Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ق

 

قم، كتابخانه‌هاي. استان قم در مركز كشور واقع شده و از شمال به استان تهران و استان مركزي، از جنوب به استان مركزي و استان اصفهان، و از غرب به استان مركزي محدود است. جمعيت آن (طبق آمار سال 1383) 1038424نفر و مساحت آن 11237 كيلومترمربع است (9). اين استان از يك شهرستان تشكيل شده، مجموعآ داراي 5 شهر، 4 بخش، 9 دهستان، و 363 آبادي است. مركز اين استان شهر قم است (8: 23؛ 10: 14).

تاريخچه. درباره قدمت قم و تاريخ بناي آن اختلاف‌نظر وجود دارد. برخي معتقدند كه اين شهر پيش از دوره اسلامي وجود داشته و برخي ديگر تاريخ بناي قم را به دوره بعد از اسلام نسبت داده‌اند (8: 25). بر اساس نظر باستان‌شناسان كناره‌هاي غربي كوير ايران ــ قم، كاشان، و ساوه ــ از نخستين و قديمي‌ترين مناطقي هستند كه بشر با استقرار خويش در آن مناطق تمدن‌هايي را پي‌ريزي كرده است (18: 7، 28). توجه به محل اصلي شهر قم كه خرابه‌هاي آن اكنون در يك كيلومتري شرق شهر مشاهده مي‌شود و نيز توجه به‌نام قراي اطراف شهر و وضع زندگي سكنه آن شكي باقي نمي‌گذارد كه اين شهر مدت‌ها پيش از اسلام وجود داشته و از شهرهاي آباد ايران بوده است (7: ج 11، ذيل "قم"). معتقدان اين نظريه پادشاهان باستاني ايران را موجد بناي شهر مي‌دانند و از ترقي و رشد آن در زمان هخامنشيان سخن گفته‌اند (11: 646). اين شهر توسط اسكندر ويران شد، پس از آن قباد ساساني (487-531م.) به عمران و آبادي آن همت گمارد (16: 25). آنهايي كه بناي شهر قم را مربوط به دوران اسلامي مي‌دانند، معتقدند با كوچ قبيله اشعري (از قبايل عرب) در دهه‌هاي پاياني قرن اول هجري به ايران و سكونت در قم، اين منطقه به معناي مرسوم آن زمان حالت شهر به خود گرفت و نام قم به آن اطلاق شد (14: ج 1، ص 61-62؛ 16: 20، 25). شهر قم از ابتداي حضور اشعريون به سبب تسلط آنان ــ در گوشه واقع شدن شهر، و بي‌توجهي خلفا به آن ــ پايگاهي امن و از مناطق مهم اسكان علويان و شيعيان مهاجرِ به ستوه آمده از جور حكام اموي و عباسي بود كه اين منطقه را به كانوني عليه دارالخلافه تبديل كرده بودند، به اين جهت شهر ويراني‌هاي مكرر را در برابر شورش‌هاي مكرر تجربه كرد (7: ج 11، ذيل "قم"؛ 8: 26؛ 15: ج 2، ص 2080). قم در زمان هارون‌الرشيد پس از تجزيه اصفهان استقلال يافت و داراي عناويني چون دارالمؤمنين و دارالايمان گشت (14: ج 1، ص 62). قم در دوره آل‌بويه به سبب نفوذ مردان سياست خود در دستگاه حكومت، چون ركن‌الدوله ديلمي و صاحب بن عبّاد، كه نخستين كتاب مستقل در تاريخ قم به خواست وي به رشته تحرير درآمد، در ابعاد مختلف رشد و توسعه يافت (8: 29). در دوره سلجوقيان هم حضور چهره‌هاي سياسي و متصدي امور، سبب عمران و ترقي قم شد. تا دوره صفويه قم دوبار به‌كلي منهدم شد. اما صفويان قم را مورد توجه خاص قرار دادند و اين شهر از مراكز مهم فرهنگي و فقهي شيعه گرديد (15: ج 2، ص 2080). پس از دوره صفويه تا قاجاريه، قم همچنان مورد بي‌مهري بود. با اغماض از روش برخي سلاطين قاجار، اين شهر و بارگاه حضرت معصومه (س) مورد عنايت قاجاريان قرار گرفت (8: 32؛ 15: ج 2، ص 2080). مراكز و مؤسساتي در سده‌هاي سوم و چهارم هجري به‌كار تعليم و نشر احاديث ائمه اشتغال داشتند و شهر قم را در شمار نخستين مراكز علمي شيعيان درآوردند. امام صادق (ع) در روايات چندي از قم به‌عنوان ملجأ شيعيان ياد مي‌كند كه خود دليلي بر تأييد تفكر اهل اين ديار است (5: ج 7، ص 391).

از سال‌هاي گذشته در قم اهميت مدرسه و علم با وجود كتابخانه و بسط آن برابري مي‌كرده است و از آنجا كه همواره قم به‌عنوان يك پايگاه ديني و فقهي شناخته شده است، كتابخانه‌هاي ديني و موضوعات وابسته نيز در آن تشكيل شده است. بيشتر استفاده‌كنندگان اين كتابخانه‌ها طلاب علوم ديني بوده‌اند. از قديمي‌ترين كتابخانه‌ها در قم كتابخانه هندوي قمي، زين‌الملك ابوسعد است. وي مدرسه قاضي محمد وزّان را بنا نهاد و جنب آن كتابخانه‌اي ساخت كه به‌نام او شهرت گرفت.

كتابخانه‌هاي مدارس ديني. كتابخانه مدرسه فيضيه از جمله مهم‌ترين كتابخانه‌هاي مدارس علميه است. مدرسه فيضيه كه جايگزين مدرسه آستانه شده است، در 1349ق. توسط آيت‌الله عبدالكريم حائري گشايش يافت (1: 407؛ 8: 57؛ 12: 204؛ 14: ج 1، ص 110؛ 24: ج 2، ص 214). پس از ايشان آيت‌الله بروجردي تصدي امور حوزه و مدرسه را بر عهده داشت و به توسعه و تكميل كتابخانه آن همت گمارد (3: 91؛ 6: 201ـ202؛ 12: 204). مدرسه نجف قلي بيك تنكابني (     -1099)، در 1095 يا اندكي پيش از توسط خودش در قم بنا نهاده شد و تعدادي كتاب بر آن وقف گرديد (21: 223). مدرسه مؤمنيه (تحويلخانه)، كتابخانه‌اي معتبر داشت كه در طول زمان به تاراج رفت و مخروبه شد. مدرسه خان، از مدارس ديني دوره صفويه، توسط مهدي قلي‌خان در 1123ق. بنيان نهاده شد (20: ج 2، ص 235). در 1379ق. آيت‌الله حسين بروجردي كتابخانه آن را تجهيز و راه‌اندازي كرد. اين كتابخانه اكنون زيرنظر مسئول كتابخانه مدرسه فيضيه اداره مي‌شود (6: 203، 226). مدرسه علوم ديني جهانگيرخان از مدارس دوره صفوي است كه به‌دست جهانگيرخان تعمير و صاحب كتابخانه گرديد. نصرالله مستوفي گرگاني در 1278ق. آن را تعمير و مرمت كرد و مدرسه ناصري ناميده شد (8: 58-59). كتابخانه مدرسه حجتيه توسط آيت‌الله حجت در 1331 تأسيس شد (12: 210؛ 14: ج 2، ص 737؛ 23: 105؛ 24: ج 2، ص 214). كتابخانه مدرسه شهيد حقاني وابسته به مدرسه علميه حقاني از ديگر كتابخانه‌هاي علوم ديني است (3: 91).

كتابخانه‌هاي شخصي. كتابخانه هندوي قمي زين‌الملك ابوسعد كه پيش‌تر به آن اشاره شد، از قديمي‌ترين كتابخانه‌هاي شخصي استان قم است. برخي از كتابخانه‌هاي شخصي برجسته اين منطقه عبارتند از: كتابخانه ميرزامحمدطاهر قمي از محدثان معروف و مؤلف كتاب مباحثه‌النفس كه كتاب‌هاي كتابخانه وي همه با تاريخ 1050 به مهر وي ممهور است (24: ج 2، ص 26، 41)؛ كتابخانه لطفعلي آذر بيگدلي مؤلف تذكره آتشكده، شاعر و پايه‌گذار بازگشت مكتب ادبي در دوره زنديه كه شامل هزار جلد مخطوطات بوده است (23: 89؛ 24: ج 2، ص 158)؛ كتابخانه آيت‌الله خوانساري كه مجموعه‌اي ممتاز از كتب فقه و اصول جعفري را دربرمي‌گيرد؛ كتابخانه شيخ هادي بروجردي؛ كتابخانه آيت‌الله صدر (24: ج 2، ص 109ـ110، 204)؛ كتابخانه آيت‌الله مرعشي نجفي كه در تاريخ 1386ق. با 1300 جلد كتاب افتتاح شد و اكنون به‌عنوان بزرگ‌ترين گنجينه اسناد و كتب شيعي در اختيار دانش‌پژوهان قرار دارد (1: 401؛ 8: 112؛ 24: ج2، ص204)؛ كتابخانه برقعي كه چند دهه از تشكيل آن مي‌گذرد (3: 91؛ 23: 110)؛ كتابخانه شخصي آيت‌الله بروجردي كه كتاب‌هاي فراواني اعم از چاپي و خطي را گرد آورده بود (6: 198). وي در زمان حياتش كتابخانه ارزشمند خود را وقف كتابخانه عمومي مسجداعظم كرد كه خود بنيان‌گذار آن است (1: 401؛ 6: 200؛ 23: 110؛ 24: ج 2، ص 199).

كتابخانه‌هاي عمومي. كتابخانه‌هاي عمومي، به مفهوم امروزي، در سال‌هاي اخير به‌صورت حقوقي و حقيقي در قم شروع به فعاليت كردند. نخستين كتابخانه عمومي وابسته به اداره‌كل ارشاد اسلامي در 1376 تأسيس شد و در سال‌هاي بعد به 9 واحد افزايش يافت. كتابخانه عمومي آيت‌الله خامنه‌اي، كتابخانه عمومي شهداي نوبهار (3: 87؛ 8: 112)، كتابخانه عمومي يادگار امام (ره)، كتابخانه عمومي امام خميني (ره) حاجي‌آباد، و كتابخانه عمومي شهداي صرم (روستاي صرم)، از آن جمله‌اند. طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانه‌هاي عمومي قم 12 واحد، تعداد مجموعه آنها 93250 جلد، تعداد اعضا 12550 نفر، و تعداد مراجعان 155610 نفر بوده است (22).

نخستين كتابخانه كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان استان در 1349 به‌نام كتابخانه مركز شماره 1 تأسيس شد و بعد از آن 4 كتابخانه ديگر باعنوان مراكز 2 الي 5 در اين استان تأسيس شد. مجموع كتابخانه‌هاي كودكان و نوجوانان استان قم (تا پايان مهر 1380) 5 واحد بود و مجموعآ داراي 23903 جلد كتاب و 1298 نفر عضو بوده‌اند (19: 1). طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانه‌هاي كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان به 7 واحد كتابخانه ثابت رسيده است (22).

كتابخانه‌هاي مساجد و اماكن مذهبي. كتابخانه دارالتبليغ اسلامي از كتابخانه‌هاي مهم حوزه علميه قم است كه توسط آيت‌الله شريعتمداري تأسيس شد (12: 215؛ 14: ج 1، ص 110). از جمله كتابخانه‌هاي اماكن مذهبي در سطح استان قم مي‌توان به كتابخانه آستانه حضرت معصومه (س) كه در 1331 تأسيس شد، كتابخانه مؤسسه باقرالعلوم، و كتابخانه بنياد معارف اسلامي اشاره كرد (1: 401؛ 3: 91؛ 8: 112؛ 12: 210؛ 14: ج 1، ص 577). كتابخانه تخصصي صاحب‌الزمان (عج) وابسته به امور فرهنگي مسجد مقدس جمكران با هدف اطلاع‌رساني به محققان پيرامون زندگي و معارف حضرت مهدي (عج) در 1376 تأسيس شد و به همين منظور تمام آثار مكتوب و غيرمكتوب پيرامون امام زمان (عج) را جمع‌آوري، تلخيص، چكيده‌نويسي، و طبقه‌بندي مي‌كنند (13: 44-48).

دبيرخانه امور مساجد قم با همكاري كانون‌هاي فرهنگي و هنري مساجد، محل‌هاي مناسبي در داخل يا جنب مسجد را به كتابخانه اختصاص داده و امكان استفاده عموم از منابع را به‌وجود آورده‌اند. كتابخانه عمومي مهدي موعود، كتابخانه عمومي المصطفي (ص)، كتابخانه عمومي امام حسن (ع)، و كتابخانه عمومي توحيد از آن جمله‌اند (3: 88، 89). كتابخانه عمومي مسجد جمكران كه تحت نظارت توليت آستان مقدس جمكران فعاليت مي‌كند، در 1374 تأسيس شد (2: 50). كتابخانه مسجد اعظم قم به همت آيت‌الله حسين بروجردي در 1340 تأسيس شد. طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانه‌هاي مساجد اين استان 36 باب، تعداد كتاب 158981 جلد، و تعداد اعضا 7840 نفر بوده است (22).

كتابخانه‌هاي آموزشگاهي. تا قبل از 1318ق. مدرسه و يا آموزشگاه به سبك و اصول جديد در قم وجود نداشت و مراكز تعليم و تربيت منحصر به مكتب‌خانه‌هاي قديمي بود. نخستين مدرسه به‌نام فاطميه توسط حسن رشديه تأسيس شد. نخستين مدرسه دولتي نيز در 1300ش. ايجاد شد (1: 463-464). در اين مدارس، كتابخانه‌هاي آموزشگاهي چندان مورد توجه نبود. امروزه در مدارس ابتدايي، راهنمايي، و دبيرستان حداقل يك اتاق كوچك به كتابخانه اختصاص داده شده است. علاوه بر آن، در هر يك از نواحي آموزش و پرورش استان، كتابخانه‌اي در كانون فرهنگي ناحيه تشكيل شده است. اين كتابخانه‌ها را ادارات آموزش و پرورش تجهيز و راه‌اندازي كرده‌اند. كانون فرهنگي امام خميني، كانون معراج، كانون حضرت زينب، كانون حضرت سلمان، و كانون حضرت اباذر از آن جمله‌اند (3: 88). طبق آمار 1382، تعداد كتابخانه‌هاي مدارس دولتي اين استان 727 واحد و مجموع كتاب‌هاي آن 745365 جلد است (22).

كتابخانه‌هاي تخصصي. از كتابخانه‌هايي كه به‌دليل وابستگي به سازمان‌ها و مؤسسات، تخصصي محسوب مي‌شوند، لكن ممكن است مجموعه اين كتابخانه‌ها تخصصي نباشد، مي‌توان به كتابخانه‌هاي هلال‌احمر، كتابخانه صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران، مركز تربيت مربي كودكان و نوجوانان، و كتابخانه كوثريه وابسته به امور بانوان استانداري قم اشاره كرد (3: 90-91؛ 17: 34، 53).

كتابخانه‌هاي دانشگاهي. قديمي‌ترين كتابخانه دانشگاهي استان، متعلق به مجتمع آموزشي عالي قم است كه در 1349 تأسيس شد (4: 216). دانشگاه قم نيز كتابخانه‌اي دارد (17: 37). تعداد كتابخانه‌هاي دانشگاهي اين استان در 1382، در حدود 18 واحد، تعداد كتاب‌هاي آنها 366608 جلد، تعداد اعضا 12076 نفر، و تعداد مراجعان 93630 نفر بوده است (22).

 

مآخذ: 1) ابن الرضا، حسين. قم (اجتماعي ـ اقتصادي). قم: مؤلف، 1365؛ 2) ابودلف خرزجي، مسعر بن مهلهل. سفرنامه ابودلف در ايران. با تعليقات ولاديمير مينورسكي، ترجمه ابوالفضل طباطبائي. تهران: فرهنگ ايران زمين، 1342؛ 3) "ارزيابي كتابخانه‌هاي عمومي و اختصاصي استان قم". پيام كتابخانه. س. دهم، 3 (پاييز 1379): 86-94؛ 4) تعاوني، شيرين (خالقي)؛ عزيزي، ايرانداخت. راهنماي مراكز اسناد و كتابخانه‌هاي تخصصي، اختصاصي و دانشگاهي. ]تهران[: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1370؛ 5) "دارالحديث‌هاي قم". دايره‌المعارف تشيع. ج 7، ص 391؛ 6) دواني، علي. زندگاني زعيم بزرگ عالم تشيع آيت‌الله بروجردي: با تجديدنظر و اضافات. تهران: نشر مطهر، 1372؛ 7) دهخدا، علي‌اكبر. لغتنامه. ج 11، ذيل "قم"؛ 8) زنده‌دل، حسن. استان قم: تهران: نشر ايرانگردان، 1379؛ 9) سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور. "پايگاه اطلاع‌رساني مركز آمار ايران". به نقل از :http://www.sci/org.ir/persia/index.htm.[11 Apr.  2005]؛ 10) سالنامه آماري كشور 1380. تهران: مركز آمار ايران، 1381؛ 11) سعيديان، عبدالحسين. شناخت شهرهاي ايران. ]تهران[: علم و زندگي، 1379؛ 12) شريف رازي، محمد. گنجينه دانشمندان. تهران: كتابفروشي اسلاميه، 1352؛ 13) "شما بپرسيد صاحب‌الزمان پاسخ مي‌دهد". رشد جوان. ويژه‌نامه نيمه شعبان، (آذرماه سال تحصيلي 1378-1379): 44-50؛ 14) صفين قمي، عباس. گنجينه آثار قم. قم: چاپ مهر استوار، 1349-1350؛ 15) "قم". دايره‌المعارف فارسي ]مصاحب[. ج 2، ص 2080؛ 16) قمي، حسن بن محمد. تاريخ قم. تصحيح جلال‌الدين طهراني. تهران: توس، 1361؛ 17) گزارش فرهنگي كشور :1376 مجموعه آماري فعاليت‌هاي فرهنگي وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها و نهادها. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، معاونت پژوهشي و آموزشي، مركز آمار و برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي فرهنگي و هنري، 1378؛ 18) گيرشمن، رومن. ايران از آغاز تا اسلام. ترجمه محمد معين. ]تهران[: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1366؛ 19) ليست مراكز بر اساس استان‌ها. ]تهران[: كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگي، 1377-1378 (پلي‌كپي)؛ 20) مدرسي طباطبائي، حسين. تربت پاكان. ج 2: آثار و بناهاي قديم محدوده كنوني دارالمومنين قم. قم: چاپخانه مهر، 1335؛ 21) همو. قم‌نامه. قم: مركز انتشارات كتابخانه آيت‌الله مرعشي نجفي، 1364؛ 22) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران. نامه اداري. مورخ 13 شهريور 1384؛ 23) همايونفرخ، ركن‌الدين. تاريخچه كتابخانه‌هاي ايران و كتابخانه‌هاي عمومي. ]تهران[: سازمان كتابخانه‌هاي عمومي و شهرداري تهران، 1344؛ 24) همو. كتاب و كتابخانه‌هاي شاهنشاهي ايران. ج 2: تاريخچه كتابخانه‌هاي ايران از صدر اسلام تا عصر كنوني. ]تهران[: وزارت فرهنگ و هنر، اداره‌كل نگارش، 1345-1347.

                فاطمه (رؤيا) پوراميد

            تلخيص افسانه تيموري‌خاني

 

بازگشت به فهرست مقالات ق