Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

 بازگشت به فهرست مقالات ف

 

 

 

فلسطين اشغالي، كتابخانه‌هاي. اين كشور در خاورميانه واقع شده و از شمال با لبنان، از شرق با سوريه و اردن، و از غرب با مصر و درياي مديترانه هم مرز است. هم‌اكنون جمعيت آن (طبق آمار سال 2005) بالغ بر 6,276,883  نفر است كه تقريبآ 5,400,000 نفر آن يهودي‌اند (38 درصد يهوديان جهان) و 1,300,000 نفر را جمعيت غيريهودي (82 درصد مسلمان، 9 درصد مسيحي، و 9 درصد ساير اديان) تشكيل مي‌دهد (5). مساحت اين كشور 770,20 كيلومتر مربع و زبان‌هاي رسمي آن عبري و عربي است. بسياري نيز به زبان انگليسي صحبت مي‌كنند (12).

تاريخچه. اواخر سده 19 ميلادي، يهوديان در فلسطين سكونت گزيدند. از ديرباز در كنار هر كنيسه يك كتابخانه با نام "بيت ميدراش"[1]  (خانه يادگيري) وجود داشت كه نقش يك كتابخانه عمومي كوچك را بازي مي‌كرد. آوارگان يهودي كتاب‌هاي بيت ميدراش‌ها را از نقاط گوناگون جهان با خود به فلسطين آوردند و اين كتاب‌ها هسته اوليه كتابخانه‌هاي عمومي و پايه و اساس كتابخانه ملي و دانشگاهي يهود (جي.ان.يو.ال.)[2]  شد. نخستين كتابدار ملي اسرائيل، هوگو برگمن، شيوه كتابخانه رايگان براي استفاده عموم را، كه سنتي امريكايي بود، ايجاد كرد.

تا دهه 1930 جمعيت مهاجران يهودي زير 300,000 نفر بود و 90 درصد آنان اروپايي تبار بودند. پس از دهه 1930 مهاجران يهودي آلماني با خود شيوه كتابخانه‌هاي آموزشگاهي را به اين كشور آوردند و كتابداري در سرزمين فلسطين تغيير اساسي يافت. از 1948، ورود مهاجران يهودي شدت گرفت و مدت 5 سال كتابخانه‌ها مجال فعاليت نداشتند كه مي‌توان دلايل زير را براي آن برشمرد: اسكان بيش از يك ميليون يهودي آواره، تضاد عقيدتي يهوديان عرب و اروپايي، و زبان كتاب‌هاي موجود كه اكثرآ به آلماني و يهودي باستاني بود و براي بسياري از افراد قابل خواندن نبود.

در دهه 1960، سي. آي. گولان، به‌عنوان نخستين مدير كتابخانه‌هاي عمومي وزارت فرهنگ، شيوه دانماركي را براي اداره كتابخانه‌هاي اسرائيل برگزيد. در اين روش، هر كتابخانه به رغم استفاده از بودجه دولت، كاملا در امر تهيه و انتخاب منابع آزاد است. بدين ترتيب، گروه‌هاي قومي گوناگون كتابخانه‌هاي دلخواه خود را افتتاح كردند، خصوصآ در شهرهاي پيشرفته كه اكثر جمعيتشان از مهاجران جديد تشكيل مي‌شد.

در 1975، قانون كتابخانه‌هاي عمومي وضع شد. در اثر تغيير سياست در 1977، بودجه دولتي در بخش كتابخانه‌هاي عمومي تنزل يافت و به بخش كتابخانه‌هاي آموزشگاهي تخصيص داده شد. دانشگاه‌هاي جديدي احداث شد و دانشگاه‌هاي قديمي گسترش يافتند. تهيه منابع و ايجاد مخازن باز براي كتابخانه‌هاي اين مراكز اولويت داشت.

در يك نگاه، كتابداري در اين سرزمين دو دوره دارد: دوره نخست كه كتابخانه عامل بالقوه تغييرات اجتماعي بود، خواننده نقش اصلي و كتابدار نقش تأثيرگذار داشت؛ و دوره دوم كه در آن هدف اصلي كتابخانه‌ها تهيه مواد و منابع براي دانشگاهيان و محققان بود، كتاب نقش اصلي را داشت  و كتابدار صرفآ يك كارمند فرض مي‌شد (:7 396-397).

كتابخانه ملي. كتابخانه ملي و دانشگاهي يهود در اورشليم در خدمت سه منظور است: كتابخانه ملي اسرائيل، كتابخانه ملي يهوديان، و كتابخانه مركزي دانشگاه عبري. اين كتابخانه كه در 1892 بنيان‌گذاري شد، بزرگ‌ترين مجموعه دانشگاه و قديمي‌ترين بخش آن است و در 1920 به‌عنوان كتابخانه‌اي عمومي در اشاعه تمدن يهود مطرح بود (3).

مجموعه اين كتابخانه حاوي بيش از 3,000,000 ماده كتابخانه‌اي شامل كتاب، پيايند، نسخه خطي، نقشه، آثار موسيقي، لوح فشرده، و جز آن است. اين كتابخانه، كليه آثار منتشر شده توسط يهوديان در اسرائيل و خارج از آن را جمع‌آوري مي‌كند و بالغ بر هزاران پيايند، كتاب، روزنامه، مجله دولتي، گزارش مالي، خبرنامه‌هاي گوناگون، و جز آن را نيزدر اختيار دارد. مجموعه هبرائيكا[3]  و جودائيكاي[4]  اين كتابخانه بزرگ‌ترين و بي‌نظيرترين مجموعه در نوع خود در جهان است. 

كتابشناسي ملي اسرائيل، >كريات سفر<[5]  نام دارد كه در هر فصل منتشر مي‌شود. نمايه مقالات و مطالعات يهوديان نيز سالانه انتشار مي‌يابد. هم‌اكنون لوح فشرده كتابشناسي كتاب‌هاي عبري از 1472-1960 موجود است (4).

كتابخانه‌هاي دانشگاهي. هشت دانشگاه معتبر و بيش از 30 دانشكده در اين كشور وجود دارد كه توسط مركز خدمات اطلاعات ديجيتالي اسرائيل[6] ، موسوم به "مال مَد"، در شبكه كتابخانه‌اي قرار گرفته‌اند. در اين سايت امكان دسترسي به فهرستگان مشترك كتاب، مجلات الكترونيكي، و پيايندهاي كليه اين مراكز وجود دارد (6).

دانشگاه و مؤسسه فناوري اسرائيل - تكنيون[7]  مجموعه‌اي بالغ بر 1,000,000 جلد كتاب از كتابخانه‌هاي علوم پزشكي و كشاورزي، علوم زيستي، و مهندسي دارد و 8000 مجله را مشترك است. كتابخانه تكنيون در 1924 با مجموعه‌اي بالغ بر 2000 جلد كتاب افتتاح شد. همچنين اين كتابخانه امكان دستيابي به انواع پايگاه‌هاي داده‌ها، شبكه‌ها، و اينترنت را دارد. امكان جست‌وجوي كليد واژه‌اي در اكثر پايگاه‌هاي داده‌ها و مجلات الكترونيكي وجود دارد و به استفاده‌كنندگان مجاز رمز عبور و شماره شناسايي داده مي‌شود (9).

مؤسسه علوم وايزمن[8]  نيز داراي مجموعه‌اي بالغ بر 250,000 جلد كتاب و 1270 مجله و نشريه است. دسترسي به مجلات الكترونيكي تمام متن از طريق الف[9]  و تي.دي.نت[10] ميسر است. اين دو نظام، امكان دسترسي به فهرست عناوين و چكيده مجلات را فراهم مي‌سازند (12).

كتابخانه‌هاي دانشگاهي بار ـ ايلان[11]  شامل كتابخانه مركزي ورزويلر[12] ، كتابخانه‌هاي دانشكده‌اي، كتابخانه‌هاي گروه‌هاي آموزشي، و مراكز تحقيقاتي است. مجموعه كل مراكز بيش از 1,000,000 جلد كتاب است و بيش از 4000 نشريه را دريافت مي‌كنند. كتابخانه مركزي مسئول فهرستنوسي مواد و مجموعه‌سازي است. نظام رايانه‌اي كتابخانه بار ـ ايلان هم‌اكنون 400,000 ركورد كتابشناختي به زبان‌هاي عبري، لاتين، عربي، و سيريليك دارد. سالانه 20,000 ركورد جديد به سيستم اپك* اضافه مي‌شود (1).

كتابخانه‌هاي عمومي. كتابخانه‌هاي عمومي در اسرائيل توسط كتابخانه‌هاي دانشگاهي اداره مي‌شوند. كتابخانه‌هاي عمومي جنوب زيرنظر اداره كتابخانه دانشگاهي بن گوريون[13] ، و در شمال زيرنظر اداره كتابخانه دانشگاهي حيفا[14]  قرار دارند.

در سال 1975 قانون كتابخانه‌ها صادر شد، ولي اجراي آن كند بود. به هر حال باعث به‌وجود آمدن كتابخانه‌هاي عمومي در اسرائيل شد. از بانيان كتابخانه‌هاي عمومي، مركز كتابخانه‌هاي عمومي[15]  است كه در 1965 بنيان‌گذاري شد. اين مركز، خدمات يكپارچه فهرستنويسي،نشر كتابشناسي، و ساير امور كتابخانه‌هاي عمومي را برعهده دارد (:7 399). از جمله كتابخانه‌هاي عمومي مي‌توان از كتابخانه‌هاي بلفر، هُلُن، گانيه تيكوآ[16] ، كارميل، مَت عاشر، و شار زيون - بيت آرئيلا[17]  نام برد (11). 

كتابخانه شار زيون - بيت آرئيلا متشكل از 25 كتابخانه با مجموعه‌اي بيش از 470,000 جلد كتاب، 8000 لوح فشرده موسيقي، 30 پايگاه داده، 2912 حلقه نوار ويدئو، و 3300 قطعه عكس است. اين كتابخانه كه در 1922 گشايش يافت و از 1977 به بعد به مكان جديدش در بيت آرئيلا منتقل شد، هم اكنون داراي 20,000 عضو است (8).

براي جامعه عرب زبان نيز، بودجه‌اي توسط بخش كتابخانه‌هاي عمومي وزارت كشور در نظر گرفته شده است تا در مناطق عرب‌نشين مسلمان كتابخانه‌هاي عمومي بنا شود. در كتابخانه‌هاي عمومي بزرگ مانند كتابخانه حيفا، بخش‌هاي خاص مجموعه‌هاي عربي و اسلامي وجود دارد (:7 399).

كتابخانه‌هاي آموزشگاهي. از 1970 به‌بعد اهميت كتابخانه‌هاي آموزشگاهي و نقش آن در آموزش افزايش يافت. در حدود 51 مدارس متوسطه، و دبيرستان بخش عرب‌نشين، كتابخانه ندارند. هنوز هم كتابخانه‌هاي آموزشگاهي نياز به توجه بيشتري دارند و رقابتي سازنده در امر تهيه منابع براي اين نوع كتابخانه‌ها و كتابخانه‌هاي عمومي در وزارت فرهنگ در حال انجام است (:7 399).

كتابخانه‌هاي كودكان. با وجود اينكه كودكان مورد توجه و تشويق و آموزش لازم براي استفاده از كتابخانه‌ها قرار نگرفته‌اند (:7 399)، ولي شاهد رشد كتابخانه‌هاي كودكان در چند سال اخير هستيم؛ از آن جمله مي‌توان به كتابخانه كودكان
فلدمن
[18]  اشاره كرد كه در 1992 بنيان‌گذاري شد. اين كتابخانه داراي 4000 جلد كتاب و يك مركز رايانه است و در محل جامعه مذهبي بنايي[19] ، قرار گرفته و هر هفته كلاس‌هاي مذهبي و جلسات داستان برگزار مي‌كند (2).

كتابخانه عمومي كودكان توكسن - پيما[20]  نيز يكي ديگر از كتابخانه‌هاي كودكان اسرائيل است و موادي در زمينه ادبيات كودك و نوجوان، سفرنامه، جشنواره، داستان و رمان، و صفحه خانگي در شبكه اينترنت با امكان جست‌وجو (موضوعي، كليد واژه‌اي، و جز آن) دارد (10). 

كتابخانه‌هاي تخصصي. بيش از 400 كتابخانه تخصصي وابسته به مراكز تحقيقي، بيمارستان‌ها، نهادهاي حرفه‌اي، سازمان‌هاي دولتي، و كارخانجات صنعتي در اين كشور وجود دارد.

كاستي[21]  (انجمن ملي تحقيق و توسعه)، در 1961 به‌منظور ايجاد هماهنگي و برآوردن نياز خوانندگان و ايجاد نظامي روزآمد در زمينه اطلاع‌رساني علمي و فني به‌وجود آمد. اين انجمن، بستر استفاده از فناوري‌هاي جديد را فراهم مي‌سازد و خدمات اطلاع‌رساني يكپارچه و مركزي را ايجاد مي‌كند. خدمات اشاعه گزينشي اطلاعات، جست‌وجوي پيوسته، آموزش، و مشاوره را نيز انجام مي‌دهد و در زمينه افزايش استفاده از شبكه‌هاي بين‌المللي در برآوردن نيازهاي علمي و دسترسي به اطلاعات فني بسيار فعال است (:7 400).

كتابخانه مطبوعات كه شامل كليه روزنامه‌هاي يهودي از آغاز تاكنون است، در 1979 افتتاح شد، ريزنگار اين روزنامه‌ها موجود است. بخش مجموعه عكس نيز حاوي مجموعه‌اي از عكس‌ها، تصويرها، كارت‌ها، و كاريكاتورهاي جمع‌آوري شده از منابع گوناگون است كه فهرستنويسي موضوعي شده‌اند. كتابخانه حقوق، شامل كتاب‌هاي جديد و پيشرفته، و مجلات در زمينه قانون و قانون‌گذاري است و براي استفاده عامه مردم و وُكلا تنظيم شده است.

كتابخانه رمبام[22] ، حاوي 8000 جلد كتاب در موضوعات گوناگون است. پايگاه داده‌هاي اين مجموعه روي لوح فشرده موجود است. كتابخانه رقص[23]  نيز داراي 5000 جلد كتاب در زمينه تاريخ، طراحي و اجراي رقص، و لباس‌هاي ويژه است و مجموعه منحصر به فردي از كتاب‌هاي تصويري و فيلم در موضوع رقص از آغاز سده بيستم را در اختيار دارد (11).

حرفه كتابداري. ايلا[24] ، انجمن كتابداري اسرائيل، انجمني حرفه‌اي است كه در 1952 با 150 عضو آغاز به‌كار كرد و ويژه كاركنان كتابخانه‌ها و آرشيويست‌هاست. ايسليك[25] ، جامعه كتابخانه‌هاي خاص و مراكز اطلاع‌رساني نيز در 1966 به‌منظور رشد حرفه كتابداري و ايجاد ارتباطات محلي و خارجي ميان كتابداران در زمينه‌هاي خاص و حرفه‌اي به‌وجود آمد و خبرنامه >ايسليك< را منتشر مي‌كند كه به مشكلات كتابخانه‌هاي تخصصي مي‌پردازد (:7 400).

  

مآخذ :

1) "Bar-Ilan Unviersity Library:General Information",2003. [On-line]. Available: http://www.biu. ac. il/ lib/ general.htm. [18Jun. 2003]; 2) "Feldman Children's Library", 2003. [On- line]. Available:http://www.Cbiboca.org/ LibrariesFeldmans. asp. [6Jun. 2003]; 3) "Jewish National and University Library: History and Aims", 2003. [On-line]. Available: http:/jnulhuji. ac. il/ history. html. [25Jun.2003]; 4) "Jewish National and University Library: Main Collection", 2003. [On-line]. Available: http://jnul. huji. ac.il/Collection1. html. [18 Jun. 2003]; 5) "Jewish Virtual Library: Vital Statstics", 2003. [On-line]. Available: http://www. jewishvirtuallibrary. org/ jsource/vitaltoc.html. [6Jun. 2003]; 6) "MALMAD- Israel Center for Digital Information Services", 2003. [On-line]. Available: http:// libnet. ac. il/~libnet/malmad- israelnet. htm. [25 Jun. 2003]; 7) Sever, Shmuel. "Israel". World Encyclopedia of Library and Information Services. PP.396-400; 8) "Shaar Zion Library", 2003. [On-line]. Available: http://www.tel-Aviv. gov.il/english/htm.asp. [18 Jun. 2003]; 9) "The Technion Library", 2003. [On-line]. Available: http://Library. technion. ac.il/Eng/Elyachar.asp? menuno=5[1Jul.2003]; 10) "Tucson- Pima Public Library", 2003. [On-line]. Available: http://www. lib. ci. tucson. az.us/ aboutthe. htm [1 Jul. 2003]; 11) "Unesco Libraries Portal", 2003. [On-line].Available:http://www.unesco.org/webworld/ Portal_bib/Libraries/pulic/Europe/Israel/index.shtml [25Jun. 2003]; 12) "Wiezmann Institute of Science-Libraries", 2003. [On-line]. Available:http://www.Weizmann.ac.il/WIS-library/ libinfo.htm. [8Jun.2003].

                فاطمه زارع زاده

 

 

 

 



[1]. Biet Midrash

[2]. Jewish National and University Library (JNUL)

[3]. Hebraica

[4]. Judaica

[5]. Kiryat Sefer

[6]. Israel Center for Digital Information Services

[7]. Technion-Israel Institute of Technology

[8]. Weizmann

[9]. ALEPH

[10]. TDNET

[11]. Bar-Ilan

[12]. Wurzweiler

[13]. Ben Gurion University Library

[14]. University of Haifa Library

[15]. Center for Public Libraries

[16]. Ganei Tikva

[17]. Shaar Zion-Biet Ariela

[18]. Feldman

[19]. B¨nai

[20]. Tucson-Pima

[21]. COSTI

[22]. Rambam

[23]. Dance Library

[24]. ILA

[25]. ISLIC

 

بازگشت به فهرست مقالات ف