Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ش

 

شوراي كتاب كودك. شوراي كتاب كودك تشكّلي غيردولتي است كه در 1341 در تهران تأسيس شده است تا به‌شكوفايي ادبيات ايراني براي كودكان و نوجوانان، بهبود كمي و كيفي كتاب‌هاي كودكان و نوجوانان، و دسترسي هر چه بيشتر كودكان و نوجوانان ايراني به كتاب و خواندني‌هاي ديگر كمك كند.

مؤسسان شوراي كتاب كودك از نويسندگان، تصويرگران، كتابداران، معلمان، و متخصصان آموزش و پرورش بودند. از چهره‌هاي آشنا در ميان بنيان‌گذاران شورا كه در آن فعاليت مستمر داشته‌اند، عباس يميني شريف (نويسنده)، ليلي (آهي) ايمن (نويسنده)، توران ميرهادي (متخصص تعليم و تربيت كودكان)، يحيي مافي، پرويز كلانتري (تصويرگر)، هما آهي (نويسنده و مترجم)، و بيژن مفيد (كارگردان تئاتر) بودند.

شوراي كتاب كودك سه سال پيش از تأسيس نهاد مهم ديگر مرتبط با ادبيات كودكان و نوجوانان يعني كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان بنيان‌گذاري شد. اين دو رويداد و تحولات مثبت ديگري نظير انتشار مجله و آثار تخصصي مناسب كودكان و نوجوانان؛ برگزاري نمايشگاه‌هاي سالانه كتاب كودك؛ تأسيس دبستان‌هاي نمونه (كه مؤسسان برخي آنها بنيان‌گذاران شورا بودند)، چه بسا بتوان آغاز توجه جدي‌تر به پرورش ذهن كودكان در ايران دانست.

يكي از نخستين ابتكارات شورا پس از تأسيس، ايجاد گروه‌هاي بررسي ادبيات كودكان و نوجوانان بود. اين گروه‌ها به‌منظور بهبود مواد خواندني كودكان و نوجوانان در ايران شكل گرفتند و كار خود را رسمآ از 1344 آغاز كردند. (5: 2). گروه‌هاي بررسي وظيفه ارزيابي كليه آثار منتشر شده در حوزه كودك و نوجوان را در طول يك سال برعهده دارند. حاصل كار گروه‌هاي بررسي، تهيه كتابشناسي آثار منتخب كودكان و نوجوانان است كه در پايان هر سال كاري، در نشريه داخلي شورا منتشر مي‌شود. در سال‌هاي آغازين كار شورا برخي ناشران به گزارش‌ها و تحليل‌هاي گروه‌هاي بررسي بازار نشر واكنش منفي نشان دادند، با اين گمان كه معرفي كتاب يك ناشر به‌عنوان اثر برجسته، بر بازار رقيبان اثر منفي دارد (3: 32). پيش از انقلاب، وزارت آموزش و پرورش از اين فهرست به‌عنوان كتابشناسي مرجع براي خريد كتابخانه‌هاي مدارس بهره مي‌جست، اما از 1357 اين بهره‌گيري و ديگر ارتباط‌هاي وزارت آموزش و پرورش با شورا قطع شد و تا 1380 برقرار نشد.

ابتكار ديگر در جنب فعاليت گروه‌هاي بررسي، معرفي بهترين نويسنده و مترجم سال براي آثار كودك و معرفي  جايزه صمد بهرنگي براي بهترين دستنوشته و اعطاي جايزه به آنها بود (3: 48). شورا بعدها به‌جاي هر دو رويداد، در جشن سالانه سالگرد تأسيس شورا به بهترين آثار معرفي شده هر گروه بررسي، لوح تقدير و پلاك ويژه اهدا مي‌كند (8).

شوراي كتاب كودك به‌عنوان سازماني ايراني از آغاز در فعاليت‌هاي فرامرزي شركت داشته است و در سال 1343 به عضويت دفتر بين‌المللي كتاب براي نسل جوان درآمده و به‌عنوان شعبه ملي آن  در ايران عمل كرده‌است. شورا مقالاتي در مجله >بوك برد<[1]  (نشريه رسمي دفتر بين‌المللي كتاب براي نسل جوان) به چاپ رسانده است و نويسندگان و تصويرگران ايراني، همچون هوشنگ مرادي كرماني و فرشيد مثقالي را براي دريافت جايزه معروف هانس كريستين اندرسن به جامعه جهاني معرفي كرده است. اعضاي برجسته شورا طي سال‌ها در مقام صاحب‌نظر به مجامع جهاني اعزام شده‌اند و كوشيده‌اند ادبيات كودك ايران را به جهانيان بشناسانند. در سال‌هاي 1355 و 1372 دفتر بين‌المللي كتاب براي نسل جوان، تهيه پوستر، شعار، و پيام روز جهاني كتاب كودك را براي نشر در سطح جهان، برعهده شورا گذاشت(4: 137 و 139).

بخش ديگري از فعاليت‌هاي شورا در سال‌هاي آغازين حيات آن، تربيت متخصصان و كتابداران كودك و نوجوان بوده است. نخستين اقدام از اين شمار، برگزاري دوره آموزش كتابداري در شهريور 1342، بلافاصله پس از تأسيس، براي كتابداران كتابخانه‌هاي آموزشگاهي بود(88:7).

شورا همچنين از آغاز بر آموزش ادبيات كودك به مربيان و آموزگاران تأكيد و تدريس آن را در دانشسراها و مراكز تربيت‌معلم توصيه كرد. در همان آغاز، دو تن از اعضاي هيأت مديره شورا دو كتاب براي كتابداران تاليف كردند كه به نحو گسترده‌اي مورد استفاده قرار گرفته‌اند. از سال 1365 شورا كارگاه‌هاي بسياري با موضوع آشنايي با ادبيات كودك و نوجوان بر پا داشته است.

در 1343 و همزمان با شكل‌گيري برخي گروه‌هاي كاري در شورا، "گروه كتابخانه" نيز تأسيس شد. اين گروه دو هدف را دنبال مي‌كرد: 1) همكاري با وزارت فرهنگ و هنر وقت و شهرداري‌ها براي ايجاد و گسترش كتابخانه‌هاي آموزشگاهي و كودكان؛ و 2) راه‌اندازي يك كتابخانه تحقيقاتي براي استفاده اعضا، مربيان، و محققان (7: 83). هدف دوم در سال 1353 و طي سال‌هاي بعد دنبال شد. كتابخانه تحقيقاتي شورا پشتيبان برنامه‌هاي تحقيقاتي و پاسخگوي نيازهاي اطلاعاتي پژوهشگران حوزه ادبيات كودك است.

پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران در 1357، شوراي كتاب كودك و فعاليت آن موردي براي نگراني برخي شد و بر اعضا و فعاليت‌هاي آن انتقادهاي گاه تند مطرح گرديد (6: 213). بعد از 22 سال، از اين انتقادها كاسته و در سال 1380 ارتباط قطع شده شورا با وزارت آموزش و پرورش برقرار شد و آن وزارتخانه از شورا براي برنامه‌هاي ترويج كتابخواني در مدارس درخواست متخصص كرد (2).

در سال‌هاي پس از 1357، به اقتضاي انقلاب، جنگ، و مناسبت‌هاي ملي و بين‌المللي نظير "سال جهاني خانواده و گفت‌وگوي تمدن‌ها" شورا به ادبيات كودك با مضمون انقلاب، جنگ، كودك معلول، خانواده، و تفاهم بشر پرداخت و بهبود كيفيت ادبيات بومي كودك و نوجوان در ايران را مورد توجه قرار داد. در 1360 نخستين سمينار ادبيات و كودك معلول در شورا برگزار شد (3: 11) و به تشكيل گروه ويژه شورا براي كودكان معلول و فراهم‌آوري منابع خواندني براي اين دسته كودكان منجر شد. در دهه 1370 شورا چند دستاورد ارزشمند براي تأسيس خدمات كتابخانه‌اي خاص كودكان محروم داشته است. يكي از اينها تأسيس كتابخانه كودكان در كانون اصلاح و تربيت كرج بوده است. ديگر، تأسيس"كتابخانه‌هاي فراگير" براي كودكان خانواده‌هاي پناهنده افغاني در ايران بوده است.

اعضاي شورا تشكل‌هاي غيردولتي چندي نيز ايجاد كرده‌اند. از آن جمله اند "مؤسسه پژوهشي كودكان دنيا"، "مؤسسه مادران امروز"، "بنياد پژوهش‌هاي تاريخ ادبيات كودكان".

پردامنه‌ترين اقدام فرهنگي  شوراي كتاب كودك تأليف فرهنگنامه كودكان و نوجوانان است. فكر تدوين چنين اثري در نخستين همايش سراسري شورا در سال 1342 مطرح شد(1). هدف از تأليف اين دايره‌المعارف پاسخگويي به نيازهاي كودكان 10 تا 16 ساله ايراني و در اختيار گذاردن منبعي معتبر و قابل اطمينان براي دستيابي به آگاهي‌هاي درست و مستند با الهام از تاريخ و فرهنگ ايران و منطقه با كمك تصاوير گويا و بومي است و دست‌اندركاران آن با تأكيد بر ضرورت تأليف به‌جاي ترجمه براي كودكان ايراني كار تدوين اين دايره‌المعارف مفصل را از 1358 آغاز كردند.

در حال حاضر 290 متخصص و ويراستار در 35 گروه موضوعي، داوطلبانه به‌كار تأليف و ويرايش و آماده‌سازي فرهنگنامه اشتغال دارند(1). نخستين جلد فرهنگنامه در 1371 منتشرشد و مورد استقبال صاحب‌نظران و منتقدان قرار گرفت (132:9). با وجود آنكه تهيه و آماده‌سازي مطالب فرهنگنامه به تمامي به‌دست داوطلبان همكار با شورا صورت مي‌گيرد، باز هزينه‌هاي چاپ نشر سبب كندي انتشار جلدهاي بعدي فرهنگنامه شده است.

 

مآخذ: 1) انصاري، نوش‌آفرين. شوراي كتاب كودك، مصاحبه. 20 بهمن 1382؛ 2) همو. شوراي كتاب كودك، تهران. مصاحبه، 28 ارديبهشت 1381؛ 3) همو. "شورا در رابطه با توليد و توزيع خواندني‌هاي كودكان و نوجوانان". فصلنامه داخلي شوراي كتاب كودك (بيست سال تلاش). 3-4. اسفند ـ آذر 1361؛ 4) "جدول شماره 9 خالقان پوستر، پيام، و شعار روز جهاني كتاب كودك". فصلنامه داخلي شوراي كتاب كودك (دفتر بين‌المللي كتاب براي نسل جوان و شوراي كتاب كودك) س. چهلم، 4 (زمستان 1382): 137؛ س. چهل و يكم، 1 (بهار 1383): 139؛ 5) حري، عباس. "شورا در رابطه با بررسي خواندني‌هاي كودكان و نوجوانان". فصلنامه داخلي شوراي كتاب كودك (بيست سال تلاش!). 3-4 (اسفند ـ آذر 1361): 2-6؛ 6) ديدار، محمد (مستعار). بيست سال تلاش!. كندوكاوي در اهداف و فعاليت‌هاي "شوراي كتاب كودك"، از سال 1341 تا 1361. تهران: سازمان تبليغات اسلامي، حوزه هنري، 1367؛ 7) قزل‌اياغ، ثريا. "شورا در رابطه با ترويج كتاب و كتابخواني". فصلنامه داخلي شوراي كتاب كودك (بيست سال تلاش). 3-4 (اسفند ـ آذر 1361): 88-92؛ 8) ميرهادي، توران. شوراي كتاب كودك، تهران، مصاحبه، 28 ارديبهشت 1384؛ 9) افشار زنجاني، ابراهيم. "فرهنگنامه كودكان و نوجوانان". پيام كتابخانه. س. دوم، 2 و 3 (تابستان و پاييز 1371): 132-137.

ليلا مكتبي‌فرد

 



 [1]. Bookbird   

 

 

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ش