Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

 بازگشت به فهرست مقالات ف

 

 

فارس، كتابخانه‌هاي. استان فارس در جنوب ايران قرار دارد و از شمال به استان‌هاي اصفهان و يزد، از جنوب به استان هرمزگان، از مغرب به استان‌هاي كهگيلويه و بويراحمد و بوشهر، و از مشرق به استان كرمان محدود است. مساحت آن 121825كيلومترمربع و جمعيت آن (طبق آمار سال 1383) 4323626 نفر است (8). اين استان از 19 شهرستان تشكيل شده و مجموعآ داراي 62 شهر، 67 بخش، و 189 دهستان است. شهرستان‌هاي اين استان عبارتند از: آباده، ارسنجان، استهبان، اقليد، بوانات، جهرم، خرم‌بيد، داراب، زرين‌دشت، سپيدان، شيراز، فسا، فيروزآباد، كازرون، لارستان، لامرد، مرودشت، ممسني، و ني‌ريز. مركز اين استان شهر شيراز است (6: 29؛ 9: 7، 13، 14).

تاريخچه. منطقه فارس از قديمي‌ترين مراكز تمدن ايران است. دو دولت بزرگ هخامنشي و ساساني از پارس برآمدند. آثار تاريخي به‌جا مانده از اين دو سلسله در سراسر فارس به فراواني يافت مي‌شود (6: 33). مطابق نوشته‌هاي تاريخي، پادشاهان هخامنشي علاوه بر كتيبه‌هايي كه در سينه كوه‌ها و بر روي خشت‌ها و پايه ستون‌ها و عمارت‌ها نوشته‌اند به تشكيل كتابخانه هم پرداخته‌اند. آنان در حوالي قصرهاي سلطنتي تخت‌جمشيد قلعه‌اي براي ضبط كتاب و نوشته‌هاي مهم و اوراق مذهبي ساخته بودند كه آن را دژنبشت يا گنج نبشت، به معناي قلعه نوشته‌ها، مي‌ناميدند.

ابن نديم در الفهرست اشاره مي‌كند كه اردشير بابكان و فرزندش شاپور اول از جمله فرمانرواياني بودند كه در گردآوري كتاب‌هاي علوم مختلف و ايجاد گنجينه براي نگهداري در فارس كوشيده‌اند (3: 12؛ 16: 16؛ 17: ج 1، ص 27). پس از تصرف استخر در سال 28ق. و فيروزآباد در 28 يا 29ق.، تمامي فارس تحت استيلاي مسلمانان درآمد (11: ج 2، ص 1822). بعد از اسلام، در فارس زودتر از ساير نقاط ايران، به تشكيل مدرسه و كتابخانه پرداختند. مدارس، مساجد، تكايا، بقاع متبركه، خانقاه‌ها، و منازل دانشمندان داراي كتابخانه و قرائت‌خانه‌هايي بود كه بسياري از آنها وقف دانش‌پژوهان و طلاب علوم شده بود (3: 3ـ4).

مسعودي (     -345؟ق.) مي‌گويد: در استخر فارس به سال 303ق.، در برخي خانه‌هاي پارسي كتاب‌هاي ضخيم و كلان به چشم ديده كه شامل بسياري از دانش‌ها و اخبار پادشاهان و بناها و سياستشان بوده است (2: 80).

عصر آل‌بويه و سلطنت ديلميان، به سبب عشق وافر فرمانرواياني چون عمادالدوله، عضدالدوله، و جانشينانشان به‌علم، با كتاب و كتابخانه شناخته مي‌شود. در آن زمان علاوه بر نگارش كتاب‌هاي خوب و نفيس فرصت گرانبهايي نيز براي تأسيس ده‌ها مدرسه و كتابخانه، و ترويج دانش در شيراز، پايتخت ديلميان، فراهم آمد. اتابك سعد بن زنگي (599-628ق.) از امراي دانش‌دوست فارس و كسي كه سعدي تخلص خود را از نام او گرفته است، نيز به ساخت مدرسه و مسجد و كتابخانه همت گماشت (3: 13، 24؛ 16: 50). در دوران حمله مغول، خطه فارس در اثر حُسن تدبير و درايت سُلغُريان از خطر انهدام و نابودي مصون ماند و پايگاهي براي دانشوران و طالبان علم شد. متأسفانه اطلاع دقيقي از كتابخانه‌هاي فارس در آن دوره نداريم (17: ج 2، ص 84).

در عصر زنديه، كريم‌خان زند در جهت رونق و بهبود اوضاع ادبي و هنري ايران خصوصآ در فارس كوشيد، ولي متأسفانه اطلاع دقيقي از كتابخانه‌هاي آن دوره نيز در دست نيست (7: ج 8، ص 530). در دوره قاجاريه كتابخانه‌هاي شخصي در فارس رشد چشمگيري داشت.

كتابخانه‌هاي مدارس ديني. بسياري از مدارس قديمي كه در متون تاريخي فارس به پنجاه باب از آنها اشاره شده است، كتابخانه داشتند (3: 39). يكي از آنها كتابخانه مدرسه فخرالدين ابوبكر حوايجي، از وزراي سلغريان است (2: 177؛ 3: 24). كتابخانه مدرسه عضدي؛ كتابخانه مدرسه دارالشفا؛ كتابخانه مدرسه صاعديه، مشهور به سجاقيه؛ كتابخانه مدرسه منصوريه؛ كتابخانه مدرسه خان كه امام قليخان فرمانرواي فارس آن را تأسيس كرد و ملاصدرا و ملامحسن فيض از آن استفاده كردند و تأليفات ملاصدرا همچون اسفار كه به خط خود او در آن وجود داشته است، از جمله اين مدارس هستند (2: 178؛ 3: 3231). اكثر اين مدارس بعدها ويران شد و كتابخانه‌هايشان به تاراج رفت، فقط برخي مانند كتاب‌هاي كتابخانه مدرسه سردار آقاباباخان در كتابخانه ملي پارس موجود است (3: 42).

كتابخانه‌هاي شخصي. كتابخانه‌هاي شخصي در استان فارس دو دوره دارد: دوره آل‌بويه تا قاجاريه، و دوره قاجاريه به بعد. در اين دوره اخير كتابخانه‌هاي شخصي رشد چشمگير داشته‌اند. در ميان كتابخانه‌هاي دوره آل‌بويه تا قاجاريه، بايد از كتابخانه عمادالدوله ديلمي (320/322-338) نام برد كه قديمي‌ترين كتابخانه شخصي در شيراز است. اين كتابخانه در كنار كاخ سلطنتي عمادالدوله قرار داشته و مزيّن به انواع كتاب بود (3: 14؛ 12: 779؛ 17: ج 2، ص4). ديگر، كتابخانه عضدالدوله ديلمي است (338-372ق.) كه از باشكوه‌ترين و مشهورترين كتابخانه‌هاي شخصي بوده است. در اين كتابخانه، كتاب‌ها بر پايه موضوع تفكيك مي‌شدند و فهرستي بر اساس موضوع، نام كتاب، و نام مؤلف براي آنها تهيه مي‌شد. همچنين كتاب‌هاي بسياري به خط مؤلفان آنها وجود داشت (3: 14؛ 12: 780؛ 17: ج 2، ص 4). كتابخانه شرف‌الدوله (372- 379ق.) را ابوالفوارس شرف‌الدوله فرزند عضدالدوله در شيراز بنا نهاد و متولي آن قاضي عبدالله محمد بن احمد بن سلمان بود (3: 19-20). كتابخانه بهاءالدوله ديلمي (388-403ق.) از ديگر كتابخانه‌هاي شخصي استان فارس بود و ابوالحسن بن ملال معروف به ابن بواب، كتابدار آن بود و در آن 29 جزء از قرآن مجيد به خط علي بن مقله (     -328ق.) مخترع خط ثلث وجود داشت (3: 20؛ 12: 779-780). كتابخانه دارالعلم را شاپور پسر اردشير، وزير بهاءالدوله، در 381ق. تأسيس كرد. وجه تسميه آن به سبب ارسال يك نسخه از تأليفات و تصنيفات علماي علوم مختلف عصر به آن كتابخانه بود. شمار كتاب‌هاي آن را متجاوز از ده هزار نوشته‌اند (3: 22). كتابخانه شيخ صدرالدين جنيد شيرازي (     -791ق.) كه در شيراز كتابخانه‌اي با كتاب‌هاي نفيس و نادر تأسيس كرد، يكي ديگر از كتابخانه‌هاي برجسته اين منطقه است. در حال حاضر نسخه‌اي از كتاب‌هاي كتابخانه او كه در 775ق. تهيه شده در كتابخانه آستان قدس موجود است (2: 77؛ 3: 28؛ 17: ج2، ص100). ديگر، كتابخانه پيرمحمد بن عمر شيخ است. وي به دليل علاقه وافر به جمع‌آوري و استنساخ كتب، كتابخانه‌اي در شيراز ترتيب داد و با دعوت از گروهي خوشنويس و مصِّور و تذهيب كار براي نسخه‌برداري و جلدسازي و تذهيب و مصور ساختن كتب براي كتابخانه‌اش، شاهكارهاي هنري بسياري پديد آورد كه اكنون نسخه‌هاي آن در كتابخانه‌هاي خصوصي و معروف جهان موجود است (3: 28؛ 17: ج 2، ص 115). كتابخانه اسكندر بن عمر شيخ نيز از كتابخانه‌هاي معروف است. او كسي بود كه به دليل علاقه خاصش به كتاب و كتابخانه، در شيراز كتابخانه مشهوري را تأسيس كرد كه كتابدار آن "مولانا معروف" شاعر و خوشنويس بوده است (3: 30؛ 17: ج 2، ص 124). ساير كتابخانه‌هاي شخصي عبارتند از: كتابخانه امام قليخان، از كتابخانه‌هاي بزرگ عصر صفويه كه پس از قتل امام قليخان و پسرانش پراكنده شد (2: 178؛ 3: 31؛ 17: ج 2، ص 140)؛ كتابخانه ميرزاحسين خان متخلص به وفا (عموي ميرزا بزرگ قائم مقام) وزير زنديه، كه وجود كتاب‌هاي نفيس و نادر در آنجا گزارش شده است؛ كتابخانه ملاجلال‌الدين معروف به علامه دواني (    -908ق.)، از علماي ديني كه كتابخانه‌اش به‌خاطر وجود منابع در فلسفه و نسخه‌هاي تأليفات خودش شاخص بوده است؛ و كتابخانه خانواده دشتكي، از خاندان‌هاي معروف فارس، كه بخشي از كتاب‌هايش به مدرسه منصوريه كه خاندان دشتكي مؤسس آن بودند، منتقل شد (3: 30، 32-34).

از كتابخانه‌هاي دوران قاجاريه به بعد مي‌توان به كتابخانه خانواده وصال اشاره كرد. محمد شفيع معروف به ميرزاكوچك و متخلص به وصال (1197-1262ق.) كتابخانه بزرگي با كتب خطي بي‌نظير تشكيل داد كه پس از وي در خانواده‌اش محفوظ ماند (3: 46). ديگر، كتابخانه صاحب ديوان ميرزا فتحعلي، فرزند علي‌اكبر قوام‌الملك شيرازي است كه به دليل تمكن مالي و علاقه به كتاب به جمع‌آوري كتاب و استنساخ آن به‌وسيله خطاطان زمان خود همت گمارد و كتابخانه ممتازي در عهد قاجاريه ايجاد كرد (2: 92؛ 3: 47؛ 17: ج 2، ص 166). كتابخانه ايل بيگي را محمدقلي خان قشقايي در 1265ش. در شيراز تشكيل داد. اكنون نسخه‌هايي از آن در كتابخانه مجلس شوراي اسلامي موجود است. كتابخانه محمدحسين ذوالرياستين كه تا 1332ش. همچنان برجا مانده بود (3: 50-51؛ 17: ج 2، ص 176)؛ كتابخانه شعاع‌الملك شيرازي (1265-1289ق.) از شعراي شيراز كه كتاب‌هاي آن هم‌اكنون در كتابخانه ملي پارس و كتابخانه دانشگاه تهران موجود است؛ كتابخانه عبدالله مزارعي كه در آن نسخ كمياب و ارزنده زيادي وجود داشت؛ و كتابخانه مهدي كجوري (    -1293ق.)، از مجتهدان شيراز كه پس از درگذشتش كتابخانه‌اش را به كتابخانه شاه‌چراغ اهدا كرد نيز از كتابخانه‌هاي ارزنده اين منطقه هستند (3: 55-57، 69-70).

كتابخانه‌هاي عمومي. يكي از مهم‌ترين و قديمي‌ترين كتابخانه‌هاي عمومي فارس، كتابخانه ملي پارس است. كتابخانه شاه‌چراغ در شمار نخستين كتابخانه‌هاي عمومي غيردولتي استان فارس است كه در 1325 تأسيس شد. تعداد مجموعه آن در 1379، بالغ بر 23500 جلد كتاب بوده است. از ديگر كتابخانه‌هاي عمومي، كتابخانه خانقاه احمدي است كه محمدعلي محب حيدر، از اركان طريقه ذهبيه، در 1335 آن را در آرامگاه وحيدالاولياء ايجاد كرد (2: 178؛ 3: 129؛ 17: ج 2، ص 214). كتابخانه آرامگاه سعدي در 1351 تأسيس شد. از ديگر كتابخانه‌هاي عمومي فارس مي‌توان به كتابخانه عمومي ارسنجان (1345)، كتابخانه عمومي استهبان (1354)، كتابخانه عمومي اقليد (1354)، كتابخانه عمومي جهرم (1350)، و جز آن اشاره كرد (10: 607-668). طبق آمار سال 1382، تعداد كتابخانه‌هاي عمومي فارس 120 باب بوده و مجموعه آن 887550 جلد كتاب داشته است (15).

از جمله قديمي‌ترين كتابخانه‌هاي مساجد، كتابخانه مسجد جامع عتيق شيراز است كه اكنون به مسجد جمعه شهرت دارد و در نيمه دوم قرن سوم هجري به فرمان عمروليث صفاري (265-287ق.) ساخته شد (111:14- 112). تعداد كتابخانه‌هاي مساجد استان فارس در سال 1382، در حدود 68 باب، و موجودي مجموعه‌هايشان 225000 جلد گزارش شده است (15).

كتابخانه‌هاي كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان. قديمي‌ترين كتابخانه كودكان و نوجوانان استان در 1349 در شهر شيراز تأسيس شد و بعد از آن كتابخانه‌هاي ديگري در شهرهاي فسا و داراب (1351)، فيروزآباد و ني‌ريز (1350)، و شهرهاي ديگر ايجاد گرديد (13: 7). بر اساس آمار سال 1382 تعداد كتابخانه‌هاي كودكان و نوجوانان 25 باب و موجودي آنها 291187 جلد است (15).

كتابخانه‌هاي آموزشگاهي. تعداد كتابخانه‌هاي آموزشگاهي اين استان در 1382، در حدود 2309 واحد با مجموع 4001497 جلد كتاب است. اين آمار تنها كتابخانه‌هاي مدارس دولتي را دربرمي‌گيرد (15).

كتابخانه‌هاي تخصصي. كتابخانه منطقه‌اي علوم و تكنولوژي شيراز از كتابخانه‌هاي برجسته ايران است كه از آغاز تأسيس با بهره‌گيري از رايانه به‌صورت شبكه‌اي اداره مي‌شود. مجموعه مرجع آن كليه رشته‌هاي علوم و فناوري را پوشش داده و با پايگاه‌هاي اطلاعاتي جهان ارتباط دارد. كشورهاي منطقه از استفاده‌كنندگان اين كتابخانه هستند (1: 10).

مركز حافظ‌شناسي از ديگر كتابخانه‌هاي تخصصي استان است كه به دليل نام يا وابستگي به سازمان و مؤسسه‌اي خاص اين‌گونه شناخته مي‌شود، ولي مجموعه آن كاملا تخصصي نيست. اين كتابخانه در 1329 با انتقال تعدادي كتاب از كتابخانه ملي پارس به حافظيه و در سال‌هاي بعد با اهداي مجموعه‌هاي ديگر شكل گرفت. از ديگر كتابخانه‌هاي تخصصي اين استان مي‌توان به كتابخانه بيمارستان نمازي (1334)، كتابخانه صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران مركز پارس (1338)، و جز آن اشاره كرد (4: 30، 164، 207، 219). طبق آمار 1382 تعداد كتابخانه‌هاي تخصصي استان فارس 23 واحد و كل موجودي آنها شامل 227475 جلد كتاب بوده است (15).

كتابخانه‌هاي دانشگاهي. نخستين كتابخانه دانشگاهي استان فارس، كتابخانه دانشكده علوم پزشكي شيراز، با نام دكتر كرماني‌نژاد، در 1328 تأسيس شد. از ديگر كتابخانه‌هاي با سابقه دانشگاهي مي‌توان به كتابخانه دانشكده كشاورزي (1334)، كتابخانه مركز جمعيت‌شناسي دانشگاه شيراز (1352)، كتابخانه دانشكده علوم تربيتي دانشگاه شيراز (1356)، و جز آن اشاره كرد (5: 88، 93، 194، 31-123). در سال 1382 تعداد كتابخانه‌هاي دانشگاهي 43 واحد و موجودي آنها 510998 جلد كتاب گزارش شده است (15).

 

مآخذ: 1) "آشنايي با كتابخانه منطقه‌يي علوم و تكنولوژي". ايران. 23 فروردين 1375؛ 2) آموزگار، سيروس. كتاب و كتابخانه در دوران پنجاه سال شاهنشاهي كشور. تهران: هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور، دبيرخانه، 1355؛ 3) بهروزي، علي‌نقي. تاريخچه كتابخانه و مطبوعات و چاپخانه‌هاي فارس. ]شيراز[: انجمن كتابخانه‌هاي عمومي شيراز، 1356؛ 4) تعاوني، شيرين (خالقي)؛ عزيزي، ايراندخت. راهنماي مراكز اسناد و كتابخانه‌هاي تخصصي، اختصاصي و دانشگاهي. ]تهران[: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1370؛ 5) خدمتگزاران عالم كتاب و معرفي برخي از كتابخانه‌هاي عمومي و خصوصي. ]تهران[: وزارت آموزش و پرورش، اداره‌كل نگارش، 1345؛ 6) زنده‌دل، حسن. استان فارس. تهران: نشر ايرانگردان، 1377؛ 7) "زنديه". دايره‌المعارف تشيع. ج 8، ص 530؛ 8) سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور. "پايگاه اطلاع‌رساني مركز آمار ايران. به نقل از :http://www.sci.org.ir/persia/index. htm. [12Jul.2005]؛  9) سالنامه آماري كشور 1380. تهران: مركز آمار ايران، 1381؛ 10) شناسنامه كتابخانه‌هاي عمومي كشور. تهران: هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور، دبيرخانه، 1370؛ 11) "فارس". دايره‌المعارف فارسي ]مصاحب[. ج 2، ص 1822؛ 12) فقيهي، علي‌اصغر. آل‌بويه و اوضاع زمان ايشان با نموداري از زندگي مردم آن عصر. تهران: صبا، 1366؛ 13) "ليست مراكز بر اساس استان‌ها". ]تهران[: كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگي، 1377-1378 (پلي‌كپي)؛ 14) كريميان سردشتي، نادر. تاريخ كتابخانه‌هاي مساجد ايران. تهران: كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي، 1378؛ 15) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران. نامه اداري. مورخ 13 شهريور 1384؛ 16) همايونفرخ، ركن‌الدين. تاريخچه كتابخانه‌هاي ايران و كتابخانه‌هاي عمومي. ]تهران[: سازمان كتابخانه‌هاي عمومي و شهرداري تهران، 1344؛ 17) همو. كتاب و كتابخانه‌هاي شاهنشاهي ايران. ]تهران[: وزارت فرهنگ و هنر، اداره‌كل نگارش، 1345-1347.

 

                فاطمه (رؤيا) پوراميد

                تلخيص افسانه تيموري‌خاني

 

 

 بازگشت به فهرست مقالات ف