخته شده است (:4 ج ،1 ص 1031-1032). كتاب او از دو جهت بر ساير سفرنامه‌هاي اسلامي برتري دارد: اول از جهت وسعت دامنه سفر كه در برداشتي داستان مسافرت او از طنجه مراكش شروع شده و به مصر، شامات، مكه، عراق، قسمت بزرگي از ايران، يمن، عمان، بلادالروم، قسطنطنيه، دشت قبچاق، ماوراءالنهر، افغانستان، سند، هند، جزاير جنوبي هندوستان، چين، اندلس، نيجريه، و مانند آنها بسط يافت؛ دوم از جهت صداقت او در بيان اوضاع و احوال ممالكي كه ديده است و ضبط و توصيف رسوم و آداب و عادات مللي كه در اين خط سير زندگي مي‌كرده‌اند (:12 165-166). سفرنامه ابن بطوطه جهات و جوانب زندگي مردم را نشان مي‌دهد. از اين‌رو، نه تنها از لحاظ جغرافياي تاريخي، بلكه براي آشنايي با فرهنگ آن زمان نيز گرانبهاست (:3 ج 3، ص 126). با مطالعه سفرنامه ابن بطوطه كه در فاصله بين ايلغار مغول و يورش تيمور نوشته شده است، تصوير ممالك اسلامي در يكي از حساس‌ترين و بحراني‌ترين اعصار تاريخ مجسم مي‌شود (:20 95).

الغ بيگ، معروف به دون ژوان ايراني (1013-1065ق.)، منشي ايلچي شاه عباس يكم به دربار شاهان اروپا بود. وي در اروپا به مسيحيت گرويد و از طرف دربار اسپانيا به دون ژوان ايراني ملقب شد. وي ظاهرآ سفرنامه مبسوطي از آنچه در راه ديده و شنيده بود به فارسي تدوين كرد. سپس يكي از دوستانش آن را به زبان اسپانيولي برگردانيد كه در 1604 با نام >روايات دون ژوان< به چاپ رسيده است (:6 ج 2، ص 820). در جريان جنگ‌هاي ايران و روسيه در عصر قاجار، ميرزا ابوالحسن خان شيرازي معروف به ايلچي سفارت، از طرف دولت ايران به روسيه رفت و سرگذشت سفرش را در كتاب دليل السفرا تدوين كرد. اين كتاب را بايد يكي از بهترين و جامع‌ترين كتب درباره اوضاع و آداب و رسوم مردم روسيه دانست (:16 يازده).

در ايران، بسياري از اهل قلم پس از سفر حج به نگارش سفرنامه مكه پرداخته‌اند. فتوح الحرمين از محي‌الدين لاري (932ق.)؛ سفرنامه مكه از مشتري خراساني (1264-1305)، مهتاج السعادت از حكيم غلام محمد دهلوي؛ سفرنامه حج ميرزا علي خان امين الدوله (1260-1322ق.)؛ و در دوران معاصر خسي در ميقات از جلال آل احمد از جمله اين آثار است. از اوايل دوران مشروطه، برخي نويسندگان از سفرنامه براي بيان انتقادات خود از اوضاع سياسي و اجتماعي بهره گرفتند كه از آن ميان مي‌توان به مسالك المحسنين از عبدالرحيم طالبوف (1250-1328) و سياحت‌نامه ابراهيم بيگ از حاج زين‌العابدين مراغه‌اي اشاره كرد (:6 ج 2، ص 820-821). اثر اخير در واقع اطلاعات جامعي درباره اوضاع ايران در اواخر قرن سيزدهم هجري به‌دست مي‌دهد. كتاب مراغه‌اي را مي‌توان نخستين رمان اصيل اجتماعي از نوع اروپايي در زبان فارسي و هجويه‌اي استادانه دانست كه اصول قديم ايران و اخلاق و عادات ناپسند ايرانيان را به‌صورت تابلوهاي زنده و جاندار و بسيار دقيق مورد ايراد و انتقاد قرار داده است (:1 ج 1، ص 309-310).

شرايط كنوني. امروزه سفرنامه‌نويسي به‌عنوان شيوه مطلع ساختن مخاطبان از سرزمين‌ها و مردمان ديگر، جاي خود را به گزارش‌هاي مصور و روزآمد تلويزيوني و اينترنتي داده است. به اين ترتيب، اهميت سفرنامه‌ها به‌واسطه آگاهي يافتن از تجربه شخصي مسافر است و از اثرگذاري اجتماعي آنها، آن‌گونه كه در مورد سفرنامه‌هاي قديمي تصور مي‌شود، نيز كاسته شده است. در واقع سفرنامه‌نويسي به معناي كهن، در جهاني كه از لحاظ ارتباطي ديري است به دهكده‌اي بدل شده است، كاري كم جاذبه مي‌تواند باشد.

 

مآخذ :)1 آرين‌پور، يحيي. از صبا تا نيما. تهران: زوار، چاپ دوم ؛1376 2) آيتي، محمود. "سيري در سفرنامه‌هاي عصر قاجار". پايان‌نامه كارشناسي ارشد ادبيات فارسي، دانشكده ادبيات، دانشگاه شيراز، 1374؛ 3) "ابن بطوطه". دايره‌المعارف بزرگ اسلامي. ج 3، ص 126؛ )4 "ابن بطوطه". دايره‌المعارف فارسي ]مصاحب[. ج 1، ص 1031-1032؛ )5 ابن فضلان، احمدبن فضلان. سفرنامه. ترجمه ابوالفضل طباطبايي. تهران: شرق، 2535=1355؛ )6 برزگر، حسين. "سفرنامه". دانشنامه ادب فارسي (2): فرهنگنامه ادبي فارسي. ص 817-821؛ 7) جكسون، آبراهام والنتاين ويليامز. سفرنامه جكسن: ايران در گذشته و حال. ترجمه منوچهر اميري و فريدون بدره‌اي. تهران: خوارزمي، چاپ اول 1352؛ 8) دورانت، ويليام جيمز. تاريخ تمدن. ج  :2يونان باستان. ترجمه اميرحسين آريان‌پور، فتح‌الله مجتبايي و هوشنگ پيرنظر. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي، ؛1365 )9 همو. تاريخ تمدن، ج  :4عصر ايمان. ترجمه ابوطالب صارمي، ابوالقاسم پاينده و ابوالقاسم طاهري. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي، 1366؛ 10) دهخدا، علي‌اكبر. شرح حال نابغه شهير ايران ابوريحان بيروني. تهران: كتابخانه طهوري، 1324، چاپ دوم 1352؛ 11) زيدان، جرجي. تاريخ تمدن اسلام. ترجمه علي جواهر كلام. تهران: اميركبير، 2536=1356؛ )12 ستوده، غلامرضا. مرجع‌شناسي و روش تحقيق در ادبيات فارسي. تهران: سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه‌ها (سمت)، 1371؛ )13 سفرنامه كنت دوگوبينو: سه سال در آسيا. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوي. تهران: كتاب سرا، 1367؛ )14 سفرنامه مادام ديولافوا: ايران و كلده. ترجمه بهرام فره‌وشي. تهران: قصه‌پرداز، 1378؛ )15 صفا، ذبيح‌الله. تاريخ ادبيات در ايران. تهران: فردوس، چاپ چهارم 1366؛ )16 علوي شيرازي، محمدهادي. سفرنامه ميرزا ابوالحسن خان شيرازي ايلچي به روسيه، دليل‌السفرا. ترجمه محمد گلبن. تهران: دنياي كتاب، 1363؛ )17 ماركوپولو. سفرنامه ماركوپولو معروف به ايل ميليونه. ترجمه منصور سجادي و آنجلا دي جواني رومانو. تهران: گويش، 1363؛ 18) معين، محمد. فرهنگ فارسي. ج 5، ذيل "عطاملك"؛ 19) ناصرخسرو. سفرنامه. ترجمه محمد دبير سياقي. تهران: زوار، چاپ سوم 1369؛ 20) نوربخش، مسعود. مسافران تاريخ: مروري بر تاريخچه سفر و سياحت‌گري در ايران. تهران: جيران، 1364؛ )21 نهرو، جواهرلعل. نگاهي به تاريخ جهان. ترجمه محمود تفضلي. تهران: اميركبير، 1338، چاپ هفتم .1361

                پگاه خديش

 



.[1] Brundisium

.[2] Fa-Hian

.[3] Giovanni de Piano Carpini

.[4] Ruy Gonzalez de Claviyjo

.[5] Giosofat Barbaro

.[6] Dieulafoy

 

 

 

 

بازگشت به فهرست مقالات س