Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ف

 

 

 

فهرستگان. فهرست مشترك يا فهرستگان از دو واژه يوناني كاتالوگ[1]  به معناي فهرست، و يونيو[2]  به معناي مشترك گرفته شده است (:10 ج 31، ص 391). فهرستگان، ابزاري كتابشناختي است كه منابع موجود در تعدادي كتابخانه را نشان مي‌دهد كه ممكن است عضو يك شبكه يا گروهي از كتابخانه‌ها باشند (:5 ذيل "فهرست مشترك"؛ :2 58).

فهرستگان معمولا برگه‌هاي اصلي كتابخانه‌هاي عضو يك منطقه جغرافيايي خاص است و بر روي برگه‌ها يا ركوردهاي كتابشناختي هر مدخل آن علاوه بر اطلاعات كتابشناختي و نشانه بازيابي هر كتاب، رمز مخصوص كتابخانه يا كتابخانه‌هايي كه اثر مربوط به آن را در مجموعه خود دارند نيز ثبت مي‌شود (:1 95؛ :3 ذيل "فهرستگان"؛ :4 يك؛ :10 ج 31، ص 394؛ :13 ذيل واژه).

فهرستگان ممكن است به مجموعه مواد چند كتابخانه تخصصي يا گونه خاصي از مواد كتابخانه‌اي اختصاص داشته باشد كه در اين صورت آن را فهرستگان ويژه مي‌نامند، مانند فهرستگان مواد ديداري و شنيداري (:3 ذيل "فهرستگان"). وجود فهرستگان‌ها ممكن است به كتابخانه‌هاي عضو امكان دهد در خريد كتاب صرفه‌جويي كنند و نياز مراجعان را از طريق نظام امانت بين كتابخانه‌اي برآورده سازند (:1 95؛ :11 ج 1، ص 81).

تاريخچه. در اروپا، تهيه فهرستگان قريب دو قرن مورد بحث انديشمندان بود، اما تنها در آلمان اين انديشه با موفقيت جامه عمل پوشيد، زيرا كتابخانه‌هاي پژوهشي و بزرگ آلمان در سراسر امپراتوري پراكنده بودند و از لحاظ مالي نياز به تهيه يك فهرستگان واحد از مجموعه اين كتابخانه‌ها بيش از پيش احساس مي‌شد. در 1931، نخستين جلد فهرستگان از 16 كتابخانه ايالت پروس تهيه شد و به‌تدريج توسعه يافت، تا اينكه در 1936 حدود 103 كتابخانه آلماني و اتريشي را دربر گرفت (:4 دو؛ :6 12؛ :7 68، 73؛ :9 262).

در فرانسه آبه گرِگوئار در 1792 به فكر تهيه فهرستگان ملي فرانسه در عرض چند ماه افتاد، ولي اين فكر عملي نشد و در اواخر قرن نوزدهم لئوپولد دُليل انديشه او را زنده و >فهرستگان موضوعي فرانسه< را تهيه كرد (:4 دو). در امريكا، نخستين فهرستگان باعنوان >فهرستگان ملي<[3]  در اواسط قرن بيستم توسط كتابخانه كنگره امريكا* منتشر شد (:15 ج 2، 451). اين فهرستگان، شامل فهرستبرگه‌هاي كتاب‌هاي چاپي و عناويني است كه از كتابخانه‌هاي امريكا به كتابخانه كنگره فرستاده مي‌شود (:3 ذيل "فهرستگان ملي امريكا"). تهيه اين فهرستگان ملي به‌صورت برگه از 1901 شروع شد و چهار كتابخانه با كتابخانه كنگره در اين طرح همكاري مي‌كردند. در 1948 چاپِ برگه‌هاي مستقل به‌صورت كتاب آغاز و اين كتاب‌ها به كتابخانه‌ها ارسال مي‌شدند (:7 68).

فهرستگان ملي امريكا مشتمل بر كتاب‌ها، جزوات، و ادواري‌هاي كتابخانه كنگره و بسياري از كتابخانه‌هاي سازمان‌هاي دولتي و كتابخانه‌هاي امريكايي بود و برمبناي نام نويسنده تنظيم مي‌شد. بنابراين، بازيابي اطلاعات بر اساس موضوع منابع با اشكال روبه‌رو بود و به‌منظور رفع اين مشكل، كتابخانه كنگره انتشار فهرست موضوعي مجموعه خود را از 1950 آغاز كرد. فهرست موضوعي به‌صورت فصلي منتشر مي‌شد و بر اساس كتاب >سرعنوان‌هاي موضوعي كتابخانه كنگره< تنظيم شده بود. كتابخانه كنگره از 1983 فهرستگان خود را به دليل صرفه جويي در فضا و بودجه به‌صورت ريزبرگه منتشر مي‌كند (:7 70-71؛ :12 292-293).

در اين فهرستگان، آثار فهرست شده در يك رديف الفبايي از طريق عنوان، نويسنده، مترجم، و موضوع قابل جست‌وجوست (:3 ذيل "فهرستگان ملي امريكا"). فهرستگان ملي امريكا به‌صورت ريزبرگه در چند مجموعه مجزا از هم منتشر شده است كه شامل موضوعات زير است: الف) >فهرستگان كتاب‌ها <ماهانه و درهمكرد سه ماهه؛ ب) >فهرستگان كتاب‌هاي ايالات متحده امريكا< ماهانه و درهمكرد سه ماهه؛ ج) >فهرستگان منابع ديداري - شنيداري< به‌صورت ماهانه؛ د) >فهرستگان نقشه‌ها و اطلس‌ها< ماهانه؛ و ه ) >فهرستگان افزوده‌ها< ماهانه (:7 71-72؛ :12 295).

استفاده از رايانه در بازيابي اطلاعات در فهرستگان ملي امريكا از 1968 آغاز شد. به كمك رايانه مي‌توان به اطلاعات كتابشناختي مجموعه حدود 1500 كتابخانه، شامل كتابخانه كنگره و كليه كتابخانه‌هايي كه در شبكه منطقه‌اي امريكا و كانادا شركت دارند، دست يافت. نظام رايانه‌اي فهرستگان ملي امريكا همان نظام مارك است. فهرستگان ملي امريكا بر روي نوارهاي مغناطيسي، ديسك لرزان، و بعدها بر روي لوح فشرده نيز ضبط و به ساير كتابخانه‌ها و مراكز كتابداري سراسر جهان فروخته شد. بنابراين، لوح‌هاي فشرده فهرستگان ملي امريكا با رايانه‌هاي شخصي و ريز رايانه‌ها نيز قابل بازيابي هستند (:7 71-72). انتشار لوح فشرده از 1996 قطع شده و فهرستگان ملي امريكا از طريق اينترنت و پايگاه‌هاي اطلاعاتي قابل بازيابي است (:3 ذيل "فهرستگان ملي امريكا"). در حال حاضر بسياري از كتابخانه‌ها در ايران براي فهرستنويسي كتاب‌هاي لاتين از اين فهرستگان بهره‌هاي بسيار مي‌برند. كتابخانه بريتانيا نيز طبق روش كتابخانه كنگره به تهيه فهرست‌هاي گوناگون پرداخته است( :7 73).

در ايران، احمد منزوي در 1348، به توصيه مؤسسه عمران منطقه‌اي، فهرستگاني از كتاب‌هاي خطي فارسي در كتابخانه‌هاي ايران و چند كتابخانه در خارج منتشر كرد. در اواخر 1347 فكر تهيه فهرستگان ملي براي ايران در مركز خدمات كتابداري* مؤسسه تحقيقات و برنامه‌ريزي علمي و آموزشي شكل گرفت و در تابستان 1348 كار آن آغاز شد و در بهمن 1351 جلد اول فهرستگان ايران كه 14 كتابخانه را دربر مي‌گرفت، منتشر شد (:9 262). طرح اين فهرستگان شامل كتاب‌هاي با الفباي لاتين، فارسي، و عربي موجود در كتابخانه‌هاي ايران و كتاب‌هاي فارسي و كتاب‌هاي مربوط به ايران در كتابخانه‌هاي خارج از ايران مي‌شد. اما تاكنون تنها بخش كتاب‌هاي لاتين اين فهرستگان در 6 مجلد و حاوي كتاب‌هاي موجود در چهارده كتابخانه در تهران و شهرستان‌هاي مشهد، اروميه، و شيراز منتشر شده است. اين شش جلد بر اساس مدخل اصلي الفبايي شده است (:7 76-77). طرح فهرستگان تا 1362 كه مركز خدمات كتابداري در كتابخانه ملي ايران ادغام نشده بود، ادامه يافت. اطلاعات مجموعه‌هاي 80 كتابخانه ديگر نيز توسط اين مركز گردآوري و بخشي از آن به كتابخانه ملي منتقل گرديد، ولي پس از مدتي اين طرح متوقف شد (:9 262).

فهرستگان ممكن است فهرستي از مشخصات كتابشناختي ساير منابع كتابخانه باشد، از آن جمله فهرستگان مجلات، كه در نيمه اول قرن بيستم رواج پيدا كرد (:4 سه؛ :9 263). نخستين فهرستگان مجلات در شهريور 1350 توسط مركز مدارك علمي مؤسسه تحقيقات و برنامه‌ريزي علمي و آموزشي با عنوان فهرست مشترك نشريه‌هاي ادواري موجود در كتابخانه‌هاي ايران انتشار يافت. جلد اول اين فهرست مشترك، نشريه‌هاي ادواري موجود در زمينه علوم اجتماعي در 52 كتابخانه ايران؛ و جلد دوم، 3000 نشريه علوم در 60 كتابخانه ايران را دربرمي‌گيرد. اين فهرست مشترك بر حسب نظام رده‌بندي جهاني تنظيم شده است و داراي نمايه موضوعي، جدول زبان، فاصله انتشار، علائم اختصاري كتابخانه‌هاي ايران، و نمايه الفبايي نام نشريه‌هاست.

در 1351، كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان*، فهرستگاني با عنوان كتابنامه: فهرست كتاب‌هاي موجود در كتابخانه‌هاي كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان، در دو جلد منتشر كرد. اين فهرستگان مشتمل بر كتاب‌هاي چاپي فارسي براي كودكان 7-15 سال در ايران است. فهرست الفبايي و كتاب‌هاي مندرج در آن برحسب نام نويسنده يا مترجم، نام كتاب، و موضوع رده‌بندي شده است و شماره‌گذاري كتاب‌ها مطابق با نظام دهدهي ديويي است (:7 76).

در گذشته، در بسياري از كتابخانه‌هاي عمومي كه به‌صورت شبكه كار مي‌كردند، يك فهرستگان نگهداري مي‌شد، بدين ترتيب كه كتابخانه عمومي مادر به چاپ يك فهرستگان از برگه‌هاي كليه كتاب‌هاي كتابخانه‌هاي وابسته به منظومه خود اقدام مي‌كرد و اين فهرست كتابي كه گاه به گاه ضميمه‌هايي بر آن افزوده مي‌شد، در حقيقت به‌جاي فهرستبرگه‌اي در همه كتابخانه‌هاي درون منظومه مورد استفاده قرار مي‌گرفت. اين نوع فهرستگان در امريكا بيش از ساير كشورها رواج داشت. از اواخر قرن نوزدهم، ضرورت فهرستگان‌هاي منطقه‌اي، شهري، ايالتي، استاني، و مانند آن احساس شد. اين نوع فهرستگان‌ها كه شامل برگه‌هاي كتاب‌هاي يك منطقه جغرافيايي وسيع بودند، تا پيش از فناوري الكترونيك در بسياري از كتابخانه‌هاي اروپايي و امريكايي رواج داشتند. اين فهرستگان‌ها معمولا برگه‌اي بودند و كمتر به‌صورت كتاب چاپ و منتشر مي‌شدند (:4 سه).

در حال حاضر "سازمان پژوهش‌هاي علمي و صنعتي ايران" و "مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران"* اقدام به تهيه فهرستگان‌هايي در حوزه‌هاي مختلف كرده‌اند. بسياري از اين فهرستگان‌ها به‌صورت پايگاه‌هاي اطلاعاتي و لوح فشرده هستند.

كاربردها. كاربردهاي فهرستگان عبارتند از: 1) درباره محل كتاب اطلاعاتي مي‌دهد؛ 2) چون فهرستگان در شكل چاپي حكم كتابشناسي را دارد، از اين‌رو، با مراجعه به آن از كل آثار يك نويسنده خاص مي‌توان آگاه شد؛ 3) به كتابداران در امر فهرستنويسي و انتخاب مواد كمك مي‌كند؛ 4) از نظر كار انتخاب و تهيه كتاب، به خصوص انتخاب و تهيه كتاب‌هاي گران قيمت و ناياب، اين امكان را مي‌دهد كه كتابخانه‌ها نيروي خود را در تهيه موضوعات لازم متمركز كنند
و براي تهيه موضوعات ديگر از طريق امانت بين كتابخانه‌اي اقدام نمايند؛ و 5) موجب تفاهم و همكاري بيشتر ميان كتابخانه‌ها و كتابداران، ايجاد فهرستنويسي متمركز و تعاوني، امانت بين كتابخانه‌ها، و يكدست كردن قوانين و استانداردهاي كتابداري مي‌شود (:7 67-68).

انواع. فهرستگان‌ها را مي‌توان از ديدگاه‌هاي مختلف تقسيم‌بندي كرد از نظر جغرافيايي فهرستگان شامل موارد زير است: 1) فهرستگان محلي. اين فهرستگان تمام يا بخشي از مجموعه موجود در يك شهر يا در يك دانشگاه را كه داراي كتابخانه‌هاي متعدد و پراكنده است، يكجا در فهرست منعكس مي‌كند، مانند فهرست كتاب‌هاي مرجع موجود در كتابخانه‌هاي دانشگاه صنعتي شريف تا پايان اسفند .1355 اين فهرستگان را مي‌توان روزآمد نگه‌داشت و امكان انتشار سريع و به موقع آن بسيار زياد است، بنابراين فهرستگان محلي مي‌تواند موجبات امانت بين كتابخانه‌اي را فراهم آورد (:8 39). 2) فهرستگان منطقه‌اي. اين فهرستگان به خاطر پوشش جغرافيايي نسبتآ وسيع (گاه چندين كشور)، در مقايسه با فهرستگان محلي آثار بيشتري را در سياهه وارد مي‌كند و گاه نيز حدود و دامنه كار آن به دليل كثرت مواد كتابخانه‌اي وسيع‌تر از فهرستگان ملي است. 3) فهرستگان ملي. اين فهرستگان آثار موجود در كتابخانه‌هاي يك كشور را عرضه مي‌كند. فهرستگان ملي در هر كشور جامع‌ترين سياهه انتشارات آن كشور به حساب مي‌آيد، زيرا در برخي كشورها نظير امريكا، فرانسه، و انگليس كتابخانه‌هاي ملي علاوه بر دريافت نسخه‌هاي رايگان از كليه آثار منتشر شده در كشور، برگه‌هاي آثار موجود در كتابخانه‌هاي ملي را نيز از كتابخانه‌هاي شركت كننده در طرح دريافت مي‌كنند. به‌علاوه، كتابخانه‌هاي ملي انتشارات ديگري را به زبان‌هاي مختلف گردآوري و در فهرستگان ملي درج مي‌كنند. نظير >فهرستگان ملي كتابخانه كنگره امريكا (ان. يو. سي.)[4] <، فهرستگان ايران، و فهرست درهمكرد نويسندگان (:8 40). و 4) فهرستگان جهاني. تمامي آثار موجود در كتابخانه‌هاي كشورهاي جهان را دربرمي‌گيرد، بدون آنكه به زبان يا قلمرو جغرافيايي محدود شود. اگرچه تاكنون چنين فهرستگاني تهيه نشده است، ولي گام‌هاي مؤثر براي تهيه آن برداشته شده است. به‌عنوان مثال، كتابخانه كنگره امريكا در فهرستگان ملي خود بسياري از منابع سراسر دنيا را نيز فهرست كرده است. چنانچه بخش‌هاي انتخاب و تهيه مواد كتابخانه كنگره امريكا و كتابخانه‌هاي ملي ديگر بر طبق يك طرح بين‌المللي مواد را گردآوري و فهرست كنند، روياي فهرستگان جهاني به حقيقت خواهد پيوست.

تقسيم‌بندي بعدي از نظر گستره است كه شامل فهرستگان عمومي و فهرستگان تخصصي مي‌شود. 1) فهرستگان عمومي. اين فهرستگان تمامي منابع در موضوعات مختلف را كه در زمان‌ها و شهرهاي مختلف فهرست شده دربرمي‌گيرد و معمولا كتابداران، ناشران، و كتابفروشي‌ها از آن استفاده مي‌كنند، مانند فهرستگان ملي امريكا. و 2) فهرستگان تخصصي. در اين فهرستگان مداركي معرفي مي‌شوند كه اختصاص به موضوع خاص و معيني دارند، مانند فهرست مشترك توصيفي كتاب‌هاي روان‌شناسي و فهرستگان كشاورزي (:8 )40.

از نظر فرمت نيز فهرستگان‌ها به چهار دسته تقسيم مي‌شوند: 1) چاپي. زماني است كه كتابخانه‌ها فهرست موجودي خود را به‌صورت چاپي منتشر كنند، مانند فهرست كتب كتابخانه مباركه آستان قدس رضوي؛ و 2) برگه‌اي. گاهي برخي فهرستگان‌ها را به‌صورت برگه‌هاي مستقل منتشر مي‌كردند. فهرستگان ملي كتابخانه كنگره امريكا (ان.يو.سي.) ابتدا به‌صورت برگه منتشر مي‌شد.  در ايران فهرستگان‌هاي دانشگاهي، به شكل برگه‌اي و در محل كتابخانه‌هاي مركزي دانشگاه‌ها نگهداري مي‌شد و شامل فهرست مواد كتابخانه‌هاي دانشكده‌ها و مؤسسات وابسته به يك دانشگاه است. اين نوع فهرستگان‌ها از اوايل قرن بيستم مرسوم شد. امروزه، كتابخانه‌هاي مركزي دانشگاه‌ها براي اينكه موجودي كتابخانه‌هاي وابسته به خود را بدانند و اطلاع دقيق و صحيحي از آخرين كتاب‌ها و موادي كه به آنها افزوده مي‌شود، داشته باشند و در عين حال بتوانند مراجعان خود را زودتر و بهتر راهنمايي كنند، يك بايگاني مادر، شامل برگه كليه كتاب‌هاي موجود در كتابخانه‌هاي وابسته به خود را نگاهداري مي‌كنند. اين فهرستگان ممكن است به‌صورت فهرست عام يا قاموس باشد، يا كليه برگه‌هاي يك عنوان (شناسه اصلي و شناسه‌هاي افزوده) را دربرگيرد، و يا شامل يك برگه اصلي براي هر كتاب باشد. كتابخانه مركزي دانشگاه تهران و دانشگاه صنعتي شريف داراي چنين فهرستگاني هستند (:4 سه؛ :9 263). 3) لوح فشرده. بعد از به‌كارگيري رايانه و فناوري اطلاعات بسياري از مراكز به تهيه فهرستگان‌هايي به‌صورت پايگاه‌هاي اطلاعاتي و لوح فشرده اقدام كردند. 4) فهرستگان مجازي. اين فهرستگان نوعي نظام خودكار براي جست‌وجوي محتويات دو يا بيش از دو فهرست كتابخانه‌اي مجزا با يكديگر است كه در آن از استاندارد Z39.50 و يا مكانيسم‌هاي ديگري براي پخش جست‌وجو و بازيابي استفاده مي‌شود كه در آن ركوردهاي فهرست در يك پايگاه داده منفرد و يا مكان فيزيكي گردآوري شده‌اند (:14 ذيل واژه). كينتيكا[5]  در استراليا، اُ.سي.ال.سي. در امريكا فهرستگان‌هاي آنلاين هستند. اُ.سي. ال.سي. جانشيني براي ان.يو.سي. است.

از نظر منابع نيز فهرستگان‌ها به دو دسته تقسيم مي‌شوند: 1) فهرستگان كتاب‌ها كه مجموعه فهرست كتاب‌هاي موجود در كتابخانه با نظم و ترتيب معين را گويند، نظير فهرست كتاب‌هاي موجود در كتابخانه‌هاي كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان؛ و 2) فهرستگان مجلات كه فهرستگاني از مجموعه چند فهرست مشترك مجلات كتابخانه در يك نظم معين است، نظير فهرست مشترك نشريه‌هاي ادواري موجود در كتابخانه‌هاي ايران.

 

مآخذ :)1انوار (استعلامي)، پروين. مأخذشناسي و استفاده از كتابخانه. ويرايش 4. تهران: زوار، 1375؛ )2 حرّي، عباس. مراجع و بهره‌گيري از آنها. تهران: مركز اسناد فرهنگي آسيا، 1356؛ )3 سلطاني، پوري؛ راستين، فروردين. دانشنامه كتابداري و اطلاع‌رساني. ذيل "فهرستگان" و "فهرستگان ملي امريكا"؛ )4 فهرستگان ايران، فهرست درهمكرد نويسندگان. تهران: مؤسسه تحقيقات و برنامه‌ريزي علمي و آموزشي، مركز خدمات كتابداري، 1351؛ )5 كينن، استلا. فرهنگ فشرده علوم كتابداري و اطلاع‌رساني. ترجمه فاطمه اسدي كرگاني. ذيل "فهرست مشترك"؛ 6) محسنيان راد، مهدي؛ نيكنام، مهرداد. فهرستگان ارتباطات: توصيفي - موضوعي. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، مركز مطالعات و تحقيقات رسانه‌ها، 1372؛ )7 مرادي، نورالله. مرجع‌شناسي: شناخت خدمات و كتاب‌هاي مرجع. تهران: فرهنگ معاصر، 1374؛ )8 مهراد، جعفر. مقدمه‌اي بر خدمات مرجع عمومي. شيراز: دانشگاه شيراز، 1371؛ )9 نيكنام، مهرداد. "دورنماي جامعه جهاني اطلاعات و جايگاه كنوني ايران در آن". در مجموعه مقالات نخستين سمينار بررسي مسائل مطبوعات ايران. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، مركز مطالعات و تحقيقات رسانه‌ها، 1371، ص 258-؛265

10) Hanson, Eugene R. "Union Cataloge". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol. 31, PP. 391-405; 11) Katz, William A. Introduction to Reference Work. Vol. 1: Basic Information Sources. NewYork: McGraw-Hill Book Company, 1987; 12) Kumar, Krishan. Reference Service. 5th. ed. New Delhi: VIKAS Publishing House PVTLTD, 1998; 13) Prytherch, Ray. Harrod's Librarians' Glossary of Terms Used in Librarianship, Documentation and the Book Crafts. S.V."Union Catalogue"; 14) Reitz, Joan M. Online
Dictionary for Library and Information Science (ODLIS). S.V. "Virtual Union Catalog". [On-line]. Available:http:// lu.com/odlis/odlis_ v.cfm. [15Apr.2006]; 15) Smith,Inese A."Union Catalogues". International Encyclopedia of Information and Library Science. PP. 451-452.

 

                ميترا صميعي

 

 



 

[1]. Katologos

[2]. Unio

[3]. National Union Catalog (NUC)

[4]. National Union Cataloge (NUC)

[5]. Kinetica

 

بازگشت به فهرست مقالات ف