Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

 

بازگشت به فهرست مقالات ف

فهرستنويسي نسخه‌هاي خطي. به مجموعه فعاليت‌هايي كه به تهيه صورت نظام‌مند نسخه‌هاي خطي در يك يا چند كتابخانه و تسهيل دستيابي به محتواي فكري آنان منتهي مي‌شود، فهرستنويسي نسخه‌هاي خطي مي‌گويند.

اهميت فهرستنويسي نسخه‌هاي خطي در آن است كه نسخه‌هاي خطي بنابه طبيعتشان، اغلب منحصربه‌فرد هستند و در كتابخانه‌هاي مختلف، به‌ويژه كتابخانه‌هاي قديمي و مهجور، پراكنده‌اند. بدون فهرستنويسي و فراهم كردن نقطه‌هاي بازيابي كافي، پژوهشگران نمي‌توانند نسخه‌هاي خطي را شناسايي كنند و به آنها دست يابند و در تصحيح متون كهن يا پژوهش‌هاي تاريخي از آنها بهره گيرند.

تاريخچه. در ايران و سرزمين‌هاي اسلامي، تدوين فهرست كتب از قرن‌هاي 4 و 5 هجري مرسوم بوده و فهرست‌هايي از آن زمان برجاي مانده است. از اين قبيل است: فهرست موجودي برخي كتابخانه‌هاي شخصي، مانند فهرست كتابخانه صاحب بن عبّاد (326-385ق.)؛ فهرست كتابخانه فناخسرو بويهي (328-372ق.) در شيراز؛ فهرست الابانه في اسماء كتاب الخزانه؛ و سعدالسعود از رضي‌الدين بن طاووس حلّي (589-664ق.). فهرست‌هاي ديگر بيشتر جنبه سرگذشتنامه‌اي دارند، اگرچه در آنها به معرفي آثار و تأليفات هم پرداخته‌اند، از اين شمارند: فهرست ابن نديم، منتجب‌الدين، شيخ طوسي، و نجاشي (:4 96ـ97).

نخستين نمونه‌ها در زمينه فهرستنويسي نسخ خطي در ايران به سبك و سياق امروزي را شيخ محمد خالصي؛ مرتضي قليخان نائيني؛ حاج عمادالمحققين واعظ تهراني، مشهور به عماد فهرستي؛ ميرزا علي‌اكبر شهيدي ثقه‌الاسلام؛ و اوكتايي در 1305ق. براي كتاب‌هاي خطي و چاپي كتابخانه آستان قدس رضوي تهيه كرده و به چاپ رساندند. اين فهرستِ سياهه‌گونه در ذيل مجلد دوم مطلع‌الشمس منتشر شد و پس از آن، دو جلد ديگر به فهرست اوليه اضافه گرديد كه تمامي آنها داراي سبك ويژه‌اي در معرفي بخش‌هاي كتابشناسي و نسخه‌شناسي است. قزويني در كتاب بيست مقاله خود درباره اين فهرست‌ها چنين مي‌نويسد: "اين نخستين فهرست مفصلي است كه در ايران از يك كتابخانه با اين بسط و اشباع و تحقيق چاپ شده است" (:1 ج 1، ص 9). پس از مجلدات مذكور، استادان و فضلاي ديگري فهرست‌هاي كتابخانه‌هاي متعددي را تهيه و تنظيم كردند كه مشهورترين آنان عبارتند از: ميرزا يوسف خان معروف به اعتصام‌الملك، ضياءالدين مشهور به ابن يوسف شيرازي،محمدتقي دانش پژوه،ايرج افشار، احمد منزوي، علينقي منزوي، عبدالحسين حائري، عبدالله انوار، و ديگران.

اصول و قواعد. فهرست‌هاي نسخ خطي موجود در مورد هر اثر دو نوع اطلاعات را در دو بخش در اختيار مي‌نهند:

بخش نخست، اطلاعات كتابشناختي است و آن شامل جنبه‌هاي موضوعي و محتوايي كتاب است و اطلاعات آن در نسخه‌هاي مختلف يك اثر، يكسان و ثابت است. در اين بخش عنوان، پديدآورنده، موضوع، زبان، فهرست ابواب و فصول، آغاز و انجام كتاب، و جز آن عرضه مي‌شود.

بخش دوم، نسخه‌شناسي است و ويژگي‌هاي ظاهري نسخه را معرفي مي‌كند، طبعآ مطالب آن در هر مورد خاص است. جلد، كاغذ، نوع خط، تعداد اوراق، تاريخ و محل تحرير، كاتب، حواشي و مقابله و تصحيح، يادداشت‌هاي اوراق صدر و ذيل نسخه، و مانند آن، اطلاعات اين بخش را تشكيل مي‌دهد. مشخصه‌هاي كتابشناسي و نسخه‌شناسي در فهرست‌هاي نسخ خطي مختلف، گاه به‌صورت متمايز از يكديگر بيان شده‌اند، همانند فهرست‌هاي نسخ خطي كتابخانه ملي و كتابخانه آيت‌الله مرعشي؛ و گاه از ديد فهرستنگار مرتبط با يكديگر بوده و تفكيك نشده‌اند، مانند برخي فهرست‌هاي نسخ خطي كتابخانه‌هاي دانشگاه تهران، مجلس شورا، و سناي سابق. 

شيوه‌هاي فهرستنويسي نسخه‌هاي خطي. فهرستنويسي نسخه‌هاي خطي به دو شيوه سنتي و نوين صورت مي‌گيرد. فهرستنويسي سنتي، شيوه فهرستنگاران مشهور ايراني و اسلامي است كه به‌رغم رواج، از وحدت و يكنواختي در اسلوب برخوردار نبوده‌اند، اما در كليات مربوط به كتابشناسي و نسخه‌شناسي وجوه مشترك فراواني دارند. در اين شيوه، نخست كتابشناسي كامل نگاشته، سپس نكات كامل نسخه‌شناسي يادداشت مي‌شود (:3 161).

فهرست‌هاي كتب خطي كتابخانه‌هاي معتبر ايران همانند ملي، آستان قدس، آيت‌الله مرعشي، مجلس، و برخي فهرست‌هاي شبه قاره هند و پاكستان و كشورهاي عربي بر همين سبك نگاشته و تدوين شده است.

به سبب فقدان اصول و قواعد ثابت و استاندارد كه مورد قبول همه باشد، تدوين فهرست‌هاي نسخ خطي يكدست نيست. بيشتر فهرست‌ها بدون آشنايي با شيوه كار فهرستنگار به‌سادگي قابل استفاده نيستند. در نتيجه، ادغام اين فهرست‌ها و فراهم آوردن مجموعه‌اي يكدست كه حاوي تمامي اطلاعات مربوط به نسخه‌هاي خطي باشد دشوار و بلكه غيرممكن مي‌گردد؛ اين وضع، آموزش فهرستنويسي نسخه‌هاي خطي و تربيت نيروي انساني مجرب و استفاده از فناوري پيشرفته را نيز مشكل مي‌كند.

فهرستنويسي نوين، بر اساس استانداردهاي كتابداري نوين است كه طراحي آن از 1939 توسط كتابداران و آرشيويست‌هاي امريكايي شروع شد و در 1954 تكميل و ارائه گرديد. در اين شيوه، در فهرستنويسي توصيفي، از قواعد فصل  4>قواعد فهرستنويسي انگلوامريكن< كه به فهرستنويسي توصيفي نسخه‌هاي خطي اختصاص دارد، پيروي مي‌شود (:5 33) و نواحي توصيف در آن عبارتند از: ناحيه عنوان و شرح مسئوليت، ناحيه ويرايش، ناحيه تاريخ، ناحيه توصيف ظاهري، و ناحيه يادداشت.

در فهرستنويسي تحليلي، براي اختصاص موضوع از زبان طبيعي (كلمات موجود در عناوين و يادداشت‌ها) و يا "سرعنوان‌هاي موضوعي" استفاده مي‌شود. مستندسازي نام‌ها نيز در فهرستنويسي توصيفي و تحليلي رعايت مي‌شود.

شيوه تركيبي در كتابخانه ملي ايران. اگرچه نسخه‌هاي خطي با كتاب‌هاي چاپي نقاط مشتركي دارند، اما وجود تمايزهايي موجب شده اصول و قواعد فهرستنويسي نوين نسخ خطي كه برگرفته از اصول و قواعد كتاب‌هاي چاپي هستند، مورد استقبال فهرستنگاران نسخه‌هاي خطي ايران قرار نگيرند. از اين‌رو، در بخش فهرستنويسي نسخه‌هاي خطي كتابخانه ملي با تركيب شيوه فهرستنگاران سنتي و قواعد فهرستنويسي نوين، كاربرگه‌اي به‌عنوان كاربرگه مبنا طراحي شده است و از آن براي ورود اطلاعات اين متون به نرم‌افزار رايانه‌اي استفاده مي‌شود و تاكنون چند جلد از فهرست‌هاي نسخ خطي كتابخانه ملي با استفاده از آن به چاپ رسيده است (:2 ج 16، ص 5). به اعتقاد برخي كارشناسان از لحاظ سبك و سياق كار و روش استفاده كاربر و مستندسازي عناوين، مؤلفان، كاتبان، و موضوعات، اين مجلدات از بهترين فهرست‌هاي نسخ خطي منتشر شده در ايران در سال‌هاي اخير هستند (:6 30).

 

مآخذ :)1 اردلان جوان، علي. فهرست كتب خطي كتابخانه آستان قدس رضوي. مشهد: كتابخانه مركزي آستان قدس، چاپ دوم، 1365؛ 2) عظيمي، حبيب‌الله. فهرست نسخ خطي كتابخانه ملي ايران. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1379؛ )3 همو. "اعاده النظرفي قواعد فهرسه المخطوطات" در محاضرات مؤتمر المخطوطات العربيه في ايران. دمشق: المستشاريه الثقافيه للجمهوريه الاسلاميه الايرانيه بدمشق، 1423 ق. = 1380، ص 157-173؛ 4) مطلبي كاشاني، نادر. حديث عشق: دانش پژوه در قلمرو جستارهاي نسخه‌هاي خطي. تهران: كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي، 1381؛ 5) موسوي چلك، افشين. "اصول و قواعد استاندارد فهرستنويسي نسخ خطي". پيام بهارستان. س. اول، 7 (آبان 1380): 33-35؛ 6) نوروز مرادي، كورش. "مروري بر فهارس نسخ خطي (1378-1380)". پيام بهارستان. س.اول، 7 (آبان 1380): 28-.32

                حبيب‌الله عظيمي

 

 

 

 

 

 

بازگشت به فهرست مقالات ف