Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ف

 

 فهرست[1] . اين واژه در زبان فارسي براي اشاره به ليست‌هاي مختلفي به‌كار رفته است. در واژگان كتابداري، درگذشته، واژه فهرست در معناي كتابشناسي نيز به‌كار مي‌رفته است. براي مثال اثر ابن نديم* به‌نام الفهرست* و نيز اثر محمدبن حسن طوسي (مشهور به شيخ طوسي، 385-460ق.) ايضآ به‌نام الفهرست، كتابشناسي به معناي امروزي، يعني ليستي از تأليفات موجود هستند.

فهرست، در فارسي، به معناي چيزي كه در واژگان كتابداري نوين فارسي نمايه خوانده مي‌شود نيز آمده است. همچنين به‌عنوان نوعي منبع كتابشناختي هم به‌كار رفته است. مثال آن فهرست مقالات فارسي* تأليف ايرج افشار است كه در واقع نمايه موضوعي مقالات پيايندهاي فارسي در زمينه ايران‌شناسي است. هنوز هم نويسندگان و ناشراني كه با واژگان نوين كتابداري و كتاب‌پردازي آشنا نيستند، نمايه پايان كتاب‌ها را فهرست مي‌خوانند، و بسته به محتوا، آنها را "فهرست موضوعي"، "فهرست اعلام"، "و فهرست اماكن" مي‌نامند.

بدين ترتيب، در حالي كه واژه فهرست در معناي عام به معناي هر نوع ليست يا سياهه است، در معناي اصطلاحي آن در كتابداري و كتابشناسي سنتي، در معاني كتابشناسي، نمايه، و نمايه پايان كتاب به‌كار رفته است. اما در كتابداري و كتابشناسي نوين، فهرست "سياهه‌اي از... مواد ]كتابخانه‌اي[ است كه برحسب طرح و نقشه معيني منظم شده باشد" و "وجه تمايز آن با كتابشناسي در اين است كه فهرست منابع موجود در يك مجموعه خاص را ضبط و توصيف مي‌كند. مثل فهرست كتابخانه‌ها يا ناشران. در حالي كه در كتابشناسي محل نگهداري كتاب مطرح نيست" (:1 ذيل "فهرست"). بقيه اين مدخل به پيدايش و تحول فهرست در معناي اخير مي‌پردازد (براي آشنايي با معاني ديگر به مدخل‌هاي كتابشناسي* و نمايه‌سازي* نگاه كنيد).

فرايند توليد فهرست‌ها را فهرستنويسي* مي‌نامند. اين فرايند، به‌اختصار، علاوه بر توصيف مشخصات اثر، شامل تعيين سرشناسه و مشخصات كتابشناختي (= فهرستنويسي توصيفي) و انتساب موضوع به اثر در قالب سرعنوان‌هاي موضوعي*، شناسه‌هاي افزوده، و كد رده‌بندي (=فهرستنويسي تحليلي) است. فهرستنويسي داراي پيشينه و اصول و فنوني است كه در مدخل مربوط در اين دايره‌المعارف به اجمال مورد بحث قرار گرفته است. حاصل به‌كارگيري اين اصول و فنون وسير تحول آنها را مي‌توان در فهرست‌هاي توليد شده پي گرفت.

فهرست‌هاي اوليه ساده بودند و بيشتر به‌عنوان صورت موجودي تهيه مي‌شدند تا به‌منظور بازيابي. از اين‌رو، بر اساس شماره ثبت يا تاريخ نشر يا دوره حيات نويسنده كتاب‌ها نظم مي‌يافتند. به‌تدريج شيوه‌هاي تنظيم ديگري باب شد كه در آنها تسهيل بازيابي مهم بود. تدوين فهرست‌هاي موضوعي حاصل قرن‌ها تحول (:2 244) و هدف آنها صرفآ بازيابي بود. در فهرست‌هاي موضوعي شماري اصطلاح‌هاي مفهومي براي بازنمايي محتواي مواد به‌كار گرفته مي‌شد. در غرب، فهرست‌هاي كتابخانه‌ها را، تا پايان قرن شانزدهم، از نوع صورت موجودي؛ از قرن هفدهم تا پايان قرن نوزدهم، دوران ليست‌هاي بازيابي؛ و قرن بيستم را دوران مدرن مي‌دانند (:2 245-255).

فهرست‌ها را از چند بُعد دسته‌بندي كرده‌اند. از لحاظ منظور، فهرست‌ها به فهرست‌هاي عمومي[2]  و فهرست‌هاي رسمي[3]  دسته‌بندي مي‌شود. فهرست عمومي براي استفاده عموم مراجعه‌كنندگان و فهرست رسمي (= رف‌برگه) براي استفاده كاركنان كتابخانه است. از لحاظ قالب و شكل مادي، رايج‌ترين انواع فهرست‌ها كتابي (قديمي‌ترين شكل)، برگه‌اي، و به‌دنبال اين دو، فهرست‌هاي رايانه‌اي هستند. دو شكل نخست امروزه كم و يبش منسوخ شده‌اند و به‌جاي آنها ركوردهاي كتابشناختي ديجيتالي در نظام‌هاي ذخيره و بازيابي* الكترونيك رواج يافته است. اُپك‌ها اينك جاي فهرست عمومي را گرفته‌اند و به بركت اينترنت دسترسي به آنها در سطح كره زمين به راحتي مقدور است.

شيوه تنظيم فهرست‌ها ملاحظه ديگري در دسته‌بندي آنها بود كه اينك با رواج فهرست‌هاي رايانه‌اي اهميت خود را از دست داده است، زيرا كاربر نهايي مي‌تواند فهرست‌هاي رايانه‌اي را به انواع گوناگوني كه طراحان آن پيش‌بيني كرده‌اند، براي خواست خود تنظيم و بازتنظيم كند. اما در انواع كتابي و برگه‌اي، فهرست‌ها مي‌توانستند فرهنگي[4]  (= تركيب يك سره الفبايي از تمام نقاط بازيابي اعم از موضوع، عنوان، نويسنده و جز آن) باشند. نوع ديگر، فهرست تفكيكي[5]  بود كه در آن هريك يا برخي از نقاط بازيابي مذكور جداگانه نگهداري مي‌شدند. نوع سوم، فهرست رده‌اي[6]  است ك در آنها مدخل‌ها بر اساس كد رده‌بندي تنظيم مي‌شود. مثال بارز آن رف‌برگه[7]  در كتابخانه‌هاست.

 

مآخذ: )1 سلطاني، پوري؛ راستين، فروردين. دانشنامه كتابداري و اطلاع‌رساني. ذيل "فهرست"؛

2) Hanson, Eugene R.; Daily, Jay E. "Catalogs and Cataloging". Encyclopedia of Library and Information Science. Vol.4, PP.242-305.

.

                ابراهيم افشار

 

 

 

 

 


 


 

[1]. Catalogue(ÇãÇáí Çäáíӝí)  íÇCatalog (ÇãÇáí ÇãÑíßÇíí)

[2]. Public Catalog

[3]. Official

[4]. Dictionary

[5]. Divided

[6]. Classified

[7]. Shelflist

بازگشت به فهرست مقالات ف