Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ص

 

صربستان و مونته‌نگرو، كتابخانه‌هاي. جمهوري صربستان و مونته‌نگرو به دنبال تجزيه يوگسلاوي سابق و اعلام استقلال جمهوري‌هاي كرواسي، اسلووني، بوسني و هرزگوين، و مقدونيه در 1992 تشكيل شد. اين كشور كه در جنوب شرقي اروپا قرار دارد، از شمال با مجارستان، از شرق با روماني و بلغارستان، از جنوب با مقدونيه و آلباني، و از غرب با بوسني و هرزگوين و كرواسي هم‌مرز است. جمعيت آن (طبق آمار سال 2005) 175,829,10 نفر و مساحت آن 173,102 كيلومترمربع است. پايتخت اين كشور، بلگراد (بئوگراد[1] ) و زبان رسمي آن صربو ـ كروات است (:1 29؛ :2 پنج؛ :3 3661؛ 6).

تاريخچه. اقوام صرب در قرن هفتم در منطقه بالكان ساكن و تحت‌تأثير امپراتوري بيزانس مسيحي شدند. صرب‌ها پادشاهي اسلاو را در قرن 14 بنا نهادند كه در سال‌هاي پاياني همين سده به دنبال هجوم ترك‌هاي عثماني از هم پاشيد. واژه بالكان نيز توسط عثماني‌ها به‌اين منطقه اطلاق شد كه به معني كوه و سرزمين بلند است (4). سلطه عثماني‌ها تا 1878 ادامه داشت. در اين زمان صربستان اعلام استقلال كرد، اما پس از مدتي تحت سلطه امپراتوري اتريش ـ مجارستان قرار گرفت. با پايان يافتن جنگ جهاني اول بر ويرانه‌هاي به‌جا مانده از امپراتوري‌هاي عثماني و اتريش ـ مجارستان، با اتحاد صرب‌ها، كروات‌ها، و اسلووني‌ها پادشاهي يوگسلاوي پديدار شد كه تنها تا شروع جنگ جهاني دوم دوام يافت و به سرعت از هم پاشيد (:2 103). در پي اين جنگ جنبش آزادي‌بخش خلق يوگسلاوي كه عمومآ توسط صرب‌ها رهبري مي‌شد ايجاد دومين حكومت متحد يوگسلاوي تحت‌عنوان "جمهوري فدرال دمكراتيك يوگسلاوي" را اعلام كرد كه در 1953 به جمهوري سوسياليستي يوگسلاوي تغيير نام داد. در 1992 و به دنبال فروپاشي اتحاد جماهير شوروي يك‌بار ديگر دولت يوگسلاوي بزرگ از هم پاشيد و جمهوري‌هاي اسلووني، كرواسي، و بوسني و هرزگوين اعلام استقلال كردند، ولي مردم صربستان و مونته‌نگرو براي حفظ و نگهداري هويت و تماميت ارضي خود با هم متحد شدند (:2 104-105).

جمهوري فدرال صربستان و مونته‌نگرو كشوري است با كتابخانه‌هاي بسيار كه برخي قدمتي برابر با تاريخ منطقه يوگسلاوي بزرگ دارند. مانند ساير كشورهاي اروپايي، در قرون وسطي فعاليت‌هاي فرهنگي و آموزشي تحت‌كنترل شديد كليسا بود. اما بايد يادآوري كرد كه گرايش صرب‌ها به مسيحيت حيات تازه‌اي به اين قوم بخشيد. در همين دوره تاريخي بود كه مردم صربستان داراي خط و زبان شدند؛ و به تبع آن بر ميزان كتاب‌هاي صربي افزوده شد (:2 41). غالب اين كتاب‌ها مذهبي بودند (:10 ج 33، ص 411).

در قرن پانزدهم حيات فرهنگي مردم اين منطقه در پي ظهور صنعت چاپ و افزايش كتاب رشدي دوباره يافت. با اين همه قرن هجدهم را بايد دوره رونق و رشد كتابخانه‌ها در اين منطقه دانست. صرب‌ها به تبعيت از سياست‌هاي روسيه براي حذف بي‌سوادي، مدرسه و كتابخانه‌هاي متعدد تأسيس كردند. كتابخانه ملي صربستان، كتابخانه دانشگاه بلگراد، كتابخانه عمومي زيكا پوپوويچ[2] ، كتابخانه شهري ورشاتس[3] ، كتابخانه عمومي ووك كارادزيچ[4] ، و بسياري از كتابخانه‌هاي ديگر در همين دوران تأسيس شدند و با گذشت ايام بر وسعت مجموعه و فعاليت‌هاي خود افزودند (:10 ج 33، ص 412-414).

اين كشور با داشتن تنها 1/10 درصد جمعيت بي‌سواد از لحاظ توسعه فرهنگي در جايگاه قابل قبولي قرار دارد. وجود تعداد بي‌شمار كتابخانه‌هاي تخصصي و عمومي به ارتقاي دانش مردم آن كمك فراواني مي‌كند. اگرچه كتابخانه‌هاي آموزشگاهي نيز در اين زمينه نقش ارزنده‌اي دارند، ولي از مدارك موجود، اطلاعات چنداني در اين باره به‌دست نيامد.

كتابخانه ملي. جمهوري صربستان و مونته‌نگرو، داراي چهار كتابخانه ملي است كه به‌نظر مي‌رسد از اين ميان كتابخانه ملي صربستان[5]  از همه مهم‌تر است. اين كتابخانه در 1832 در

شهر بلگراد تأسيس شد. طي دو دهه نخست فعاليت آن، بروز جنگ و درگيري‌هاي منطقه‌اي موجب شد تا مجموعه كتابخانه چندين بار جابه‌جا شود. سرانجام در 1835 مجددآ به بلگراد منتقل شد و تحت شرايط مساعدتري فعاليت خود را شروع كرد (5). در حال حاضر مجموعه اين كتابخانه شامل 527,224,1 جلد كتاب، 413,250 نشريه ادواري، 000,129 جلد روزنامه، 329 نسخه خطي قديمي، 022,75 نسخه خطي و ماده آرشيوي، 89 اينكونابولا، و 400,16 جلد كتاب قديمي و ناياب است، همچنين كتابخانه واسپاري و حق‌مؤلف منطقه صربستان محسوب مي‌شود و انتشار كتابشناسي ملي صربستان را برعهده دارد (:8 2008). امكان دسترسي پيوسته به شبكه و عضويت در ايفلا بر اهميت اين كتابخانه افزوده است (:9 ج 2، ص 1060).

ديگر كتابخانه ملي اين كشور، موسوم به كتابخانه ملي يوگسلاو[6] ، كه در 1826 تأسيس شد، در شهر نووي ساد واقع شده است. مجموعه اين كتابخانه شامل 000,200,1 جلد كتاب، 6000 نشريه ادواري جاري، 603 نسخه خطي، 17 اينكونابولا، 5000 پايان‌نامه، 7000 صفحه موسيقي، 000,20 نوار ضبط صوت، 000,25 كتاب ناياب، و 000,400 ماده كتابخانه‌اي ديگر (شامل نقشه، پوستر، و جزوه) است. اين كتابخانه امكان دسترسي پيوسته به شبكه را دارد و كتابخانه‌اي واسپاري است. همچنين بايد از كتابخانه ملي مركزي مونته‌نگرو[7]  ياد كرد. اين كتابخانه در 1893 در شهر تستينيه[8] تأسيس شد و در حال حاضر داراي 000,500,1 جلد كتاب و 20 پارشمن است (:9 ج 2، ص 1060) و كتابخانه‌اي واسپاري محسوب مي‌شود (:8 2008).

كتابخانه ملي و دانشگاهي كوزوو از ديگر كتابخانه‌هاي ملي اين كشور است كه در شهر پريشتينا[9]  قرار دارد. اين كتابخانه در 1944 تأسيس شده است و داراي 000,600 جلد كتاب است (:8 2009؛ :9 ج 2، ص 1060).

كتابخانه‌هاي دانشگاهي. به‌عنوان مهم‌ترين، غني‌ترين، و پر سابقه‌ترين كتابخانه دانشگاهي اين كشور بايد از كتابخانه دانشگاه بلگراد موسوم به كتابخانه "اسوتوزار ماركويچ"[10]  نام برد. اين كتابخانه يكي از بزرگ‌ترين و فعال‌ترين كتابخانه‌هاي بالكان به‌شمار مي‌رود، اگرچه در دوره‌هاي مختلف تحت‌عواملي نظير جنگ جهاني اول و دوم و نيز فشارهاي اقتصادي دهه 90 دچار نقصان‌ها و كاستي‌هايي شد، ولي همچنان فعاليت دارد و به دانشجويان، استادان، و پژوهشگران ارائه خدمت مي‌كند (7؛ :10 ج 33، ص 450). در 1844 كتابخانه‌اي ايجاد شد كه از همان ابتدا با دريافت يك نسخه از آثار به‌وجود آمده در منطقه، وظايف يك كتابخانه واسپاري را ايفا مي‌كرد. اين كتابخانه به مركزي علمي، موسوم به "ليسئوم" تعلق داشت. ليسئوم در 1863 به كالج و در 1905 به دانشگاه تبديل شد و كتابخانه آن نيز همپاي اين تحولات، رشد و گسترش يافت (:10 ج 33، ص 450).

در حال حاضر مجموعه اين كتابخانه شامل 000,450,1 جلد كتاب، 1200 نشريه ادواري جاري، 5200 نسخه خطي، 17 اينكونابولا، 000,250 پايان‌نامه، 200 نقشه، 1000 ريزنگار، 50 لوح فشرده، 548 نسخه خطي مربوط به قرن 12ـ18، و 5000 سند قديمي است. اين كتابخانه عضو ايفلا و اسليب است و امكان دسترسي پيوسته به شبكه را دارد (:9 ج 2، ص 1060؛ :8 2008). اين دانشگاه داراي 30 دانشكده است كه هر يك داراي كتابخانه‌اي درخور توجه هستند.

در قرن بيستم بر تعداد مراكز دانشگاهي و به تبع آن كتابخانه‌هاي دانشگاهي افزوده شد. دانشگاه "نووي ساد" (تأسيس 1954)، از آن جمله است. كتابخانه آن با حدود 400,216 جلد كتاب و 420 نشريه ادواري جاري به دانشجويان ارائه خدمت مي‌كند (:9 ج 2، ص 1060).

كتابخانه دانشگاه نيش[11]  و كتابخانه ملي و دانشگاه كوزوو نيز از كتابخانه‌هاي دانشگاهي مهم اين كشور هستند.

كتابخانه‌هاي عمومي. جمهوري صربستان و مونته‌نگرو، بنابر سنت رايج در ممالك بلوك شرق پيشين، داراي كتابخانه‌هاي عمومي بسياري است. غالب اين كتابخانه‌ها مجموعه‌هاي خوبي دارند. برجسته‌ترين كتابخانه عمومي آن كتابخانه عمومي بلگراد[12]  است كه از 1929 سابقه فعاليت دارد، اگرچه اين كتابخانه نخستين كتابخانه عمومي كشور نيست، اما غني‌ترين مجموعه را داراست، مانند 000,603 جلد كتاب، 500 نشريه ادواري جاري، 399 نسخه خطي، و مجموعه‌اي خاص درباره شهر بلگراد و آثار هنري منطقه (:8 2008؛ :9 ج 2، ص 1062؛ :10 ج 33، ص 455).

قديمي‌ترين كتابخانه عمومي اين منطقه، كتابخانه شهرداري ورشاتس است كه در 1820 تأسيس شده و داراي 000,95 جلد كتاب است.

كتابخانه عمومي ووك كارادزيچ كه در 1846 در شهر "كراگويواتس"[13]  تأسيس شد با 000,270 جلد كتاب، 40 نشريه ادواري، و دسترسي پيوسته به شبكه يكي از كتابخانه‌هاي عمومي مجهز محسوب مي‌شود.

همچنين مي‌توان از كتابخانه عمومي زيكا پوپوويچ نام برد كه در 1847 در شهر شاباتس[14]  تأسيس شد و در حال حاضر داراي 000,200 جلد كتاب است (:9 ج 2، ص 1062).

كتابخانه‌هاي تخصصي. شمار كتابخانه‌هاي تخصصي نيز در اين كشور بسيار است و تقريبآ در هر مؤسسه تخصصي كتابخانه‌اي يافت مي‌شود. غالب اين كتابخانه‌ها در قرن 20 و پس از پايان جنگ جهاني دوم ايجاد شده‌اند؛ كتابخانه مؤسسه حمايت از يادبودهاي فرهنگي صربستان (1947)؛ كتابخانه موزه جنگ (1936)؛ و كتابخانه موزه دريانوردي (1952) از اين جمله‌اند (:8 2008).

اما مهم‌ترين كتابخانه تخصصي اين كشور، كتابخانه ماتيسا سرپسكا[15] ست كه در 1826 در بوداپست تأسيس و در 1838 افتتاح شد و در 1864 به شهر نووي ساد انتقال يافت. اين كتابخانه در حال حاضر 000,865 جلد كتاب، 000,200 جلد نشريه ادواري، 17 اينكونابولا، 600 كتاب دستنوشته، 000,30 كتاب قديمي و ناياب، و 000,475 ماده كتابخانه‌اي (شامل نقشه و پوستر) است؛ كتابخانه‌اي واسپاري است و مركز اطلاع‌رساني منطقه‌اي علوم و فناوري محسوب مي‌شود؛ همچنين كتابخانه واسپاري سازمان خواروبار جهاني (فائو) و يونسكو نيز مي‌باشد و در هر سال چهار نشريه منتشر مي‌كند (:8 2009؛ :10 ج 33، ص 455).

كتابخانه فرهنگستان علوم و هنر صربستان، واقع در شهر بلگراد نيز از جمله كتابخانه‌هاي برجسته صربستان و مونته‌نگروست كه در 1842 تأسيس شد. در حال حاضر داراي 000,100,1 جلد كتاب، 000,12 نشريه ادواري جاري، 1502 نقشه، و 4689 ريزنگار است و آرشيو تاريخ صربستان محسوب مي‌شود (:8 2008؛ :9 ج 2، ص 1060).

كتابخانه موزه ملي مونته‌نگرو واقع در "تستينيه" كه در 1926 تأسيس شد نيز با 000,20 جلد كتاب حائز اهميت است (:8 2008).

حرفه كتابداري. بديهي است سابقه طولاني وجود كتابخانه در اين كشور مبين وجود نيروهاي متخصص و با تجربه در امر كتابداري است. انجمن كتابداران صربستان[16]  در 1947 و انجمن كتابداران مونته‌نگرو[17]  در 1950 تأسيس شده و هريك داراي نشريه‌اي به‌نام >كتابدار< هستند. برگزاري دوره‌هاي آموزشي براي كتابداران يكي از اقدامات اين انجمن است (:3 475). انجمن كتابداران صربستان به‌منظور تشويق كتابداران، به طرح‌هاي پژوهشي و فعاليت‌هاي برجسته كتابداران جوايزي اهدا مي‌كند (7).

 

مآخذ: )1 بختياري، سعيد. اطلس كامل گيتاشناسي: سياسي، طبيعي، اقتصادي. تهران: مؤسسه جغرافيايي و كارتوگرافي گيتاشناسي، 1379؛ )2 جعفري، احمد. كتاب سبز: يوگسلاوي.تهران: وزارت امورخارجه، 1377؛

3) The Europa Word Yearbook. 4th.ed. London: Europa Publication Limited, 1997; 4) "History of Yugoslavia". [On-line]. Available: http://www.SSEES.ac.uk.[23Aug.2003]; 5) "National Library of Serbia". [On-line]. Available: http:// www.nbs.bg.ac.yu/ index.htm. [7 Jun. 2003]; 6) Cia World Factbook. "Serbia & Montenegro". [On-line]. Available: http:// www.cia/gov/ cia/publications/ factbook/ geos/yi.html. [12 April. 2004]; 7) "University Library of Svetozar Markouic". [On-line]. Available: http://www. unilib.bg.ac.yu/ en/index.php [23 Aug. 2003]; 8) The World of Learning.
54th. ed. London: Europa Publication Limited. 2004; 9) The World Guide to Libraries. 17th.ed.MÏnchen: K.G. Saur, 2003; 10) Cveljo, Katherine: "Yagoslavia, Libraries. in". Encyclopedia of Library and Information Sciences. Vol. 33, PP. 404-480.

                آرزو تجلّي

 

 


.[1] Beograde   

.[2] Zika Popovic Public library

.[3] Vrsac   

.[4] Vuk Karadzic   

.[5] National Libraray of Serbia   

.[6] Yugoslav National Library

.[7] Central National Library of Montenegro   

.[8] Cetinje   

.[9] Pristina   

.[10] Svetozar Markovic  Library

.[11] Niì

.[12] Belgrade Public Library   

.[13] Kragujevac   

.[14] Sabac   

.[15] Matica Srpska

.[16] Serbian Library Association   

.[17] Library Association of Montenegro   

 

بازگشت به فهرست مقالات ص