Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات س

 

 

سيستان و بلوچستان، كتابخانه‌هاي. استان سيستان و بلوچستان در جنوب شرقي ايران قرار دارد و از شمال به استان خراسان و كشور افغانستان، از شرق به كشورهاي پاكستان و افغانستان، از جنوب به درياي عمان، و از غرب به استان‌هاي كرمان و هرمزگان محدود مي‌شود (1: 12-13). اين استان با مساحت 187502 كيلومتر مربع، از نظر وسعت سومين استان كشور محسوب مي‌شود و داراي 8 شهر، 17 شهرستان، 30 بخش و دهستان است. جمعيت آن (طبق آمار سال 1383) 2219393 نفر است (6).

همه ساكنان اين استان مسلمان هستند و مي‌توانند به زبان فارسي تكلم كنند. گويش بلوچي در بلوچستان متداول است. اكثر ساكنان استان از طريق كشاورزي و دامداري و ماهيگيري امرار معاش مي‌كنند. وضعيت اقتصادي و معيشتي اكثر مردم در مقايسه با ساير استان‌هاي كشور مناسب نيست (1: 16).

نخستين كتابخانه در 1343 توسط كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان در شهر زاهدان تأسيس شد. به گفته يكي از مقام‌هاي محلي اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي، در حال حاضر 30 نشريه در سيستان و بلوچستان مجوز انتشار گرفته‌اند، اما از اين ميان تنها 20 نشريه فعال هستند. ده بنگاه انتشاراتي پروانه فعاليت دريافت كرده‌اند، ولي از اين ميان فقط سه بنگاه انتشاراتي فعال هستند. به‌طور متوسط روزانه تعداد 24500 نسخه نشريه كشوري در استان توزيع مي‌گردد. قديمي‌ترين نشريه استان، هفته‌نامه نداي زاهدان، بعد از انقلاب اسلامي متوقف شد. بعد از انقلاب نخستين نشريه‌اي كه فعال شد كودك مسلمان بلوچ متعلق به سپاه پاسداران است (2).

كتابخانه‌هاي شخصي. نام بزرگان، فقها، و دانشمندان بسياري در تاريخ اين منطقه ثبت و ضبط شده است كه احتمالا به‌سبب آثار قلمي فراوان داراي كتابخانه بوده‌اند، اما متأسفانه اطلاعي درباره آنها در دست نيست. كتابخانه امير توكل كامبوزيا تنها كتابخانه شخصي استان است. اين كتابخانه در 1365 به يك كتابخانه عمومي تبديل شد و مجموعه 14250 جلدي آن، كه در اين زمان بزرگ‌ترين مجموعه كتابخانه استان است، در دسترس مردم قرار دارد (2).

كتابخانه‌هاي عمومي. سيستان و بلوچستان در حال حاضر 39 كتابخانه عمومي دارد. قديمي‌ترين آنها كتابخانه عمومي شماره يك زاهدان است كه تأسيس آن به 1337 مي‌رسد. تعداد كل مجموعه كتابخانه‌هاي استان 247500 جلد كتاب و 10850 نشريه است. كتابخانه‌هاي عمومي استان به شكل بسته اداره مي‌شوند و نوع رده‌بندي آنها ديويي است. در كل كتابخانه‌هاي عمومي استان 80 نفر به‌عنوان كتابدار مشغول به‌كار هستند كه از اين تعداد 15 نفر متخصص كتابداري هستند. بر اساس گفته كارشناس امور كتابخانه‌هاي استان به‌طور متوسط حدود 15 هزار نفر در ماه به اين كتابخانه‌ها مراجعه مي‌كنند. اكثر اين كتابخانه‌ها در حال رايانه‌اي شدن هستند. فعاليت‌هاي جنبي اين كتابخانه‌ها برپايي نمايشگاه‌هاي كتاب، نمايش تازه‌هاي كتاب، و اجراي مسابقات كتابخواني است (2).

علاوه بر اين، تعدادي كتابخانه عمومي وابسته به جمعيت هلال احمر جمهوري اسلامي ايران، در استان فعاليت دارند كه داراي 5459 جلد كتاب با 1299 نفر عضو هستند (9: 34). همچنين كتابخانه عمومي مسجد جامع زاهدان به همت آيت‌الله محمد كفعمي (1289-1362) و كتابخانه حضرت صاحب‌الزمان به كوشش سيد محمد تقي حسيني از كتابخانه‌هاي قديمي مساجد استان در عصر حاضر هستند(7: 218-222). بر اساس آمار سال 1382 تعداد كتابخانه‌هاي مساجد 26 واحد با مجموع 35000 جلد كتاب، 450 عضو، و 20 نفر كارمند است (11: 1؛ 13).

كتابخانه‌هاي كودكان و نوجوانان. نخستين كتابخانه كانون پرورش فكري در 1343 در شهر زاهدان تأسيس شد. در حال حاضر (1382) تعداد 19 كتابخانه در استان فعال بوده و موجودي آنها روي هم رفته 187850 جلد است. بر اساس اعلام سازمان برنامه و بودجه استان، كتابخانه‌هاي كانون در مجموع 14700 نفر عضو دارند و بيشترين فعاليت آنها در فصل تابستان است. از خدمات عمده اين مراكز مي‌توان قصه‌گويي (2860 اجرا، 37926 نفر شركت‌كننده)؛ روخواني و معرفي كتاب (3354 اجرا، 36140 نفر شركت‌كننده)؛ شعرخواني (1998 اجرا، 34427 نفر شركت‌كننده)؛ نشريه ديواري و مسابقات كتبي و حضوري (1225 اجرا، 19100 نفر شركت‌كننده)؛ هنرهاي دستي (3801 اجرا، 36547 نفر شركت‌كننده)؛ و معرفي شخصيت‌ها، سرزمين‌ها، و آموزش احكام (1220 اجرا، 16140 نفر شركت‌كننده) را از ابتداي تأسيس تا به حال نام برد (5؛ 13).

كتابخانه‌هاي آموزشگاهي. در اين استان از كل 2796 مدرسه ابتدايي و 955 مدرسه راهنمايي و متوسطه به‌ترتيب 84 درصد و 59 درصد فاقد كتابخانه هستند. امكانات و فضاي كتابخانه‌هاي مدارس بسيار نامناسب است و فقط 2 درصد مدارس داراي اتاق مناسب و تالار مطالعه هستند. به ازاي هر دانش‌آموز در مقاطع راهنمايي و متوسطه 3 جلد، و در ابتدايي 5/0 جلد كتاب موجود است. اداره‌كنندگان اين كتابخانه‌ها اكثرآ مربيان پرورشي آموزشگاه‌ها هستند و به‌ندرت كتابدار متخصص دارند (12: 74-75). طبق آمار سال 1382 در اين استان تعداد 892 باب كتابخانه آموزشگاهي با 569431 جلد كتاب در مدارس دولتي فعاليت مي‌كنند (13).

كتابخانه‌هاي تخصصي. از كتابخانه‌هاي تخصصي مهم استان، كتابخانه شعبه سازمان برنامه و بودجه است كه در 1363 تأسيس شد و داراي 9000 جلد كتاب است. طبقه‌بندي آن ال.سي. است و با نظام قفسه باز اداره مي‌شود و دو كارمند غيرمتخصص دارد (4).

كتابخانه تخصصي ديگر، كتابخانه صدا و سيماست كه در 1350 تأسيس شده است. طبقه‌بندي آن ال.سي. است و 14000 جلد كتاب و 3 كتابدار غيرمتخصص دارد (10).

كتابخانه بيمارستان تأمين اجتماعي نيز كه در 1379 تأسيس شد، از جمله كتابخانه‌هاي تخصصي ديگر است كه طبقه‌بندي آن ال.سي. است و داراي يك نفر كتابدار متخصص است (8). طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانه‌هاي تخصصي اين استان 12باب و موجودي آنها 898,64جلد كتاب است(13).

كتابخانه‌هاي دانشگاهي. سابقه كتابخانه‌هاي دانشگاهي در اين استان به زمان تأسيس نخستين مركز آموزش عالي در زاهدان (دانشسراي عالي زاهدان) يعني سال 1345 مي‌رسد. هم‌اكنون دانشگاه سيستان و بلوچستان، دانشگاه علوم پزشكي، دانشگاه آزاد، دانشگاه زابل، دانشگاه ايرانشهر، و دانشكده دريانوردي چابهار داراي كتابخانه هستند.

كتابخانه مركزي دانشگاه سيستان و بلوچستان و كتابخانه‌هاي دانشكده‌اي وابسته به آن با مجموعه 152252 جلد كتاب و 35 نفر نيروي متخصص و غيرمتخصص، كتابخانه دانشگاه علوم پزشكي با مجموعه 83508 جلد و 35 نفر نيروي انساني متخصص و غيرمتخصص، و كتابخانه دانشگاه آزاد با مجموعه 63200 جلد و 8 نفر نيروي غيرمتخصص از كتابخانه‌هاي دانشگاهي مهم هستند كه با استانداردهاي داخلي دانشگاهي فاصله زيادي دارند. اين كتابخانه‌ها با نظام ال.سي. سازماندهي شده‌اند، اغلب آنها رايانه‌اي و يا در حال رايانه‌اي شدن هستند (3: 52، 56 ـ57). طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانه‌هاي دانشگاهي اين استان 11 باب و موجودي آن 133311 جلد كتاب است (13).

نگاه كلي. به‌طور كلي وضعيت كتابخانه‌هاي استان ــ صرف‌نظر از نوع آن ــ علي‌رغم رشد كمّي و كيفي در سال‌هاي اخير، مانند ساير كتابخانه‌ها در استان‌هاي توسعه نيافته كشور است. اما با ايجاد رشته كتابداري در مقطع كارشناسي در دانشگاه علوم پزشكي زاهدان (1379) و تربيت كتابدار متخصص، اميد مي‌رود با جذب فارغ‌التحصيلان اين رشته و به‌كارگيري آنها در كتابخانه‌هاي مختلف استان، شاهد دگرگوني‌ها و تحولات قابل ملاحظه‌اي باشيم (9: 34).

 

مآخذ: 1) استانداري سيستان و بلوچستان. از عمان تا هامون. تهران: كيانقش، 1380؛ 2) جعفري، شهربانو. اداره‌كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان سيستان و بلوچستان، زاهدان. مصاحبه. 12 ارديبهشت 1382؛ 3) حكيمي، رضا؛ طبسي، علي. "مقايسه وضعيت موجود كتابخانه‌هاي دانشگاهي زاهدان با استاندارد كتابخانه‌هاي دانشگاهي ايران". فصلنامه كتاب. دوره چهاردهم، 2 (تابستان 1382): 52-58؛ 4) حميدي، شعله. سازمان برنامه و بودجه استان سيستان و بلوچستان، زاهدان. مصاحبه. 13 ارديبهشت 1381؛ 5) خواجه‌محمودي، محمود. كانوش پرورش فكري كودكان و نوجوانان استان سيستان و بلوچستان، زاهدان. مصاحبه. 14 ارديبهشت؛ 6) سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور. "پايگاه اطلاع‌رساني مركز آمار ايران". به نقل از: http://www.sci.org.ir/persia/index.htm.[11Apr.2005]؛ 7) شريف رازي، محمد. گنجينه دانشمندان. قم: چاپخانه پيروز، 1353؛ 8) صفرزايي، حميد. سازمان تأمين اجتماعي استان سيستان و بلوچستان، زاهدان. مصاحبه. 12 ارديبهشت 1382؛ 9) گزارش فرهنگي كشور :1376 مجموعه آماري فعاليت‌هاي فرهنگي وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها و نهادها. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، معاونت پژوهشي و آموزشي، مركز آمار و برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي فرهنگي و هنري، 1378؛ 10) گلشني، مهدي. سازمان صداوسيما مركز زاهدان، زاهدان. مصاحبه. 13 ارديبهشت 1382؛ 11) "ليست كتابخانه‌هاي مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكيك استان‌ها". تهران: ستاد عالي هماهنگي و نظارت بر كانون‌هاي فرهنگي و هنري مساجد، مديريت امور كتابخانه، 1378 (پلي‌كپي)؛ 12) نيك‌پناه، منصور؛ حكيمي، رضا. "بررسي وضعيت كتابخانه‌هاي آموزشگاهي استان". زاهدان: پژوهشكده تعليم و تربيت استان سيستان و بلوچستان، 1379، ]طرح تحقيقاتي[؛ 13) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران. نامه اداري. مورخ 13 شهريور 1384.

                رضا حكيمي، محمدعلي طبسي

 

بازگشت به فهرست مقالات س