Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات س

سلطانی، پوری (1310، تهران- 15 آبان 1394، تهران). از پیشگامان تاثیرگذار در توسعه و آموزش کتابداری نوین در ایران. او در پنجاه سال فعالیت حرفه­ای خود نقش تعیین کننده در تربیت نیروی انسانی و تهیه ابزارهای فهرستنویسی* و رده­بندی* کتاب­های فارسی با رعایت استانداردهای بین­المللی در ایران ایفا کرد.

نام کامل او پوراندخت سلطانی شیرازی است. در سال 1310 در خانواده­ای دانشور به­دنیا آمد.مادرش دختر شیخ عبدالله حائری مازندرانی، ملقب به رحمت علی شاه، قطب سلسله درویشان نعمت­اللهی گنابادی، و پدرش مهدی سلطانی قاضی دادگستری بود. نخستین مرحله تحصیل دانشگاهی را در رشتة ادبیات فارسی در دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران به­پایان رساند (1331) و بلافاصله به استخدام وزارت فرهنگ (آموزش و پرورش) درآمد و مأمور تدریس در دبیرستان‌های ساری شد. پس از کودتای 28 مرداد 1332 به تهران منتقل شد. او در 27 خرداد 1333 با عشقی وافر با مرتضی کیوان، روزنامه­نگار و منتقد ادبی، ازدواج کرد. مرتضی کیوان نوۀ ملا عباسعلی کیوان قزوینی، روحانی و مفسر قرآن و از درویشان گنابادی بود.  

کامیابی زوج جوان بیش از سه ماه دوام نیافت: در سوم شهریور، پوری و همسرش به اتهام فعالیت­های سیاسی دستگیر شدند. در 27 مهر 1333 همسرش، انقلابی چپ و عضو حزب توده، تنها به خاطر آنکه حاضر نشد مخفیگاه افسران عضو سازمان نظامی حزب را افشا کند، به حکم دادگاه نظامی اعدام شد.

پوری، آسیب خورده از نظر روحی و جسمی، در دی­ماه 1333 از زندان آزاد شد. پس از دو سال درمان، به توصیه پزشک معالج برای دور شدن از ایران، راهی انگلستان شد. در آنجا پس از فراگیری مقدماتی زبان انگلیسی، به توصیه محمدجعفر محجوب و با کمک پروفسور والتر برونو هِنینگ[1]، ایرانشناس نامدار انگلیسی، تحصیل در رشتۀ زبان­های آرامی ( شامل سریانی، عبری، و ییدیش) را آغاز کرد، با این هدف که پس از بازگشت، تدریس آنها را در دانشگاه تهران برعهده گیرد. لیکن به­دلیل مشکلات مالی به فراگیری زبان و ادبیات انگلیسی رو آورد و آن را تا دریافت گواهینامه «دیپلم کمبریج» ادامه داد. در سال 1343 به ایران بازگشت. اما چون سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) مخالف استخدام او در سازمان های دولتی بود، به تدریس در کلاس­های شبانه زبان انگلیسی پرداخت. در همین ایام کتاب هنر عشق ورزیدن اریک فروم را ترجمه کرد. اما سرانجام، پس از موفقیت در آزمون استخدامی بانک مرکزی به استخدام کتابخانه آن بانک درآمد (1، صص22-27).

در نیمۀ دوم دهۀ 1340 سه اتفاق مهم رخ داد که منجر به حرکتی سریع و چشمگیر در انتقال کتابداری سنتی ایران به سمت کتابداری مدرن شد: نخست تأسیس انجمن کتابداران ایران* (1345)، دوم تأسیس نخستین دورۀ کارشناسی ارشد کتابداری در دانشگاه تهران (1345)، و سوم تاسیس مرکز مدارک علمی و مرکز خدمات کتابداری* (1347). در تأسیس این هر سه، پوری سلطانی نقش مستقیم و مهم داشت.

پوری سلطانی یکی از نخستین پذیرفته­شدگان دورۀ کارشناسی ارشد کتابداری در دانشکدۀ علوم تربیتی دانشگاه تهران شد که در سال 1345 تأسیس شد. دو سال بعد درجۀ کارشناسی ارشد کتابداری را از آنجا دریافت کرد و بلافاصله در همان دانشکده، تدریس درس «فهرست­نویسی و رده­بندی» را آغاز کرد. در سال 1346 وزارت تازه تأسیس علوم و آموزش عالی، به­دنبال استخدام متخصص خارجی علوم کتابداری بود تا از مشورت او در تأسیس یک مرکز اطلاع­رسانی علمی برای کمک به مراکز تحقیقات علمی و آموزشی بهره­مند شود. پوری سلطانی جان هاروی، استاد مدعو بنیاد فولبرایت در دانشگاه تهران و از متخصصان برجستۀ علوم کتابداری و اطلاع­رسانی را به مجید رهنما، وزیر علوم و آموزش عالی و از بستگان نزدیک خود، معرفی کرد. هاروی طرح «مرکز مدارک علمی ایران» را نوشت و رونوشتی هم برای پوری سلطانی ارسال کرد. سلطانی استدلال کرد که تأسیس چنین مرکزی بدون زیربنای محکم برای کتابخانه­های کشور، به­خصوص کتابخانه­های دانشگاهی، و تغییرات اساسی و نوسازی آنها، امکان­پذیر نخواهد بود و از هاروی خواست تا طرح خود را برای بازسازی و نوسازی کتابخانه­های کشور با اصلاحاتی برای وزیر علوم بفرستد. این طرح را هاروی پیشتر به وزارت فرهنگ و هنر ارائه داده بود، اما با اقبال روبه­رو نشده بود. پس از بحث و گفتگوهای بسیار و تشکیل جلساتی مرکب از معاونان وزارت آموزش عالی با حضور پوری سلطانی و هاروی، سرانجام قرار شد دو مرکز با نام­های «مرکز اسناد و مدارک علمی» و «مرکز آماده­سازی کتاب تهران» که بعداً نام آن مرکز به خدمات کتابداری تغییر پیدا کرد، در کنار یکدیگر تأسیس شود (2، ص1731). این دو مرکز در مهر 1347 کار خود را آغاز کردند. ریاست این مرکز به پوری سلطانی پیشنهاد شد، لیکن نپذیرفت و ترجیح داد ریاست بخش تحقیقات آن به او محول شود و ضمناً پیشنهاد کرد که ریاست مرکز به عباس مظاهر سپرده شود که کارشناسی ارشد کتابداری خود را در دانشگاه­های آمریکا گذرانده و چهار سال نیز در کتابخانۀ دانشگاهی آستین، تگزاس تجربه کار حرفه ای داشت. با پیشنهاد او موافقت شد (3، صص 75-76 ؛ 1، صص41-44).

پوری سلطانی بر این باور بود که برای بازسازی و نوسازی کتابخانه­های ایران نیاز به تهیه ابزارهای سازماندهی اطلاعات است. او معتقد بود این ابزارها را نمی­توان از کتابخانه­های معتبر جهان، همچون کتابخانه کنگره آمریکا، عیناً وام گرفت و ترجمه کرد، بلکه لازم و ضروری است پس از ترجمه، بومی­سازی شوند تا پاسخگوی نیازهای خاص جامعۀ ایران باشند. از این­رو، به ابتکار او در بخش تحقیقات مرکز خدمات کتابداری طرح­هایی برای تألیف سرعنوان­هاي موضوعی فارسیفهرست مستند اسامي مشاهير و مؤلفان* و فهرست مستند اسامي سازمانها و مؤسسات دولتي*، گسترش رده­بندی­های دیوئی و کنگره (به­ویژه آن بخش­هایی که با حوزه­های علوم انسانی واجتماعی سروکار دارند) و امثال آنها تهیه شد. همچنین کوشش شد تا با استخدام دانش‌آموختگان کتابداری داخل و خارج و دانشجویان دوره­های کارشناسی ارشد کتابداری نیروی انسانی لازم را برای انجام این طرح آماده کنند. حتی در سال­های اولیه، مرکز خدمات کتابداری اعلام کرد که آماده است به­رایگان کتاب­های کتابخانه­های دانشگاهی را فهرستنویسی و رده­بندی کند. این کار فرصت مطالعات و پژوهش­های بیشتری را برای مرکز فراهم می­آورد.

نتایج تحقیقات خیلی زود به­بار نشست و به­صورت مقالات و کتاب­هایی منتشر شد. از جمله گسترش­های رده­بندی­های دیوئی و کنگره برای فرهنگ ایران، شامل زبان و ادبیات فارسی، تاریخ و جغرافیای ایران؛ طرح نشانۀ مولف فارسی­ـ در دو ویرایش جداگانه برای رده­بندی دیوئی، و رده­بندی کنگره؛ و سرعنوان­های موضوعی فارسی (جیبی). پاره­ای از آنها، مانند گسترش ردۀ اسلام در رده­بندی دیوئی و کنگره تألیف زنده یاد دکتر احمد طاهر عراقی، با استقبال کتابخانه کنگره آمریکا و مجامع علمی و پژوهشی کتابداری روبه­رو شد.

در 1362 مرکز خدمات کتابداری در کتابخانۀ ملی ایران*، که پس از پیروزی انقلاب اسلامی زیرمجموعه وزارت علوم و آموزش درآمده بود، ادغام شد و با خون تازه­ای که در کالبد نحیف کتابخانۀ ملی به جریان افتاد این کتابخانه متحول شد. برای نخستین بار کتابشناسی ملی ایران*، با ساختاری منطبق با استانداردهای جهانی منتشر شد و پاره­ای از وظایف مسلم کتابخانه ملی که به بوته فراموشی سپرده شده بود به عمل درآمد. بازنمود آن را در انتشارات کتابخانه ملی می­توان دید. همچنین برای احداث ساختمانی در خور و مناسب کتابخانه ملی ایران، اقدامات زیادی انجام گرفت (4، ص1395).

پوری سلطانی از 1352 تا 1356 در مطالعات و طراحی ساختمان کتابخانۀ ملی پهلوی نقشی چشمگیر ایفا کرد. او مشارکت خود را ، در مطالعات و طراحی ساختمان جدید کتابخانه ملی ایران در دهه 1370 ادامه داد و تا مرحلۀ افتتاح ساختمان جدید با شرکت «مهندسان مشاور پیرراز»، همکاری کرد و در افتتاح ساختمان جدید مورد تقدیر قرار گرفت.

پوری سلطانی از 1349 تا 1357 سرپرست کمیتۀ انتشارات و سردبیر نامۀ انجمن کتابداران ایران بود. این نشریه حاوی مقالات ترجمه و تألیفی در رشته­های مختلف کتابداری بود و در آن سال­ها نقش مهمی در آموزش دانشجویان در دوره­های کارشناسی و کارشناسی ارشد ایفا کرد. کمیته انتشارات علاوه بر این نشریه و خبرنامه انجمن کتابداران ایران، تعدادی کتاب نیز منتشر کرد که از آن جمله­اند: مقدمه­ای بر فهرستنویسی و رده­بندی (مارگارت مان* با ترجمۀ هوشنگ ابرامی*)، شناختی ازدانش­شناسی (نوشتۀ هوشنگ ابرامی).

سلطانی علاوه بر این در دورۀ کارشناسی ارشد کتابداری درس فهرستنویسی و رده­بندی را تدریس می­کرد و نقشی اساسی در تربیت نیروی انسانی متخصص در کتابداری داشت. او همچنین این درس را در دوره­های کوتاه­مدت مرکز خدمات کتابداری (1349-1362)، درس سازماندهی مواد دیداری – شنیداری را در دورۀ کوتاه­مدت تربیت آرشیویست در سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران (1361) و در کتابخانۀ ملی ایران (1362-1369) تدریس کرد.

پوری سلطانی در فرهنگستان دوم، پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، و فرهنگستان سوم پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در کمیته واژه­گزینی کتابداری عضویت داشت. شرکت فعالانۀ او در این کمیته­ها در تدوین دانشنامۀکتابداری واطلاع­رسانی او تأثیر داشته است.

او سال­ها به­عنوان نمایندۀ مرکز خدمات کتابداری و کتابخانه ملی ایران در کنفرانس سالانه ایفلا شرکت می­کرد و عضو کمیتۀ دائمی نمایه­سازی و رده­بندی ایفلا بود. آثار او به شناساندن کتابداری نوین در ایران و ابلاغ نظرات کتابداران در کنفرانس­های ایفلا کمک کرده است.

پوری سلطانی پس از بازنشستگی در 1380 همکاری خود را با کتابخانۀ ملی –در مقام مشاور- ادامه داد. در آبان 1392 پشت میز کارش بیهوش شد و دو ماه در بیمارستان بستری بود. او دیگر قادر به­کار در کتابخانه نبود. پس از دو سال بیماری و نقاهت بالاخره در 15 آبان 1394 درگذشت و او را در قطعۀ نام­آوران بهشت زهرا به خاک سپردند.

از پوری سلطانی کتاب­ها ومقالات زیادی به جا مانده است. از آن جمله­اند: ترجمه هنرعشق ورزیدن (اریک فروم)؛ تألیف کتاب خدمات فنی؛ راهنمای مجله­ها و روزنامه­های ایران* (با همکاری رضا اقتدار)؛ فرصت حضور: مجموعۀمقالات کتابداری؛ نشانۀمولف: برای استفاده در رده­بندی کتابخانۀ کنگره (باهمکاری زهره علوی)؛ [گسترش]  ادبیات فارسی در رده­بندی دهدهی دیوئی (با همکاری زهره علوی)؛  سرعنوان­های موضوعی فارسی، ویرایش دوم و سوم (با همکاری کامران فانی)؛ و کتابشناسی ایران­شناسی و اسلام­شناسی (به سرپرستی پوری سلطانی و کامران فانی).

پوری سلطانی یکی از تأثیرگذارترین کتابداران ایران است و با نقشی که در تاسیس مرکز خدمات کتابداری و آموزش فهرستنویسی و رده بندی در دوره کارشناسی ارشد داشت بیشترین سهم را در گذار کتابداری ایران از مرحلۀ سنتی به مدرن  داشته است. زیرا ادغام مرکز خدمات کتابداری در کتابخانه ملی و کوشش کتابداران تحصیل کرده موجب احیا و شکوفایی کتابخانه ملی ایران گردید. او حرفۀ کتابداری را صمیمانه دوست داشت و در توسعه آن بسیار جدی بود. سلطانی کتابداری عمل­گرا بود. او می­کوشید با رعایت نظریه­های علمی کتابداری، شرایط لازم را برای سازماندهی مجموعۀ کتابخانه­ها فراهم آورد. به آموزش نیروی انسانی کتابخانه­ها در همه سطوح اعتقادی راستین داشت. تقریباً همۀ کتابدارانی که در کتابخانه­های ایران، در بخش فهرستنویسی و رده­بندی کار می­کنند و در رشتۀ کتابداری تحصیل کرده­اند یا مستقیم دانشجوی پوری سلطانی بوده­اند و یا دانشجوی آنهایی بوده­اند که این مباحث را در کلاس درس او آموخته­اند. پوری سلطانی به حرفه­اش، در کلاس درس به دانشجویانش، و در محل کار به همکارانش عشق می­ورزید.

در اسفند 1393 کتابخانه ملی ایران از بیش از نیم قرن خدمات کتابداری پوری سلطانی تجلیل کرد و به او لقب «مادر کتابداری مدرن ایران» را داد. همچنین نشریۀ بخارا در 17 خرداد 1394 با برگزاری «شب پوری سلطانی» از او تجلیل کرد.

 

مآخذ: 1) صالحی، پیمانه. سرو بلند: خاطرات پوری سلطانی «مادر کتابداری نوین ایران». تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1394؛ 2) سلطانی، پوری. «مرکز خدمات کتابداری». دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی. ج 2، ص 1731-1735؛  3) حبیبی، ناهید. «زندگی و آثار پوری سلطانی». بخارا، 106 (خرداد و تیر 1394) :74-89؛  4) مرادی، نورالله. «کتابخانه ملی ایران». دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی. ج 2،   ص 1392-1399.



[1]. Walter Bruno Henning

نورالله مرادی

ناهید حبیبی آزاد

بازگشت به فهرست مقالات س