Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات س

سواد اطلاعاتی بافتی.  یا سواد اطلاعاتی‌ مبتنی بر زمینه، آن نوع سواد اطلاعاتی است که متناسب و سازگار با فرد، نوع فعالیت او و بافت/زمینه‌ باشد. بافت/زمینه می‌تواند یک رشته، صنف، یا صنعت در محیط‌های گوناگون باشد. سواد اطلاعاتی بافتی مدعی است که برخلاف تصور رایج،‌ سواد اطلاعاتی موردنیاز هر فرد، هر گروه و هر سازمان متفاوت از چیزهائی است که در استانداردها و مدل‌های مرسوم سواد اطلاعاتی تجویز شده و شناسائی آن با مطالعات کمی، که ابزارها مدل‌ها و استانداردهای سواد اطلاعاتی است، امکان ندارد. به‌طور مثال سواد اطلاعاتی مورد نیاز یک استاد دانشگاه، یک مدیر بانک، و یک پزشک یکی نیست چون جنس کار و فعالیتشان، و در نتیجه نیاز اطلاعاتی و اطلاعات برآورنده آن نیاز با هم فرق می‌کند و برای دستیابی به آن باید مسیر یا رفتار متفاوتی را در پیش بگیرند. حتی سواد اطلاعاتی مورد نیاز یک استاد دانشگاه که به دنبال روش‌های آموزش مؤثر درس ریاضی در ایران است با سواد اطلاعاتی مورد نیازِ یک استاد دانشگاه که به دنبال روش‌های آموزش مؤثر همان درس در تکزاس است به احتمال بسیار یکی نیست. چون سطح دانش و مهارت‌های استاد ریاضی در ایران با استاد ریاضی در تکزاس یکی نیست و مخاطب آنها هم یکی نیست. برای پرورش سواد اطلاعاتی هریک لازم است ابتدا فعالیت و بافت/زمینه عمل آنها از راه پژوهش شناخته شود.

از این رو، سواد اطلاعاتیِ بافتی برآیندی است از 1) نیاز اطلاعاتی، 2) اطلاعات موردنیاز و 3) رفتار اطلاعاتی فرد، گروه یا سازمان برای تأمین نیاز اطلاعاتی خود. این سه متأثرند از: 1) نوع فعالیتی که گروه هدف انجام می‌دهد؛ و 2) موقعیت،‌ بافت، یا زمینه‌ای که فعالیت مورد نظر در آن انجام می‌شود. نوع و ماهیت فعالیت، حدود و دامنه نیاز مخاطب را مشخص می‌کند و نیاز مخاطب، نوع و ماهیت منابع مورد نیاز برای تأمین نیاز او را تعیین می‌کند. این دو مشخص می‌کنند چه رفتار اطلاعاتی‌ای مناسب‌ترین و اثربخش‌ترین است.

پیشینه. رواج فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات دیجیتال و تأثیر آنها بر شکل و محمل و شیوه دسترسی به اطلاعات، به این تردید در میان پژوهشگران دامن زد که سواد اطلاعاتی به تنهایی نمی‌تواند کارساز باشد (19). به گمان ایشان برای اینکه فرد بتواند در عصر فناوری و دیجیتال موفق باشد، به سوادهای دیگری از جمله سواد دیجیتال، سواد رایانه‌ای، سواد رسانه‌ای و مانند اینها نیاز دارد؛‌ چون شکل و محتوای اطلاعات و روش‌های دسترسی به اطلاعات تغییر کرده است. براین اساس، سواد اطلاعاتی اینگونه معرفی شد: سواد اطلاعاتی یک سواد در کنار سوادهای دیگر است (2، 10، 17) یا سوادی است که زیر چتر سواد‌های الکترونیکی[1] قرار می‌گیرد (11). در این میان بودند کسانی که به سواد اطلاعاتی در محیط‌های الکترونیکی باور داشتند اما راه متناسب‌سازی آن را در این محیط‌ها نمی‌دانستند (1، 3، 6، 7). گروه دیگری از هواداران سواد اطلاعاتی، که به قابلیت توانمندساز و بدون تاریخ انقضای سواد اطلاعاتی باور داشتند، برای متناسب‌سازی سواد اطلاعاتی برای محیط‌های الکترونیکی تلاش‌کردند. آنها در تعریف سواد اطلاعاتی بازنگری کردند اما توجهشان بیشتر به انواع منابع الکترونیکی مانند سی‌دی‌رام‌، دی‌وی‌دی، فیلم، و وب بود (5). آنچه سبب ناکامی آنها شد ناتوانی‌شان در متناسب ‌ساختن سواد اطلاعاتی در محیط تغییر یابنده عصر فناوری دیجیتال بود؛ به‌گونه‌ای که هر فرد بتواند نیاز خود به اطلاعات و نحوه تأمین آن را بداند. سواد اطلاعاتی بافتی فرد را توانمند می‌کند تا خودش نیاز اطلاعاتی‌اش را بدون کتاب و کلاس و مربی تشخیص دهد و تأمین کند. این بدین معنی نیست که به سواد و مهارت‌ها بی‌نیاز باشد؛ برعکس بسته به نوع فعالیت و نیازش آنها را می آموزد. اطلاعات موردنیاز فرد هم به منابع چاپی و الکترونیکی محدود نمی‌شود بلکه می‌تواند تجربه یک دوست یا یک همکار باشد، دانش تجربی یک سازمان باشد یا یک بروشور یا دستنامه یک شرکت تولیدی. تنها در این صورت است که سواد اطلاعاتی توانایی «یادگیری تمام‌عمر» را ممکن می‌کند.

برای شناسایی سواد اطلاعاتی مورد نیاز هر فرد، هر گروه و هر سازمان لازم است پژوهشگر ابتدا فعالیت و بافت یا زمینه یا بستری را که آن فعالیت در آن انجام می‌شود، عمیقا بشناسد سپس از گروه هدف بخواهد تا در دل فعالیت موردنظر درباره تجربه‌‌شان از سواد اطلاعاتی (از تشخیص نیاز به اطلاعات تا استفاده مؤثر و اخلاقی از اطلاعات) صحبت کنند.

روش‌‌شناسی. برای شناخت سواد اطلاعاتی مبتنی بر زمینه، استفاده از رویکرد بافتی مشارکتی پیشنهاد می‌شود (27). در این رویکرد، جامعه پژوهش و پژوهشگر تقریبا به یک اندازه در تولید مدل سواد اطلاعاتی سهم دارند. چنین مدلی برایند تعامل و مشارکت تنگاتنگ پژوهشگر با فرد یا جامعه مورد نظر است. پژوهشگر لازم است در باره هر بخش از فعالیت ایشان در یک زمینه معین، و این پرسش‌ها را مطرح کند: 1) برای انجام فعالیت موردنظر به چه اطلاعاتی نیاز دارند؟ 2) آن اطلاعات را از چه منابعی به دست می‌آورند؟ 3) مناسب و معتبر بودن این منابع برای فعالیت مورد نظر را چگونه تشخیص می‌دهند؟ 4) چگونه از این منابع برای انجام فعالیت موردنظر استفاده می‌کنند؟ 5) پس از استفاده از منابع اطلاعاتی، آموخته‌های خود را چگونه با دیگران به اشتراک می‌گذارند؟ 6) آیا در هر یک از حوزه‌های فوق آموزش‌هایی دریافت می‌کنند یا از منابع خاصی برای یادگیری چگونگی انجام آنها استفاده می‌کنند؟ 7) در هریک از موارد فوق با چه چالش‌هایی روبرو هستند و چطور بر این چالش‌ها غلبه می‌کنند. پرسش‌های ۱ تا ۵ تجربه زیسته افراد از سواد اطلاعاتی شناسائی می‌کنند؛ پرسش ۶ از چگونگی توسعه توانمندی های سواد اطلاعاتی و منابع مورداستفاده می پرسد؛ و پرسش آخر دشواری ها بر سر راه ایشان و راهکارهای احتمالی برای غلبه آنها پرسش می‌کند.

 کیفی بودن پرسش‌های فوق لازم می‌آورد که پاسخ‌ها به روش کیفی کدگذاری و مضمون‌بندی یا دسته‌بندی مفهومی‌شود. هر مضمون یا دسته به یک قطعه از پازل سواد اطلاعاتی تعلق می گیرد. این مضمون ها می‌تواند از این قرار باشد: 1) انواع نیازهای اطلاعاتی؛ 2) منابع اطلاعاتی مورد نیاز برای تأمین هر نوع؛ 3) تشخیص نیاز اطلاعاتی یا عواملی که نیاز به اطلاعات را برمی‌انگیزند؛ 4) شیوه(های) یافتن محل منابع اطلاعات (به تفکیک نوع منبع)؛ 5) شیوه(های) ارزیابی منابع اطلاعات مورد نیاز (به تفکیک نوع منبع)؛ 6) شیوه(های) مدیریت و بهره‌گیری از منابع اطلاعات (به تفکیک نوع منبع)؛ 7) چالش‌ها و راهکارهای مربوط به هر حوزه از سواد اطلاعاتی (مثلا چالش‌های مربوط به تشخیص نیاز اطلاعاتی، دسترسی به اطلاعات، ارزیابی اطلاعات و ملزومات مورد نیاز برای عملکرد مؤثر در هر حوزه). چیستی و چرایی سواد اطلاعاتی در این روش با درنظرگرفتن شرایط و ویژگی‌های فرد یا جامعه و بافت یا زمینه‌ای که وی در آن فعال است تشریح می‌شود و آموزش یا پیاده‌سازی سواد اطلاعاتی براساس همان مقتضیات و شرایط پیشنهاد می‌‌گردد. همانطور که در تصویر زیر آمده، چیستی و چرایی سواد اطلاعاتی متأثر از یکدیگرند و هر دو چگونگی پیاده‌سازی مدل سواد اطلاعاتی را مشخص می‌کنند.

مدلسازی سواد اطلاعاتی در بافت

 

نمودار ۱. تأثیر متقابل چیستی، چرایی و چگونگی سواد اطلاعاتی بافتی

 حاصل چنبن پژوهشی به‌دست آمدن میکرومدلی است که دو کاربرد دارد: 1) دانش لازم را برای تولید بسته‌های سواد اطلاعاتی به‌دست می‌دهد. جمع میکرومدل‌های تولید شده برای صنف و صنعت، چارچوب نظری پیاده‌سازی موفق سواد اطلاعاتی در همان صنف و صنعت را به دست می دهد؛ 2) بینش و دانش موردنیاز برای سیاستگذاری در زمینه پژوهش و پیاده‌سازی پروژه‌های سواد اطلاعاتی را در اختیار دست‌اندرکاران قرار می‌دهند و امکان برنامه‌ریزی واقع‌گرا را در سطوح مختلف فراهم می‌آورند.

سواد اطلاعاتی بافتی در پاسخ به چالش بی‌باوری سواد اطلاعاتی به بافت در محیط‌های الکترونیکی پیشنهاد شده است (12، 16). رویکرد بافتی مشارکتی برای اجرای مطالعات سواد اطلاعاتی بافتی نیز حاصل پژوهش نظری در زمینه سواد اطلاعاتی در محیط‌های الکترونیکی در رشته علوم اطلاعات جغرافیایی یا GIS است (14-16) .

رویکرد بافتی ‌مشارکتی. بر پایۀ پژوهش نظری (12)، بی‌باوری به کارآمدی سواد اطلاعاتی در عصر فناوری و دیجیتال به خاطر نگاه کتابدارانه‌ حاکم بر مدل‌ها و استانداردهای سواد اطلاعاتی است که از سوی چند پژوهشگر برجسته کیفی‌کار مانند کریستین بروس و شیلا وبر هم مورد نقد قرار گرفته‌اند.  براساس این نقدها ناکارآمدی آن مدل‌ها و استانداردها ناشی از طراحی شدنشان برای محیط‌های دانشگاهی و آموزشی و بی‌توجهی‌ به نیاز افراد و گروه‌های بیرون از این محیط آموزشی است. به‌طور مثال، در استانداردهای سواد اطلاعاتی انجمن کتابداری آمریکا که برای آموزش عالی طراحی شده‌اند، سواد اطلاعاتی برای توانمندسازی دانشجویان در انجام تکالیف درسی دانشگاهی پیشنهاد شده‌ است. این استانداردها و مدل‌های آماده را می‌توان در هر جا یافت. چند پژوهش‌ در چند رشته دانشگاهی در بریتانیا (18)، در میان مربیان تعلیم و تربیت (4) و میان مأموران آتش‌نشانی (9)، هر دو در استرالیا، دریافتند سواداطلاعاتی اگر بخواهد ثمربخش باشد، لازم است براساس تجربه‌های زیسته فرد یا گروه مدنظر و درک و توصیف آنها از سواد اطلاعاتی تبیین و مفهوم‌سازی شود. با اینکه نقش بافت و اهمیت آن در فهم واقعیت سواد اطلاعاتی در این پژوهش‌ها برجسته شده است، اما این پژوهش‌ها روشی که به فهم جامع‌نگر بافت سواد اطلاعاتی بیانجامد  پیشنهاد نکرده‌اند. روش‌های کیفی استفاده شده در پژوهش‌های سواد اطلاعاتی شامل دو روش پدیدارشناسی[2] و نظریه داده‌مبناست[3]. دانشی که این روش‌ها درباره چیستی سواد اطلاعاتی تولید می‌کنند برگرفته و منعکس‌کننده تجربه زیسته افراد از اطلاعات و سواد اطلاعاتی است و دانش جامع‌نگر درباره بافت سواد اطلاعاتی یعنی بافتی که سواد اطلاعاتی در آن تجربه می‌شود عرضه نمی‌کنند.

رویکرد بافتی-مشارکتی سواد اطلاعاتی که نظری (13، 15) تدوین کرده است تمرکزش بر فهم جامع‌نگر واقعیت سواد اطلاعاتی در بافت واقعی تجربه زیسته افراد از اطلاعات، نیاز اطلاعاتی، اطلاعات موردنیاز آنها در دل فعالیتی مشخص است که در عمل انجام می‌دهند یا تجربه‌ انجام آن را دارند. برای طراحی پژوهش‌های بافتی سواد اطلاعاتی او روش موردپژوهی اکتشافی[4] و مدل آیزنهارت[5] را توصیه می‌کند. مدل آیزنهارت چارچوبی گام به گام برای طراحی و اجرای مطالعات موردپژوهی کیفی فراهم می‌‌کند که هدفشان مدلسازی یا ساخت نظریه درباره یک مفهوم یا پدیده در بافتی مشخص است (22). نظری با استفاده از این چارچوب روش‌شناختی، اولین مدل بافتی سواد اطلاعاتی را در رشته علوم اطلاعات جغرافیایی (GIS)‌ و در محیط‌های آموزش و یادگیری آنلاین از راه دور[6]  ارائه کرد. رویکرد بافتی مشارکتی نظری در بافت‌های مختلف، اعم از بافت‌های آموزشی، محیط کار، صنعت و جز آن قابل استفاده است (14). نظری ازاین رویکرد  برای طراحی رشته‌های جدید تحصیلی که هدفشان تربیت افراد کاربلد متناسب با بازار واقعی کار است (28; 29; 30)، و هدایت شماری پژوهش در ایران و مالزی استفاده کرده است (20; 21; 23; 24; 25; 26). همچنین از مدل بافتی سواد اطلاعاتی نظری به عنوان چارچوب مفهومی برای طراحی زیرساخت‌های داده‌های فضایی/چندبعدی کاربر-مدار[7]  با هدف توسعه سواد اطلاعات جغرافیایی- فضایی با درنظرگرفتن سطوح متفاوت توانمندی کاربران استفاده شده است (8).


مآخذ:  

 

1) Andretta S (2005) From prescribed reading to the excitement or the burden of choice: information literacy: Foundation of e-learning. Aslib Proceedings: New Information Perspectives 57(2): 181–190; 2) Bawden D (2001) Information and digital literacies: A review of concepts. Journal of Documentation 57(2): 218–259; 3) Bridgland A and Whitehead M (2004) Information literacy in the 'E' environment: An approach for sustainability. Journal of Academic Librarianship 31(1): 54–59; 4) Bruce C (1997) Seven Faces of Information Literacy. Adelaide, Australia: Auslib Press; 5) Hadengue V (2005) E-learning for information literacy. Library Review 54(1): 36–46; 6) Chartered Institute of Library and Information Professionals (CILIP) (2004) Information Literacy: The Skills. London: CILIP; 7) Joint N (2003) Information literacy evaluation: Moving towards virtual learning environments. Electronic Library 21(4): 322–334; 8) Kleijn et al., (2013) User-centric SDI framework applied to historical and heritage European landscape research. Research Memorandum, 32; 9) Lloyd, A. (2007) Recasting information literacy as socio-cultural practice: Implications for library and information science researchers. Information Research, 12(4); 10) McClure CR (1994) Network literacy: A role for libraries. Information Technology and Libraries 13(2): 115–125; 11) Martin A (2003) Essential e-literacy. Connected 9: 22–24; 12) Nazari, M. (2009) Information literacy for online distance learning GIS programmes. PhD thesis, Department of Information Science, University of Sheffield, UK; 13) Nazari, M. (2011) A contextual model of information literacy. Journal of Information Science 37(4): 345–359; 14) Nazari, M. (2010) Design and process of a contextual study of information literacy: an Eisenhardt approachLibrary and Information Science Research. 32(3): 179-191; 15) Nazari, M. (2016) Actuality of determining information need in GIS: a context-to-concept approachLibrary and Information Science Research, 38, 2: 133-147; 16) Nazari, M & Webber Sh. (2012) Loss of faith in the origins of information literacy in e-environments: proposal for a holistic approachJournal of Librarianship and Information Science. 44(2): 97-107; 17) Savolainen R (2002) Network competence and information seeking on the Internet: From definitions towards a social cognitive model. Journal of Documentation 58(2): 211–226; 18) Webber, S., Boon, S., & Johnston, B. (2005) A comparison of UK academics' conceptions of information literacy in two disciplines: English and marketing. Library and Information Research, 30(93), 4–15; 19) Williams P (2006) Opinion: Against information literacy. Library and Information Update 5(7–8): 20; 20) Mohammadi Ghazi Jahani, F. (2014) Information Quality Dimensions of Farsi Web-based Learning Resources for Instructional Use. Faculty of Computer Science and Information Technology, University of Malaya, Malaysia; 21) Derakhshan, M., Singh, D. and Nazari, M. (2014) The Contributions of Library and Information Science education to the development of competencies in determining information needs: an Iranian case studyLibri, 64(2): 144-154; 22) Eisenhardt, K. M. (1989) Building theories from case study research. The Academy of Management Review, 14(4): 532–550;

 23) پورصالحی، نسترن (۱۳۹۶) تحلیل شیوه‌های آموزش سواد اطلاعاتی در پایه چهارم تا ششم مدارس منتخب شهر تهران. رساله دکتری. دانشکده مدیریت، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه تهران؛ 24) رنجبری، فاطمه (1394) بررسی مفهوم سواد اطلاعاتی در محیط کار، مطالعه تیم های طراحی نرم افزار کتابخانه. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده مدیریت، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه تهران؛ 25) نبی‌میبدی، مرتضی (1397) بررسی و ساخت مدل عوامل کلیدی موثر بر موفقیت پایگاه‌های شبکه اجتماعی حرفه‌ای‌ـ تخصصی در ایران (مورد مطالعه: «انجمن»)، رساله دکتری، پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)؛ 26) پیربیدختی، زهرا (1393) بررسي نقش و مفهوم سواد اطلاعاتی در تجربه استفاده كاركنان دفتر تبلیغات اسلامی از فناوري اطلاعات.  پایان‌نامه کارشناسی ارشد، گروه مدیریت فناوری اطلاعات، موسسه آموزش عالی مهر البرز؛ 27) نظری، مریم. ۱۳۹۴ (۵ اردیبهشت). یک سایز فیت همه نیست: تولید میکرومدلهای بافتی سواد اطلاعاتی؛ پاسخی به نیازهای «متنوع» افراد و سازمانهالیزنا، گاهی دور گاهی نزدیک، شماره ۱۱۸؛ 28) نظری، مریم (1390) کارشناسی ناپیوسته «سواد اطلاعاتی برای گرافیست‌ها». مرکز آموزش عالی علمی کاربردی عتیق. گزسکه اصفهان؛ 29) نظری، مریم (1390) کارشناسی ناپیوسته «سواد اطلاعاتی برای تولیدکنندگان نان، شیرینی و شکلات». مرکز آموزش عالی علمی کاربردی عتیق. گزسکه اصفهان؛ 30) نظری، مریم (1390) کاردانی «مدیریت بازسازی و نوسازی ساختمان». مرکز آموزش عالی علمی کاربردی عتیق. گزسکه اصفهان.

  مریم نظری 



[1]. E-literacies

[2] Phenomenography

[3] Grounded theory

[4] Exploratory case study

[5] Eisenhardt's building theories from case study research framework

[6]. Online Distance Learning

[7]. user-centric Spatial Data Infrastructures

 

بازگشت به فهرست مقالات س