Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

 بازگشت به فهرست مقالات ف

 

 

فنلاند، كتابخانه‌هاي. جمهوري فنلاند واقع در شمال اروپا، از شرق به روسيه، از غرب به خليج بوتني و سوئد، و از شمال به نروژ محدود است. جمعيت اين كشور (طبق آمار سال 2005) 442,223,5 نفر و وسعت آن 127,338 كيلومترمربع است. زبان‌هاي رسمي اين كشور فنلاندي و سوئدي است.

تاريخچه. فنلاند بين روسيه و سوئد واقع شده است و از اين‌رو، به لحاظ ژئوپوليتيك موقعيت ويژه‌اي دارد. در قرن دوازدهم مردم اين كشور توسط سوئدي‌ها به كيش كليساي كاتوليك روم گرويدند و فنلاند يكي از ايالت‌هاي سوئد شد. در 1810، در پي جنگ روسيه و سوئد، به دوك‌نشين امپراتوري روسيه تبديل شد. در 1917 حكومت دموكراسي از نوع اروپاي غربي متشكل از رئيس جمهور و مجلسي با 200 نماينده، بر آن حاكم شد. بر اين اساس، تاريخ كتابخانه‌ها و كتابداري فنلاند را مي‌توان به سه دوره تقسيم كرد: از سده‌هاي ميانه تا دهه 1820، از دهه 1820 تا 1917، و از 1917 به بعد.

نخستين كتابخانه در فنلاند، كتابخانه آكادمي توركو[1]  بود. اين آكادمي نخستين دانشگاه فنلاند است كه در 1640 تأسيس شد. قبل از آن مجموعه‌هاي كتاب در كليساها، مدارس، و صومعه‌ها وجود داشت، ليكن اين مجموعه‌ها نسبتآ كوچك بودند. كتابخانه آكادمي به‌تدريج رشد كرد، اما به لطف هديه‌هاي سخاوتمندانه و مقرري وضع شده تا اواسط قرن هجدهم، مجموعه آن به‌حدود 3500 جلد رسيد. برجسته‌ترين كتابدار آن دوران هنريك گابريل پُرتان (1739-1804) بود، او دانشمند والايي بود كه انديشه مجموعه ملي فنلاندي را مطرح كرد. پس از مدتي مجموعه‌هاي كتابخانه به 000,40 جلد افزايش يافت، اما آتش‌سوزي مهيب توركو در 1827 اين مجموعه را به‌طور كامل از بين برد و خسران بزرگي به بار آورد.

هنگامي كه فنلاند به دوك‌نشين تبديل شد، هلسينكي پايتخت شد و دانشگاه به آنجا انتقال يافت و منابع و امكانات بيشتري مانند ساختمان‌هاي جديد در قلب شهر به دانشگاه اختصاص داده شد. ساختمان خاصي نيز براي كتابخانه درنظر گرفته شد. اين ساختمان كه توسط كارل لودويگ اِنگل طراحي شده بود، يكي از بارزترين ساختمان‌هاي نئوكلاسيك در فنلاند است. كتابدار ارشد، فردريك ويلهلم پي‌پينگ (1783-1868)، براي بازسازي و سازماندهي مجموعه‌ها كه به لطف كتاب‌هاي اهدايي و كمك‌هاي مالي به‌سرعت رشد كرده بودند، تلاش بسيار به‌عمل آورد. در 1844، هنگامي كه ساختمان جديد آماده شد، مجموعه كتابخانه بالغ بر 000,50 جلد بود و اين رقم در 1857 به حدود 000,100 جلد رسيد، اما در اوايل قرن بيستم ساختمان كتابخانه پر شده بود؛ ناچار ساختمان ديگري در جوار كتابخانه بنا شد. در قرن نوزدهم كتابخانه‌هاي علمي ديگري تأسيس شدند كه عمدتآ در خدمت فعاليت‌هاي انتشاراتي و تبادل اطلاعات با جوامع علمي و مؤسسات جديد آموزش عالي مانند دانشكده فني هلسينكي (1849) بودند.

نهضت كتابخانه‌هاي عمومي در فنلاند در اواسط قرن نوزدهم در نتيجه ابتكارهاي روحانيون و دانشجويان آغاز شد و در شمار آرمان‌ها و دستاوردهاي ملي درآمد. آغاز ادبيات فنلاندي به‌دوران اصلاحات لوتري[2]  بازمي‌گردد، يعني زماني كه نخستين كتاب‌ها به زبان محلي چاپ شد. نظام آموزشي بخشي از كليسا بود و روحانيون در گسترش مطالعه نقش اساسي داشتند. بااين وجود در دوران حكومت سوئدي‌ها، توليد كتاب‌هاي فنلاندي ناچيز بود. تعداد انتشارات در آن دوران در مجموع حدود 1500 عنوان بود. زبان اصلي آن زمان، سوئدي بود. در اواخر قرن نوزدهم كه تقريبآ تمام جمعيت كشور با سواد بودند، زبان فنلاندي جايگاه نخست را به‌دست آورد. رشد ميزان باسوادي تا سطح 9/97 درصد در 1890، مديون نظام آموزش دولتي بود كه در 1866، فرمان آموزش عمومي[3]  آن را بنيان نهاده بود. 

پس از استقلال، سطح آموزش در فنلاند به نحو چشمگيري بالا رفت. مدارس و دانشگاه‌هاي جديدي تأسيس شدند، قوانين مربوط به آموزش اجباري تصويب شد و در 1921 كتابخانه‌هاي عمومي كمك‌هاي منظم دولتي را دريافت كردند.

جنگ جهاني دوم رشد كتابخانه‌ها را متوقف ساخت. ليكن در اواخر دهه 1940 و در خلال دهه 1950 جنبش جديدي پديد آمد. منابع بيشتري در اختيار كتابخانه‌ها قرار داده شد و چندين ساختمان جديد براي كتابخانه طراحي و ساخته شد. با اين وجود، مهم‌ترين‌نمونه معماري كتابخانه‌هاي فنلاند، يعني كتابخانه عمومي ويپوري[4]  كه آلوار آلتو آن را طراحي كرده بود، در سال‌هاي آخر دهه 1930 ساخته شد، اگرچه به اتحاد جماهير شوروي واگذار گرديد.

در 1962 قانون جديد كتابخانه‌ها وضع شد كه از كتابخانه‌هاي كوچك و به‌ويژه كتابخانه‌هاي متعلق به مؤسسات حمايت مي‌كرد. در 1986 قانون ديگري به تصويب رسيد كه در ارتباط با فناوري‌هاي جديد اطلاعات و ارتباطات بود. اما اين قوانين فقط كتابخانه‌هاي عمومي را زير پوشش داشتند.

بيشتر كتابخانه‌هاي تخصصي و دانشگاهي بخشي از سازمان‌هاي ديگر هستند. پيشرفت اين نوع كتابخانه‌ها عمدتآ ناشي از تأسيس دانشگاه‌هاي بسيار جديد پس از جنگ جهاني دوم و نيز ايجاد شبكه‌هاي اطلاعاتي بين‌المللي بوده است.

كتابخانه ملي. كتابخانه ملي فنلاند همان كتابخانه دانشگاه هلسينكي است كه در 1640 در توركو با عنوان كتابخانه آكادمي توركو تأسيس شد و در 1828 همراه با اين آكادمي كه در آن زمان به دانشگاه هلسينكي تبديل شد، به شهر هلسينكي انتقال يافت. وظايف اين كتابخانه شامل وظايف كتابخانه ملي و كتابخانه تحقيقاتي است؛ بدين معني كه اين كتابخانه انتشارات كشور و آثار نوشته شده توسط فنلاندي‌ها يا مواد مربوط به فنلاند كه در هر جاي ديگر منتشر شده‌اند، و انتشارات خارجي مورد نياز براي مطالعه و تحقيق دانشگاه
هلسينكي را فراهم مي‌آورد. همچنين كتابخانه ملي نسخه‌هاي خطي مربوط به تاريخ فرهنگ فنلاند را گردآوري و كتابشناسي ملي و فهرست مشترك كتابخانه‌هاي تحقيقاتي و دانشگاهي فنلاند را تأليف مي‌كند. اين كتابخانه انتشارات كشور را در اجراي قانون واسپاري دريافت و آنها را ميان كتابخانه‌هاي ديگر توزيع مي‌كند. در ميان منابع اين كتابخانه مجموعه‌اي اختصاصي از آثار و نوشته‌هاي اِسلاو وجود دارد كه تشكيل آن به زماني بازمي‌گردد كه فنلاند دوك‌نشين روسيه شد (1820) و كتابخانه نسخه‌هاي واسپرده مواد چاپي روسيه را دريافت مي‌كرد. در سال 2003 مجموعه كتابخانه ملي بالغ بر 000
,600,2 جلد شد. بدين ترتيب، كتابخانه مذكور قديمي‌ترين و بزرگ‌ترين كتابخانه فنلاند است.

آرشيوهاي ملي فنلاند با 83 نفر كارمند كه 37 نفر آنان متخصص هستند، شامل هفت آرشيو استاني است. طول قفسه‌هاي مجموعه آرشيو ملي فنلاند در 1987 قريب 183,37 متر و هزينه سالانه آن حدود 500,296,1 مارك فنلاند بود.

كتابخانه‌هاي دانشگاهي. در اين كشور بيش از 20 كتابخانه دانشگاهي وجود دارد كه براي كشور كوچكي مانند فنلاند عدد بزرگي است. در 1919، آكادمي آبو كه دانشگاهي سوئدي بود، در توركو  تأسيس شد. تا اين زمان دانشگاه هلسينكي تنها دانشگاه فنلاند بود. دو سال بعد يك دانشگاه فنلاندي نيز در توركو تأسيس شد. اين دو دانشگاه از آغاز به واسطه مجموعه‌هاي ملي و خارجي خود مورد توجه بودند. در سال 2003، تعداد 000,900,1 جلد كتاب در كتابخانه دانشگاه توركو، و تعداد 000,401,1 جلد در كتابخانه آكادمي آبو وجود داشت.

نخستين كتابخانه فني فنلاند در 1849 در مدرسه فني هلسينكي شكل گرفت. اين مدرسه بعدها به دانشگاه فني هلسينكي تبديل شد و در 1987 كتابخانه آن مجموعه‌اي شامل 700,912 جلد كتاب را در برمي‌گرفت. مجموعه كتابخانه مدرسه اقتصاد هلسينكي (تأسيس 1911)، در سال 1987 متشكل از 200,237 جلد كتاب بود و در سال 2003 مجموعه آن به 000,280 جلد كتاب رسيد. بعد از جنگ جهاني دوم چندين  مؤسسه آموزش عالي بنيان نهاده شد كه از ميان آنها مي‌توان دانشگاه‌هاي يووسكوله[5] ، اولو[6] ، و تامپره را نام برد. در واقع فقط دانشگاه اولو مؤسسه‌اي جديد بود.
دانشكده تربيت معلم شهر يووسكوله به دانشگاه تبديل شد. تامپره زماني صاحب دانشگاه شد كه دانشكده علوم اجتماعي از هلسينكي به اين شهر منتقل و بعدها به دانشگاه تبديل شد. در 1987، كتابخانه دانشگاه يووسكوله 900
,105 جلد، كتابخانه دانشگاه اولو 900,189,1 جلد، و كتابخانه دانشگاه تامپره 700,912 جلد كتاب داشتند. اين دانشگاه‌ها و ساير مؤسسات دانشگاهي با كتابخانه‌هاي تخصصي خود با يكديگر همكاري كردند تا انواع خدمات اطلاعاتي جديد را تأمين كنند. برخي از اين كتابخانه‌ها پيرو حكم قانوني هيئت وزيران، در 1972 به‌عنوان كتابخانه‌هاي مركزي در رشته‌هاي مربوط كار مي‌كردند. قرار بود در اوايل دهه 1990 كتابخانه‌هاي دانشگاهي و برخي كتابخانه‌هاي تخصصي در يك نظام خودكار يكپارچه به‌يكديگر وصل شوند.

ويژگي خاص در تاريخ كتابخانه‌هاي دانشگاهي فنلاند، كتابخانه‌هاي دانشجويي بود. اتحاديه‌هاي دانشجويي، كتابخانه‌هاي ويژه خود را داير مي‌كردند. برخي از اين كتابخانه‌ها، از جمله كتابخانه انجمن دانشجويان دانشگاه هلسينكي، بسيار عالي بودند. اين كتابخانه كه در 1858 تأسيس شد داراي ساختمان مستقلي بود و در 1974 كه جزئي از كتابخانه هلسينكي شد مجموعه‌اي 000,200 جلدي داشت. هم‌اكنون كتابخانه‌هاي دانشجويي در كتابخانه‌هاي دانشگاهي ادغام شده‌اند.

كتابخانه‌هاي عمومي. قديمي‌ترين كتابخانه عمومي در فنلاند كتابخانه آموزشگاهي رجينا[7]  در انجالاست كه در 1804 تأسيس شد. هم اكنون مجموعه اين كتابخانه در موزه‌اي واقع در هيئت امناي مركزي مدارس نگهداري مي‌شود و دفتر دولتي كتابخانه‌هاي عمومي نيز همان جا قرار دارد. كتابخانه‌هاي عمومي، در معناي واقعي خود، در اواسط قرن نوزدهم با پيشگامي دانشجويان و روحانيون به‌وجود آمدند. اين كتابخانه‌ها از آغاز وابسته به شهرداري محل بودند و تا 1921 كمك‌هاي دولتي به آنها داده نمي‌شد. دفتر كتابخانه ايالتي با مديريت پرتلاش و مؤثر هيل كانيلا (1896-1972) تأسيس شد و گروهي از بازرسان كتابخانه‌ها براي هدايت فعاليت‌هاي كتابخانه‌اي انتخاب شدند. نخستين قانون كتابخانه‌هاي عمومي در 1928 و دومين آن در 1962 به تصويب رسيد كه حمايت فراواني از كتابخانه‌هاي عمومي شهرداري‌هاي مناطق روستايي، كتابخانه‌هاي بيمارستاني، و مؤسسات اجتماعي به‌عمل آورد. دومين ماده قانوني امكان تأسيس كتابخانه‌هاي مركزي منطقه‌اي را پديد آورد كه وظيفه اصلي آنها به‌عنوان مركز امانت بين‌كتابخانه‌اي ارائه خدمات است. اينها مواد
كتابخانه‌اي را از كتابخانه‌هاي تحقيقاتي و دانشگاهي براي كتابخانه‌هاي عمومي به امانت مي‌گيرند. بسياري از كتابخانه‌هاي عمومي كوچك جاي خود را به كتابخانه‌هاي سيار دادند، در نتيجه، تعداد كتابخانه‌هاي عمومي كه در 1960 برابر 4007 باب بود، در 1970 به 903
,2 باب كاهش يافت، در حالي كه تعداد كتاب‌هاي امانت داده شده به خانه‌ها از 000,300,15 جلد در سال 1960 به 000,400,32 جلد در سال 1970 افزايش پيدا كرد. در 1987، تعداد 1265 كتابخانه عمومي در فنلاند وجود داشت. كتابخانه‌هاي عمومي فنلاند نقش مراكز فرهنگي را بر عهده دارند و به‌طور مثال، كنسرت‌ها، نمايشگاه‌ها، و تئاترهاي عروسكي را برگزار مي‌كنند.

كتابخانه‌هاي آموزشگاهي. در فنلاند نظام سازمان‌يافته‌اي براي كتابخانه‌هاي آموزشگاهي وجود ندارد. اگرچه كتابخانه‌هاي مدارس در برنامه‌ريزي نظام جامع مدارس منظور شده بود، اما اين برنامه‌ها تا اواخر دهه 1980 به‌طور كامل به‌اجرا در نيامد.

كتابخانه‌هاي تخصصي. قديمي‌ترين كتابخانه‌هاي تخصصي در فنلاند كتابخانه‌هاي انجمن‌ها و مراكز علمي بود كه در اوايل و اواسط قرن نوزدهم تأسيس شدند. اينك بيشتر كتابخانه‌هاي تخصصي جزئي از شركت‌ها و مؤسسات خصوصي هستند. فعاليت اين كتابخانه‌ها شامل خدمات اطلاع‌رساني و سندپردازي است. سندپردازي در فنلاند در دهه 1940 در كتابخانه‌هاي صنعتي آغاز شد و مهندسان، نخستين تهيه‌كنندگان اسناد و مدارك بودند. در ميان كتابخانه‌هاي تخصصي فنلاند، كتابخانه‌هاي بزرگي مانند كتابخانه مجلس قانون‌گذاري وجود دارد كه در 1872 تأسيس شد و مجموعه آن 400,521 جلد است. همچنين كتابخانه مركزي پزشكي را مي‌توان نام برد كه در 1966 تأسيس شد و حدود 000,300 جلد كتاب دارد. با اين وجود بيشتر كتابخانه‌هاي تخصصي جزئي از يك سازمان بزرگ‌تر هستند. چند باب از آنها متعلق به يك شبكه اطلاع‌رساني بين‌المللي است و كتابشناسي‌هاي تخصصي را در رشته‌هاي مربوط تأليف مي‌كنند.

حرفه كتابداري. پيدايش انجمن كتابداران فنلاند به 1910 باز مي‌گردد. اين انجمن يك مجله كتابداري به زبان فنلاندي منتشر مي‌كند. انجمن كتابخانه‌هاي تحقيقاتي فنلاند از 1929 فعاليت خود را آغاز كرد. اين انجمن نشريه >سيگنام<[8]  را منتشر مي‌كند. انجمن اسناد و مدارك فنلاند كهدر 1948 تأسيس شد نيز داراي يك مجله علمي با نام  >تيتوپالولو<[9] ست. هر سه انجمن مذكور نشست‌ها، سمينارها، و دوره‌هاي آموزشي تدارك مي‌بينند. نشست‌هاي ملي كتابداران هر دو سال يك‌بار برگزار مي‌شود. انجمن‌هاي ديگري در حوزه كتابداري و سندپردازي، از جمله اتحاديه‌هاي حرفه‌اي وجود دارد.

در 1920، نخستين دوره كتابداري حرفه‌اي با كمك‌هاي مالي يك بنياد فرهنگي خصوصي سازمان داده شد. وقتي كه دفتر كتابخانه ايالتي تأسيس شد آموزش كتابداران نيز برعهده آن قرار گرفت. در 1945، تحصيلات حرفه‌اي كتابداران بر پايه‌اي منظم در دانشكده علوم اجتماعي، كه بعدها به دانشكده تامپره تبديل شد، آغاز گرديد و دوره‌اي براي تربيت كتابدار در برنامه‌هاي درسي آن گنجانده شد. اين اقدام براي ارائه خدمات در تمام كتابخانه‌هاي عمومي و در بيشتر كتابخانه‌هاي علمي كار باارزشي تلقي شد. با آغاز قرن بيستم در كتابخانه دانشگاه هلسينكي يك آزمون دبيري برگزار شد كه بعدها در ساير كتابخانه‌هاي دانشگاهي نيز ارائه گرديد.

در 1971 تحول بزرگي رخ داد و در دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تامپره يك كرسي استادي در رشته كتابداري و اطلاع‌رساني تأسيس شد و پس از آن اين امكان پديد آمد كه دوره‌هاي كارشناسي ارشد و دكتراي كتابداري و اطلاع‌رساني را در برنامه‌هاي دانشگاه منظور كنند. در 1982، كرسي استادي ديگري در دانشگاه سوئدي توركو، در آكادمي آبو، پديد آمد. آموزش كتابداران، ويژه اقليت سوئدي زبان، در اينجا صورت مي‌گيرد. سومين كرسي استادي در 1988 در دانشگاه اولو شكل گرفت. بخشي از آموزش مستمر توسط انجمن كتابداران فنلاند، انجمن كتابخانه‌هاي تحقيقاتي فنلاند، انجمن اسناد و مدارك فنلاند، و ساير انجمن‌هاي كتابداري سازماندهي مي‌شود. مراكز آموزش مستمر در دانشگاه تامپره و دانشگاه فني هلسينكي نيز دوره‌هايي براي كتابداران عرضه مي‌كنند. دانشگاه فني هلسينكي مسئوليت آموزش اطلاع‌رسانان براي كتابخانه‌ها، خدمات اطلاع‌رساني، و مشاغل گوناگون در صنعت، تجارت، و مديريت را برعهده دارد. علي‌رغم برگزاري دوره‌هاي كوتاه مدت كتابداري در چندين مركز دانشگاهي، در اواخر دهه 1980، بسياري از كتابخانه‌ها فاقد كاركنان حرفه‌اي بودند. حمايت قانوني نيز كم است و كتابخانه‌ها هنوز در بسياري از موارد چيزي بيش از مخزن كتاب نيستند. شيوه‌هاي جديد خدمات اطلاع‌رساني در فنلاند به آساني پذيرفته نشده است.

 

 

            ريتوا سي‌وانن ـ آلن[10]  (WELIS)

 

                ترجمه زاهد بيگدلي

  

 

 



 

 

 

[1]. Labrary of Turku Academy

[2]. Lutherian Reformation

[3]. Public Education Decree

[4]. Viipuri

[5]. JyvÌskylÌ

[6]. Oulu

[7]. Regina School Library

[8]. Signam

[9]. Tietopalvelu

[10]. Ritva Sievanen-Allen

 

 

 بازگشت به فهرست مقالات ف