Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

 

بازگشت به فهرست مقالات ف

 

فرهنگ‌هاي كتابداري. فرهنگ‌هاي كتابداري فهرست الفبايي اصطلاحات حوزه كتابداري و اطلاع‌رساني است كه معمولا داراي تعريف و توصيف كافي هستند.

در حوزه كتابداري در جهان، فرهنگ‌هاي يك زبانه و دو زبانه بسياري منتشر شده، يكي از فرهنگ‌هاي قديمي، حوزه واژه‌نامه‌اي است كه هارود در 1938 با عنوان Librarian's Glossary منتشر كرد، اين اثر بارها با ويرايش‌هاي مختلف منتشر شده و دهمين ويرايش آن در سال 2005 با عنوان Harrod's Librarian Glossary and Reference Book شامل راهنماي 200,10 واژه و سازمان و پروژه و كوتاه‌نوشت در حوزه علوم كتابداري، مديريت اطلاعات، نشر، و مديريت آرشيو در 735 صفحه منتشر شد. انجمن كتابداران امريكا هم با انتشار  A.L.A Glossary library Terminology در سال 1943 از پيشگامان اين حوزه محسوب مي‌شود، اين واژه‌نامه بار ديگر در 1983 توسط اين انجمن در 245 صفحه منتشر شد.

يكي از واژه‌نامه‌هاي دو زبانه كتابداري كه در سال 2003 توسطK.G. Saur  در 524 صفحه منتشر شد واژه‌نامه‌اي انگليسي ـ آلماني، آلماني ـ انگليسي است و واژه‌هاي مربوط به اطلاع‌رساني، كتابشناسي، و جز آن را دربردارد.

ديگر، Elsevier's Dictionary of Library Science است كه ضمن تعريف واژگان اين حوزه به انگليسي، معادل‌ها را به فرانسوي، اسپانيولي، ايتاليايي، آلماني، و عربي هم آورده است، ويرايش سوم آن در سال 1973 منتشر شد و بالغ بر 718 صفحه است.

در سال‌هاي اخير فرهنگ‌هاي كتابداري رشد و توسعه يافته و هم‌اكنون بسياري از آنها به‌صورت پيوسته در اينترنت قابل دسترسي‌اند. از  جمله آنها مي‌توان به فرهنگ >اُدليس< اشاره كرد كه هم‌اكنون تعداد 4200 شناسه پذيرفته شده و ارجاعي را در خود جاي داده است (4). فرهنگ فوق در سال 2004، در 788 صفحه توسط  Libraries Unlimitedبه‌صورت چاپي هم منتشر شد.


كتابداري نوين در ايران، ميانه دهه 1340 و با تأسيس گروه كتابداري در دانشگاه تهران آغاز و از همان ابتدا، همراه با تدريس كتابداري، فرهنگ‌هاي كوچكي نيز تدوين شد. در 1344، كتابخانه مركزي دانشگاه تهران، تهيه اصطلاحات كتابداري را لازم دانست. به ابتكار ايرج افشار، رئيس كتابخانه، و با همكاري انجمن كتابداران ايران كه در آن ايام به تازگي ايجاد شده بود، "فرهنگ اصطلاحات كتابداري" تهيه شد كه چاپ مقدماتي آن مشتمل بر 366 شناسه در دفتر سوم نشريه كتابداري (1349) به چاپ رسيد. در 1350 همين فرهنگ به‌صورت مستقل در مركز خدمات كتابداري* منتشر شد. اين فرهنگ با استفاده از "فرهنگ اصطلاحات كتابداري انجمن كتابداران امريكا" (چاپ 1966) و "اصطلاحات كتابداري چهار زبانه يونسكو" (1962) تهيه شده بود.

در 1352 دو واژه‌نامه كوچك منتشر شد. "واژه‌هاي كتابداري" تأليف هوشنگ اعلم، و واژه‌نامه كوچك كتابداري تأليف مهدي مجتبوي نائيني، كه اولي را "فرهنگستان زبان ايران" و دومي را "انجمن كتابداران ايران" منتشر كردند و هر دو شامل واژه‌هاي انگليسي همراه با معاني فارسي آنها بودند.

اصطلاحنامه علم اطلاع‌رساني و دكومانتاسيون (1357)، از آثار مشترك اتحاديه بين‌المللي مراكز مدارك (فيد) و يونسكو را محمدحسين دانشي و عبدالحسين آذرنگ ترجمه كردند كه در مركز اسناد فرهنگي آسيا چاپ شد. اين فرهنگ سه زبانه (انگليسي ـ فرانسه ـ فارسي) نخستين فرهنگي بود كه تمامآ از يك متن اصلي ترجمه شد. در همين سال، پوري سلطاني با همكاري مهدي مجتبوي نائيني، اصطلاحنامه كتابداري را تدوين كردند كه انجمن كتابداران ايران آن را منتشر ساخت. اين كتاب داراي 845 شناسه بود كه 250 مورد آن را شناسه‌هاي ارجاعي تشكيل مي‌دادند.

ويرايش دوم اصطلاحنامه كتابداري و اطلاع‌رساني (1365)، تدوين پوري سلطاني و فروردين راستين، داراي 2338 شناسه است كه 1207 مورد از آنها اصلي هستند. ويرايش سوم همين اثر با عنوان دانشنامه كتابداري و اطلاع‌رساني (1379) را انتشارات فرهنگ معاصر منتشر كرده است (:1 174-175).

در فاصله ويرايش اول تا سوم اثر فوق، واژه‌نامه‌هاي ديگري در زمينه علوم كتابداري و اطلاع‌رساني منتشر شدند. فرهنگ اصطلاحات دكومانتاسيون (1359) تأليف عبدالحسين آذرنگ، و واژه‌نامه كتابداري و دكومانتاسيون تأليف محمدنقي مهدوي و عباس اسلاميه (1362) از جمله اين واژه‌نامه‌ها بودند كه توسط مركز اسناد و مدارك علمي منتشر شدند.
ويرايش دوم واژه‌نامه كتابداري و دكومانتاسيون در 1366 منتشر شد و مشتمل بر 3283 واژه در زمينه موضوعي كتابداري و اطلاع‌رساني است.

واژگان كتابداري و اطلاع‌رساني (1376) گرد آورده ابوالفضل هاشمي و مليحه ناظم، شامل برابر نهاده‌هاي مؤلفان و مترجمان ايراني براي واژه‌هاي غيرفارسي است و نوعي واژه‌نامه استنادي محسوب مي‌شود. اين فرهنگ 000,13 مدخل فارسي به انگليسي و 000,10 مدخل انگليسي به فارسي دارد. اين واژه‌ها از پانويس‌ها، واژه‌نامه‌هاي آخر كتاب‌ها، و معادل‌هاي متن كتاب‌ها و مقالات تخصصي استخراج شده‌اند و به‌گونه‌اي تنظيم شده كه استفاده‌كننده مي‌تواند از ميان برابر نهاده‌هاي موجود، آنچه را كه مناسب مي‌يابد، برگزيند. در بخش انگليسي اين واژه‌نامه، تمامي معاني واژه‌ها به همراه نام شخص و اثري كه واژه در آن به‌كار رفته، آورده شده است (:2 مقدمه).

ويرايش دوم واژگان كتابداري و اطلاع‌رساني (1379)، شامل 000,15 واژه در بخش انگليسي و 000,22 واژه در بخش فارسي است كه از 871 منبع (كتاب و مقاله) كتابداري و اطلاع‌رساني استخراج شده‌اند (:3 38).

توليد و تهيه واژه‌نامه‌هاي كتابداري در سال‌هاي اخير رونق بيشتري گرفته است. فرهنگ جامع مرجع‌شناسي تأليف محمدرضا محمدي‌فر (1376) و فرهنگ فشرده كتابداري و اطلاع‌رساني ترجمه اثري از استلا كينن توسط فاطمه اسدي كرگاني (1378) از آن جمله‌اند.

فرهنگ چندزبانه ويژه حفاظت و نگهداري مواد كتابخانه‌اي، با عنوان فرهنگ حفظ و نگهداري مواد كتابخانه و بايگاني انگليسي ـ فارسي در 1381 با ترجمه حسن هاشمي ميناباد منتشر شد. در اين فرهنگ علاوه بر واژه انگليسي و معاني فارسي آن، معادل‌هاي اسپانيولي، آلماني، ايتاليايي، فرانسوي، و روسي نيز آورده شده است. اثر ديگر در اين سال، اصطلاحنامه اطلاع‌رساني و كتابداري (1381) است كه علي حسين قاسمي آن را ترجمه كرده است. اين اثر مشتمل بر سرعنوان‌هاي موضوعي است.

فرهنگ‌هاي اختصارات نيز در سال‌هاي اخير به سبب استفاده زياد از كوتاه‌نوشت كلمات به‌جاي كلمات اصلي رايج شده است (:1 175). در موضوعات خاص مانند علوم كتابداري و اطلاع‌رساني نيز فرهنگ اختصارات علوم كتابداري و اطلاع‌رساني (1383) از جمله فرهنگ‌هاي اختصاري است كه به‌فارسي  توسط محمد كاردان نشاطي، عرفان لطفي، و شيرين اكبري ترجمه و توسط نشر چاپار منتشر شده است. در
اين فرهنگ، كليه واژه‌هاي اختصاري به‌صورت الفبايي آورده شده و واژه كامل به همراه معني فارسي آن نيز آمده است.

 

مآخذ: 1) مرادي، نورالله. مرجع‌شناسي: شناخت خدمات و كتاب‌هاي مرجع. تهران: فرهنگ معاصر، 1376؛ )2 هاشمي، ابوالفضل. واژگان كتابداري و اطلاع‌رساني. تهران: هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور، دبيرخانه، ؛1376 )3 "واژگان كتابداري و اطلاع‌رساني يك واژگان استنادي است: نقد و بررسي واژگان كتابداري و اطلاع‌رساني در گفت‌وگو با ابوالفضل هاشمي". كتاب ماه (كليات). س. پنجم، 2 (بهمن 1380): 38-؛41

4) Reitz, Joan M. "Online Dictionary of Library and Information Science (ODLIS)". [On-line]. Available: http:// www.lu.com/odlis/ [12 Mar.2005].

                ابوالفضل هاشمي؛ داكا

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ف