Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

 بازگشت به فهرست مقالات ف

 

فيليپين، كتابخانه‌هاي. جمهوري فيليپين شامل 107,7 جزيره در حاشيه غربي اقيانوس آرام واقع شده است. جمعيت آن (طبق آمار سال 2005) 473,857,87 نفر و مساحت آن 000,300 كيلومترمربع است. زبان‌هاي رسمي آن انگليسي و فيليپينوست، اما بيش از 120 زبان فيليپيني وجود دارد.

تاريخچه. خط فيليپيني را مي‌توان در نمونه‌هايي از نوشته‌هاي قوم تاگبانوا[1]  در جزيره پالاوان، و مانگيان‌ها[2]  در جزيره ميندورو يافت. در نخستين آثار اسپانيايي منتشر شده در فيليپين و نيز روي اشياي دست‌ساز دوران قبل از ورود اسپانيايي‌ها نظير ظروف گلي و كوزه‌هاي از زير خاك بيرون آمده قرون 14 و 15 نيز مي‌توان اين خط را مشاهده كرد. خط و الفباي فيليپيني داراي قرابت هندو ـ بودايي است، اما از دوران پيش از اسپانيايي‌ها هيچ ادبيات مكتوبي در دست نيست. حماسه‌ها، اشعار، و ترانه‌ها از طريق سنت شفاهي منتقل شده‌اند. مردم فيليپين باستان روي خيزران و ديگر مواد گياهي مي‌نوشتند و از چاقو براي حك كردن حروف استفاده مي‌كردند.

صنعت چاپ در 1593 وارد مانيل شد. فرانسيسكو دو سن خوزه، نخستين كسي بود كه در 1610 به‌همراه توماس پين‌پين، نخستين ناشر فيليپيني، از چاپ استفاده كرد، نخستين كتابخانه‌ها، متعلق به صومعه‌هاي ميسيونرهاي اسپانيايي بود كه از 1565 به بعد، يعني زماني كه راهبان آگوستيني پا به جزاير نهادند، شكل گرفتند. فرانسيسكو دو اُرتگا، راهب آگوستيني، در مجموع وجود 72 صومعه و دير را تا 1593 گزارش كرده كه احتمالا همه آنها طبق سنت اروپا، داراي كتاب و كتابخانه بوده‌اند. راهبان دومينيكني با حدود 000,10 جلد كتاب در كنار آرشيوهاي خود، صاحب بيشترين تعداد كتاب بودند. شكل‌گيري كتابخانه‌هاي دانشگاهي با تأسيس دانشگاه سن‌توماس در 1611 آغاز شد. فراهم‌آوري كتاب براي كتابخانه اين دانشگاه با اهداي كتاب‌هايي توسط ميگل دو بناويدس[3] ، اسقف اعظم مانيل، و ديه‌گو دو سوريا، اسقف نوئوا سگوويا[4] ، در 1610 آغاز شد. در ميان ديگر كتابخانه‌هاي تأسيس شده مي‌توان به كتابخانه‌هاي دانشگاهي سن‌فليپه دو اوستريا[5] ، سن خوزه، و سن ايگناسيو اشاره كرد.

كتابخانه‌هاي غيرمذهبي در حدود اواخر قرن 18 شكل گرفتند. نخستين آنها، كتابخانه انجمن سلطنتي اقتصاد دوستداران وطن[6]  بود كه در 1781 تأسيس شد. پس از آن، كتابخانه نظامي[7]  (1846) براي استفاده سربازان اسپانيايي، كتابخانه موزه فيليپين (1887)، و كتابخانه كوچك مدرسه هنر و تجارت[8]  در 1889 تأسيس شدند. كتابخانه موزه، در اصل كتابخانه ملي بود با مجموعه‌اي اندك در حدود 1000جلد كتاب و تنها با 74 عنوان كتاب فيليپيني. نخستين رئيس آن، دُن پدرو اِي. پاترنو بود كه نشريه كتابداري را نيز با عنوان >خبرنامه كتابخانه موزه فيليپين<[9]  در 1895 منتشر كرد. پاترنو كه حقوقدان، شاعر، و دولتمرد بود، پديدآورنده قانوني بود كه همه كتابخانه‌هاي دولتي را يكپارچه و تقويت كرد.

نخستين كتابخانه‌اي كه در دوران امريكايي‌ها تأسيس شد و ماهيت عمومي داشت، كتابخانه‌اي حق عضويتي بود كه هدفش "ايجاد يك منبع آموزشي و فراهم كردن تفريحات مفيد براي ساكنان مانيل" بود. مجموعه اين كتابخانه اماني امريكايي به حكومت فيليپين اهدا شد و طي قانوني كه در 1901 تصويب شد، هسته كتابخانه ملي و نظام كتابخانه‌هاي عمومي را تشكيل داد. و تا 1903 به 750,21 جلد افزايش يافت. نلي يانگ اگبرت، كتابدار و جيمز الكساندر رابرتسون، مدير آن بودند. نخستين كتابخانه آموزشگاهي در 1907 توسط يك معلم زن امريكايي به‌نام لوئيس استوارت آزبرن در دبيرستان پامپانگا تأسيس شد.

امروزه كتابخانه‌ها از لحاظ اندازه، خدمات، منابع، و كاركنان بسيار متفاوت هستند. بيشتر كتابخانه‌ها با شيوه‌هاي سنتي كتابداري كار مي‌كنند و تعداد اندكي به سرعت در حال پذيرش فناوري نوين هستند. در اواخر دهه 1970، خدمات اطلاع‌رساني رايانه‌اي، به‌ويژه در دانشگاه فيليپين واقع در ليس بانيوس، در اداره ملي توسعه علوم و در كتابخانه ملي، پا به عرصه ظهور نهاد. با اين حال عواملي چون كاهش بودجه، توقف استخدام و ترفيع كاركنان، پايين آوردن هزينه‌ها، و اقدامات اتخاذ شده براي مبارزه با تورم، مانع توسعه سريع كتابخانه‌ها شد. در فيليپين مركزي، انجمن نظام‌هاي فراهم‌آوري كتاب براي كتابخانه‌هاي دانشگاهي (آلباسا)[10] ،   طرح فراهم‌آوري كتاب به‌صورت تعاوني را در ميان 56 كتابخانه در دست اجرا دارد. در مانيل نيز كنسرسيومِ ميان مؤسسه‌اي ناحيه مانيل جنوبي كه از شش مؤسسه آموزشي خصوصي و دولتي تشكيل شده، سرگرم اجراي طرح فهرستنويسي مشترك است.

آرشيوها و كتابخانه ملي. كتابخانه ملي فيليپين علاوه بر اينكه محل واسپاري ميراث فرهنگي مكتوب ملي است، از طريق 493 شعبه خود در شهرهاي مختلف، نقش يك كتابخانه عمومي را نيز ايفا مي‌كند. اين كتابخانه رهبري كتابخانه‌هاي كشور را برعهده دارد؛ محل ثابت واسپاري همه انتشارات داخل كشور است؛ كتابشناسي ملي فيليپين، فهرستگان مشترك ملي، و ديگر خدمات كتابشناسي را روزآمد نگاه مي‌دارد؛ انواع مواد مرجع را در دسترس قرار مي‌دهد؛ به‌عنوان مركز ملي فعاليت‌هاي تعاوني عمل مي‌كند؛ و به كارگزاران حكومتي، خدمات كتابداري و اطلاع‌رساني ارائه مي‌دهد.

كتابشناسي ملي فيليپين كه انتشارش در 1974 آغاز شد، فهرست جاري كتاب‌هاي منتشر شده در فيليپين از نويسندگان فيليپيني و كتاب‌هاي مرتبط با فيليپين است، حتي اگر در خارج منتشر شده باشند. اين فهرست شامل كتاب‌ها، نخستين شماره نشريات، و پايان‌نامه‌هاي تحصيلي، انتشارات دولتي، آثار موسيقي، و خلاصه مذاكرات كنفرانس‌هاست. اين كتابشناسي به‌صورت فصلي و با درهمكرد سالانه منتشر مي‌شود.

فرمان مربوط به مالكيت معنوي (قانون حق مؤلف فيليپين) و دو فرمان ديگر رياست جمهوري، اساس كتابشناسي ملي را شكل مي‌دهند. فرمان مالكيت معنوي (فرمان 49 رياست جمهوري) سپردن حداقل دو نسخه از هر اثر منتشر شده به كتابخانه ملي را، در صورتي كه مدعي حق مؤلف، خواهان ثبت اثرش در دفتر حق مؤلف كتابخانه ملي باشد، الزامي مي‌كند. فرمان 812 رياست جمهوري، معروف به فرمان واسپاري فرهنگي و حقوقي، كتابخانه ملي را در كنار چهار نهاد دولتي ديگر به‌عنوان كتابخانه اصلي واسپاري همه انتشارات كشور تعيين كرده است. به‌موجب اين قانون، لازم است هر ناشر حداقل دو نسخه از هر اثر خود را به كتابخانه ملي، يك نسخه را به كتابخانه دانشگاه فيليپين در ديليمان[11]واقع در شهر كسون، يك نسخه را به مركز فرهنگي فيليپين در مانيل، يك نسخه را به دانشگاه فيليپين ـ سبو واقع در شهر سبو در فيليپين مركزي، و يك نسخه را به دانشگاه دولتي ميندانائو در شهر ماراوي در جزيره ميندانائو بسپارد. فرمان 285 رياست جمهوري به‌منظور پايين آوردن هزينه‌ها و قرار دادن منابع مطالعاتي در دسترس توده‌هاي گسترده مردم، واسپاري دو نسخه از هر كتاب درسي يا مرجع خارجي را كه يك ناشر قصد تجديد چاپ يا توزيع آن را در داخل فيليپين داشته باشد، الزامي مي‌كند.

در ميان مجموعه‌هاي ارزشمند كتابخانه ملي مي‌توان به چند مورد اشاره كرد: كتاب‌ها و نسخه‌هاي خطي مجموعه ريساليان[12]  كه آثار قهرمان ملي فيليپين، خوزه ريسال آلونسو و يا آثاري درباره وي هستند؛ اسناد اصلي جنگ 1898ـ1903 امريكا و فيليپين به زبان‌هاي اسپانيولي و تاگالوگ[13]  كه در 1955 توسط حكومت امريكا به فيليپين بازگردانده شدند؛ اوراق و نوشته‌هاي مانوئل ال. كسون رئيس جمهور پيشين فيليپين شامل حدود 000,180 فقره؛ و اوراق و نوشته‌هاي كارلوس گارسيا، ديگر رئيس‌جمهور پيشين فيليپين، شامل 000,162 فقره. آرشيوهاي ملي ابتدا قسمتي از كتابخانه ملي بودند تا اينكه در 1958 به‌عنوان بخش آرشيوها به اداره مديريت اسناد منتقل شدند. در 1982، نام آن به اداره آرشيوها و مديريت اسناد تغيير يافت. اسناد آرشيوي شامل مدارك اسپانيايي و امريكايي هستند، از جمله مدارك مربوط به ملي شدن، مدارك شهروندي، مدارك مشاغل دولتي، قراردادهاي كارهاي عمومي، اسناد دادگاه‌ها و دفاتر ثبت حقوقي كه در مجموع حدود 000,321,13 فقره هستند.

كتابخانه‌هاي دانشگاهي. وزارت آموزش، فرهنگ، و ورزش داشتن تسهيلات كتابخانه‌اي را براي هر يك از 942 نهاد آموزش عالي الزامي كرده است و تنها 75 كالج و دانشگاه مورد حمايت دولت هستند. با اين حال، تفاوت كلي زيادي هم از حيث منابع انساني و مالي، و هم از حيث مجموعه كتب و تسهيلات در كتابخانه‌هاي دانشگاهي وجود دارد.

كتابخانه‌هاي دانشگاه فيليپين كه در 1908 تأسيس شد، با برخورداري از 000,141,1 جلد كتاب و بيش از 000,19 عنوان پيايند و حدود 000,40 فقره مواد غيرچاپي، بزرگ‌ترين كتابخانه در ميان دانشگاه‌هاي تحت حمايت دولت است. دانشگاه فيليپين در لاس بانيوس، مركز ملي اطلاعات كشاورزي(اگريس) است. مركز حقوق دانشگاه فيليپين، بزرگ‌ترين و جامع‌ترين كتابخانه حقوقي در جنوب شرقي آسياست.

كتابخانه دانشگاه سن توماس، قديمي‌ترين كتابخانه دانشگاهي است و با برخورداري از 700,822 جلد كتاب، 000,30 پيايند، و تقريبآ 9000 فقره مواد غيرچاپي يكي از بزرگ‌ترين مجموعه‌هاي كتاب است. كتابخانه دانشگاه آته‌نئو دو مانيلا كه در 1859 توسط راهبان يسوعي تأسيس شده، داراي مجموعه‌اي عالي از ريزنگار و كتاب است.

ديگر مجموعه‌ها و كتابخانه‌هاي قابل ذكر عبارتند از: كتابخانه‌هاي دانشگاه‌هاي دو لا ساله[14]  در مانيل؛ سن‌لوئيس در باگيو[15] ؛ سيليمان در شهر دوماگته[16] ؛ دانشگاه شرق در مانيل؛ دانشگاه دولتي ميندانائو؛ و دانشگاه سن كارلوس (با مجموعه برجسته‌اي به زبان‌هاي فيليپيني سبوآنو و منابع علوم انساني). در كل، دانشگاه‌هاي خصوصي از طريق هزينه ثبت‌نام دانشجو، هزينه عضويت در كتابخانه، هدايا و بخشش‌هاي مؤسسات خارجي حمايت و تأمين مي‌شوند. صندوق كمك به آموزش خصوصي نيز كمك هزينه تعليماتي در اختيار كتابخانه‌هاي مؤسسات آموزش خصوصي قرار مي‌دهد و از طريق برنامه ترويج كتاب در فيليپين، براي اين كتابخانه‌ها كتاب فراهم مي‌كند.

كتابخانه‌هاي كالج‌ها و دانشگاه‌هاي دولتي در پايين‌ترين سطح قرار دارند، چرا كه بخش زيادي از بودجه آنها صرف پرداخت دستمزد كاركنان و خدمات نگهداري مي‌شود. كمك مالي يكي از منابع تأمين هزينه‌هاي اين كتابخانه‌هاست.

كتابخانه‌هاي عمومي. در فيليپين كتابخانه‌هاي عمومي تقريبآ به‌صورت كامل متكي به حمايت ملي شهرداري محل هستند. در اواسط دهه 1980، بيش از 500 كتابخانه عمومي در كشور وجود داشت كه از اين ميان 493 كتابخانه تحت نظارت بخش توسعه كتابخانه ملي قرار داشتند. حدود 97 كتابخانه عمومي در مانيل، پايتخت كشور، قرار گرفته و بقيه در شهرهاي مختلف كشور پراكنده‌اند. با اين حال تنها 35 استان از 72 استان و 31 شهر از 61 شهر كتابخانه عمومي دارند. كتابخانه‌هاي سيار در قالب بخشي از برنامه توسعه برون شهري در هفت استان در دسترس هستند. با اين حال، خدمات كتابخانه‌اي هنوز براي جوامع شهري و روستايي ناكافي است.

مراكز رسانه‌ها و كتابخانه‌هاي مدارس. علي‌رغم لزوم تدارك خدمات كتابخانه‌اي كافي توسط هر مدرسه براي دانش‌آموزان، مراكز اطلاع‌رساني، و كتابخانه‌هاي آموزشگاهي در سطوح ابتدايي و دبيرستان مورد غفلت قرار گرفته‌اند. بيشتر اين مراكز و كتابخانه‌ها از يك اتاق تشكيل شده‌اند و باقي آنها تنها داراي چند قفسه كتاب درسي و كتاب‌هاي امريكايي خارج  از رده هستند. دولت مركزي در 1984 برنامه‌اي را براي افزايش كتاب در كتابخانه‌هاي آموزشگاهي آغاز كرد كه طي آن 000,10 جلد كتاب طي دوره‌اي چهار ساله از 1985 تا 1988 به كتابخانه‌هاي 77 دبيرستان واگذار شد. اين دبيرستان‌ها برمبناي مركزيت و تراكم جمعيت، از تمامي استان‌ها و چهار شهر ناحيه پايتخت انتخاب شده بودند. بودجه ساليانه اين برنامه سي ميليون پزو بود.

كتابخانه‌هاي مدارس خصوصي، منابع نسبتآ بهتري دارند. از جمله مدارسي كه داراي مجموعه‌هاي عالي و روزآمد هستند، مي‌توان به كالج سن اسكولاستيكا[17]  در مالاته واقع در

مانيل، مدرسه خاوئير، آته‌نئو دو مانيلا، دو لا ساله، و مدرسه بين‌المللي اشاره كرد.

كتابخانه‌هاي تخصصي. تعداد كتابخانه‌هاي تخصصي از 51 واحد در 1961، به حدود 500 واحد در نيمه اول دهه 1980 افزايش يافته است. مركز بين‌المللي مديريت منابع زنده و آبزي در 1978 تأسيس شد. كتابخانه اين مركز در 1984 داراي بيش از 4000 جلد كتاب، حدود 500 عنوان نشريه، و 2000 فقره مواد غيرچاپي درباره ماهيگيري و پرورش آبزيان بود. آماده‌سازي نظام اطلاعات شيلات و علوم آبي فيليپين از فعاليت‌هاي شبكه‌اي اين مركز بين‌المللي است. اين مركز با نظام اطلاعاتي ديالوگ ارتباط دارد.

مركز توسعه شيلات جنوب شرقي آسيا در تيگبائوان در شهر ايلوئيلو[18]  داراي مجموعه‌اي عالي در موضوع شيلات است. منابع آن 6500 جلد كتاب، 400 عنوان نشريه و پيايند، و 8300 فقره مواد غيرچاپي را دربرمي‌گيرد. نظام اطلاعاتي پرورش آبزيان در 1982 به بهره‌برداري رسيد.

كتابخانه و مركز سندپردازي مؤسسه بين‌المللي تحقيقات برنج در لاس بانيوس واقع در لاگونا در 1960 تأسيس شد كه كل منابع آن عبارت است از: حدود 500,62 جلد كتاب و تك‌نگاشت، بيش از 2600 عنوان نشريه و پيايند، و تقريبآ 5700 فقره مواد غيرچاپي در حوزه تحقيقات برنج.

واحد خدمات سندپردازي و مركز ملي گردآوري و پخش اطلاعات به‌عنوان بخشي از مركز ملي علم و فناوري در 1906 تأسيس شد. منابع آن شامل 000,26 جلد كتاب، 7000 جزوه، 5000 عنوان نشريه و پيايند، و 6700 فقره مواد غيرچاپي است. اين مركز از طريق نظام ملي اطلاعات علمي و فني، خدمات آگاهي‌رساني جاري و اشاعه اطلاعات گزينشي به تدارك خدمات اطلاع‌رساني رايانه‌اي مي‌پردازد.

كتابخانه شوراي تحقيقات منابع طبيعي و كشاورزي فيليپين واقع در لاس بانيوس در لاگونا در 1972 تأسيس شد. منابع آن شامل 4400 جلد كتاب، 1100 عنوان نشريه و پيايند، و 3000 فقره مواد غيرچاپي در حوزه كشاورزي و رشته‌هاي وابسته است. كتابخانه و مركز اطلاع‌رساني مركز تحقيقات و توسعه انرژي شركت ملي نفت فيليپين در 1981 تأسيس شد و در مجموع داراي 1500 كتاب است.

مركز تحقيقات دانسالان در شهر ماراوي داراي مجموعه گسترده‌اي از متون اسلامي است و مركز مطالعات سبوآنو در دانشگاه سن كارلوس در شهر سبو نيز مجموعه‌اي غني در حوزه اسلام‌شناسي، زبان، و تاريخ و ادبيات ويزاياني[19]  ]مربوط به قوم ويزايان[ دارد.

ساير كتابخانه‌هاي تخصصي داراي مجموعه‌هاي برجسته‌اي در حوزه‌هاي بانكداري، مديريت، تجارت، و صنعت هستند، از جمله كتابخانه‌هاي بانك توسعه آسيا، مؤسسه آسيايي مديريت، و بخش منابع انساني شركت سن ميگوئل.

حرفه كتابداري. در 1914 در دانشگاه فيليپين، يك دوره آموزش علوم كتابداري به‌همراه پيشگامان امريكايي حرفه كتابداري از جمله ماري پوك و جيمز الكساندر رابرتسون به‌عنوان مربي برگزار شد. مؤسسه علوم كتابداري دانشگاه فيليپين، دوره علوم كتابداري را در سطح كارشناسي ارشد ارائه كرد. ديگر مدارس عالي كتابداري كه به ارائه دوره‌هاي كتابداري پرداختند عبارتند از: دانشگاه سن توماس، دانشگاه شرق، دانشگاه زنان فيليپين (همگي در مانيل)، و دانشگاه سن كارلوس در شهر سبو.

انجمن كتابداري فيليپين (پي.ال.اِي.)[20]  كه در 22 اكتبر 1923، توسط ترينيداد اچ. پاردو دو تاورا[21] ، رئيس اسبق كتابخانه ملي تأسيس شد، يك سازمان مادر است كه حدود 24 انجمن كتابداري محلي و فرعي را زير پوشش دارد. اين انجمن، >نشريه انجمن كتابداري فيليپين<[22]  و >خبرنامه انجمن< را به‌صورت فصلنامه منتشر مي‌كند. انجمن كتابخانه‌هاي تخصصي فيليپين نيز >خبرنامه اِي.اس.ال. پي.<[23]  خود را به‌صورت فصلنامه انتشار مي‌دهد. انجمن كتابخانه‌هاي تحقيقاتي و دانشگاهي فيليپين (پاآرل)[24]  نيز  >خبرنامه پاآرل< را به‌صورت فصلنامه منتشر مي‌كند و بالاخره انجمن كتابخانه‌هاي كشاورزي فيليپين (آلاپ)[25]  نيز  اخبار خود را به‌صورت نامنظم انتشار مي‌دهد.

 

مآخذ:

1) Sanchez, Concordia. Philippine School Libraries: Their Organization and Management, 1972; 2) Tann, Filomena. Philippine Librarianship: The Past and the Future, 1982; 3) Vallejo, Rosa M. Philippine Librarianship: A Historical Perspective, 1981.

                سرافين كوئياسون[26]  (WELIS)

 

                ترجمه حميدرضا جمالي مهموئي


 


 

 

[1]. Tagbanwa

[2]. Mangyans

[3]. Miguel de Benavides

[4]. Nueva Segovia

[5]. San Felipe de Austria

[6]. Real Sociedad EconÆmica de Amigo del PaÕs Library

[7]. Biblioteca Militar

[8]. Small Library of the School of Arts and Trades

[9]. Boletin del Museo Biblioteca de Filipinas

[10]. Academic Libraries Book Acquisition Systems Association(ALBASA)

[11]. Diliman

[12]. Rizaliana  Collection

[13]. Tagalog

[14].De La Salle

[15]. Baguio

[16]. Dumaguete

[17]. St.Scholastica

[18]. Iloilo

[19]. Visayan (Bisayan)

[20]. Philippine Library Association (PLA)

[21]. Trinidad H.Pardo de Tavera

[22]. Bulletin of the Philippine Library Association

[23]. ASLP Bulletin

[24]. Philippine Association of Academic and Research Libraries(PAARL)

[25]. Agricultural Libraries Association of the Philippines(ALAP)

[26]. Serafin Quiason

بازگشت به فهرست مقالات ف