Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
    آ         الف       ب       پ       ت       ث       ج       چ       ح       خ       د       ذ       ر       ز       ژ       س       ش       ص       ض       ط       ظ       ع       غ       ف       ق       ک       گ       ل       م       ن       و       ه       ی    

بازگشت به فهرست مقالات ك

 

كارگزار[1] . اين اصطلاح، به شخص يا سازماني اطلاق مي‌شود كه عامل فروش توليدات ناشران به كتابخانه‌هاست. گرچه كارگزاري براي انواع مواد كتابخانه‌اي مي‌تواند صورت پذيرد، اما موضوع آن بيشتر نشريات ادواري است. در كتابخانه‌هاي دانشگاهي و پژوهشي كه سهم نشريات ادواري از بودجه خريد گاه به بيش از 50 درصد مي‌رسد، نقش كارگزاران اهميت مي‌يابد (13: ج 4، ص 2605).

نمونه كارگزاران بزرگ، دو شركت خدمات كتابخانه‌اي ابسكو[2] و فاكسون هستند. دو سوم اشتراك نشريات ادواري را اين دو شركت به كتابخانه‌ها مي‌فروشند. ابسكو و فاكسون داراي قدرت مالي زيادي هستند و در ماشيني كردن خدمات اشتراك پيشرو بودند. بسياري از شركت‌هاي كارگزاري متوسط و كوچك را كارگزاران بزرگ خريداري كرده و به غول‌هايي تبديل شده‌اند كه قادرند به انواع كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعاتي با مهارت و تخصص بسيار ارائه خدمت كنند (12: 36).

انواع. كارگزاران را مي‌توان از جهات مختلف تقسيم‌بندي كرد مانند:

1. دامنه. حيطه عمل برخي كارگزاران فراتر از مرزهاي ملي بوده و منابع را از كشورهاي مختلف گرد مي‌آورند. از اين لحاظ كارگزاران اروپايي شهرت بسيار دارند. كتابخانه‌هاي بزرگ به‌دليل نياز به انتشارات خارجي، كارگزاران بين‌المللي را به‌كار مي‌گيرند؛ و به اين ترتيب مي‌توانند هم منابع داخلي و هم منابع خارجي را تهيه كنند. سوئتز، بلك‌ول، و مك‌گروهيل از اين‌گونه هستند؛

2. موضوع. برخي كارگزاران تخصصي هستند، يعني در زمينه موضوعي خاصي كار مي‌كنند. بيشتر اينها به كتابخانه‌هاي دانشگاهي و تحقيقاتي وابسته‌اند. شركت برنان، متخصص تأمين نشريات ادواري و اسناد دولتي است. شركت كرواس در كار تهيه منابع تجديد چاپ شده و شماره‌هاي گذشته نشريات تخصص دارد (2: 82). برخي كارگزاران از شركت‌هاي كوچك يا افرادي تشكيل مي‌شوند كه به هرجا، از جمله كتابخانه‌هاي عمومي، مراجعه مي‌كنند و كتاب و نشريه مي‌فروشند. اين كارگزاران عامل ناشران هستند (10: 34-35؛ 12: 38). در ايران، پكا (پخش كتاب ايران) به‌عنوان كارگزار فروش محلي به ناشران خدمت مي‌كند؛

3. نوع مواد. كارگزاران منابع غيركتابي نيز در سال‌هاي اخير فعال‌تر شده‌اند. شركت‌هاي بيكر و تيلور در كنار توزيع كتاب، حدود 120000 عنوان نرم‌افزار توليد شده توسط 700 شركت را توزيع مي‌كنند. خدمات عمده مربوط به مواد غيركتابي در بريتانيا توسط شركت تي.سي. فريز ارائه مي‌گردد، شركت خدمات شنيداري مورلي[3]  نيز تعداد زيادي مواد ضبط شده شنيداري فراهم آورده است. مركز اسلايد در زمينه اسلايد و فيلم‌استريپ، و شركت چيورز در زمينه نوارهاي ويدئويي كتابخانه‌اي نمونه‌هايي از اين نوع كارگزاران هستند (6: 278-279)؛ و

4. كارگزاران كتاب‌هاي دست دوم و قديمي. اين كارگزاران در جمع‌آوري كتاب‌هاي كهنه و دست دوم تخصص دارند. كتابخانه‌ها معمولا كتاب‌هاي ناياب را از اين كارگزاران تهيه مي‌كنند (4: ذيل "كارگزار كتاب‌هاي دست دوم"). اغلب در انبار اين كارگزاران منابع ناياب و بسيار ارزشمند وجود دارد. اين كارگزاران آنچه را خود ندارند از جاي ديگر براي مشتري تهيه مي‌كنند. برخي از آنها فقط كتاب‌هايي در يك موضوع، يا فقط آثار يك نويسنده يا گروهي از نويسندگان را جمع‌آوري مي‌كنند (9: 12-13). كارگزارانِ كتاب‌هاي دست دوم سابقه عمل طولاني دارند و از قرن نوزدهم به‌كار انتشار فهرست‌هاي خود اقدام مي‌كرده‌اند.

مزايا و معايب استفاده كتابخانه‌ها از خدمات كارگزاران. در استفاده از كارگزار براي تهيه منابع و مواد كتابخانه‌اي، مزاياي متعددي را برمي‌شمارند. كاهش كارهاي دفتري و حسابداري در بخش فراهم‌آوري از آن جمله است. با استفاده از خدمات كارگزار با يك فقره سفارش مي‌توان منابع بسياري از ناشران گوناگون را تهيه كرد و زحمت برقرار كردن ارتباط با ناشران متعدد را بر خود هموار كرد؛ احتياجي به نظارت بر اشتراك‌ها نيست، زيرا كارگزار در اين مورد خود اقدام مي‌كند؛ پيگيري‌ها، تجديد سفارشات، اطلاعات راجع به نشريات جديد، و ديگر جزئيات به‌وسيله كارگزار انجام مي‌گيرد؛ همچنين كارگزاران انعطاف‌پذيرترند و بهتر از ناشران مي‌توان با آنها مذاكره كرد و چانه زد؛ كارگزاران به‌دليل تجربه و تخصصي كه دارند مشكلات و مسائل سفارش و پيگيري‌ها را سريع‌تر حل و فصل مي‌كنند (3: 223-224؛ 7: 77؛ 11: 50-51؛ 14: 95-97).

اما معايبي نيز براي خدمات كارگزاران برشمرده‌اند. مثلا اينكه اينان در ازاي خدمات خود بر قيمت‌هاي اشتراك مي‌افزايند؛ تأخير در امر تهيه توسط كارگزار نيز مي‌تواند باعث بالا رفتن مبلغ صورتحساب‌ها شود. سفارش ندادن به موقع، شماره‌هاي تكراري و گم شده، و همچنين سفارشات تهيه نشده كتابخانه را با مشكل روبه‌رو خواهد كرد؛ در صورتي كه كارگزار به وعده‌هاي خود عمل نكند كتابخانه دچار مشكل مي‌شود. برقراري ارتباطات نيز در برخي كشورهاي در حال توسعه، در انتشار و توزيع به موقع منابع درخواست شده اشكال ايجاد مي‌كند (1: 92؛ 3: 225-226؛ 12: 42-43؛ 14: 99).

انتخاب كارگزار. براي انتخاب كارگزار بايد سابقه كار و اعتبار او را كاملا مدنظر داشت، هزينه‌ها و كارمزدها را به دقت بررسي كرد، و از ميزان تخفيف‌هايي كه براي سفارشات درنظر مي‌گيرد كاملا مطلع شد. برخي كارگزاران خدمات اضافي مانند درج مُهر مالكيت، علائم امنيتي، و يا پوشاندن كتاب‌هاي جلد نازك با پوشش پلاستيك چسب‌دار را به مشتريان خود عرضه مي‌كنند. حتي فراتر از آن، برخي كارگزاران خدمات فهرستنويسي و رده‌بندي نيز ارائه مي‌كنند؛ بنابراين، در انتخاب كارگزار بايد خدماتي را كه ارائه مي‌كند كاملا درنظر گرفت (10: 34-35).

مهارت و سرعت در تهيه منابع اطلاعاتي و ارائه خدمات و پيگيري سفارش‌ها از ويژگي‌هايي است كه بايد مورد توجه قرار گيرد. كارگزار توانا بايد قادر به تهيه منابع از همه جهان، بدون محدوديت زباني، موضوعي، و ارزي باشد؛ مهارت لازم براي تهيه منابع خاص مانند مواد سمعي و بصري را داشته باشد؛ در حيطه موضوعي بايد بتواند منابع تخصصي كتابخانه را تهيه كند؛ و انعطاف‌پذيري لازم براي پذيرش انواع سفارشات و حل مشكلات را داشته باشد. همچنين بايد ميزان بهره‌مندي كارگزار از فناوري‌هاي نوين اطلاعاتي درنظر گرفته شود، زيرا در تسريع كار سفارش و پيگيري مهم است (72:5؛78:7-85).

تحولات جاري و آينده كارگزاري منابع كتابخانه‌اي. امروزه به‌علت رشد صنعت چاپ و نشر و توليد روزافزون مواد غيركتابي، كتابخانه‌ها براي سفارش و پيگيري، بايگاني داده‌ها، و حفاظت مواد به همكاري كارگزاران متكي هستند. با رواج منابع الكترونيكي، كارگزاران پيايندها از استاندارد اي.دي.آي.ايكس12 [4] براي پردازش صورتحساب‌ها و انتقال آن به كتابخانه‌ها استفاده مي‌كنند. اين امر براي كتابداران و ناشران صرفه‌جويي مالي و زماني را به همراه دارد (8: 227).

بعضي از ناشران علمي، فني، و پزشكي مجلات خود را فقط به‌طور مستقيم به كتابخانه عرضه مي‌كنند و بدين‌ترتيب، دست كارگزاران را براي ايفاي نقش قديمي آنان در اين مدت كوتاه مي‌كنند (13: ج 4، ص 2609).

امروزه، بيشتر ناشران و كارگزاران براي تسهيل در ارتباطات، وب سايت خود را طراحي كرده‌اند. آنان امكان جست‌وجوي همزمان در چندين مجله را فراهم ساخته‌اند؛ به‌طوري كه در برخي موارد شمار اين مجلات به چندين هزار عنوان مي‌رسد. در چنين شرايطي كتابخانه با پرداخت حق اشتراك به كارگزار، به متن تمام مجلات دسترسي پيدا مي‌كند. شركت مهندسي رُز سيستم در ايران، كارگزار نشريات الكترونيك است كه از 1377 امكان دسترسي پيوسته به پايگاه‌ها و بانك‌هاي اطلاعاتي، و همچنين چندين مجموعه بزرگ نشريات ادواري الكترونيكي را فراهم آورده است (5: 60، 139 و 145).


مآخذ: 1) پورسيا، ستر؛ برادوي، ريتا. "مجلات كتابداري در كشورهاي در حال توسعه: مشكلات و دسترسي به آنها از ديدگاه كارگزاران نشريات". ترجمه سيمين هژبريان. پيام كتابخانه. س. نهم، 4 (زمستان 1378): 90-64؛ 2) چاپمن، ليز. خريد كتاب براي كتابخانه. برگردانندگان جلال رحيميان و عبدالرسول جوكار. شيراز: دانشگاه شيراز، 1379؛ 3) دياني، محمدحسين. مجموعه‌سازي و فراهم‌آوري در كتابخانه‌ها. اهواز: دانشگاه شهيد چمران، 1377؛ 4) سلطاني، پوري؛ راستين، فروردين. دانشنامه كتابداري و اطلاع‌رساني. ذيل "كارگزار كتاب‌هاي دست دوم"؛ 5) فتاحي، رحمت‌الله؛ منصوريان، يزدان. مديريت نشريه‌هاي ادواري: جنبه‌هاي نظري و كاربردي گزينش، فراهم‌آوري، سازماندهي و ارائه خدمات ادواري‌ها (چاپي و الكترونيكي). تهران: دبيزش، 1381؛ 6) فوترگيل، ريچارد؛ بوچارت، يان. مواد غيركتابي در كتابخانه‌ها. ترجمه كاظم خادميان. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1379؛ 7) محسني، حميد. سفارش و خدمات تحويل مدرك. ويراستار رزيتا بهزادي. تهران: كتابدار، 1377؛ 8) والاس، فيليپ. "نشر الكترونيكي و توسعه مجموعه: ديدگاه يك كارگزار مشترك". در فراگام‌هايي در اطلاع‌رساني (3): گزيده مقالات بيستمين كنفرانس بين‌المللي اطلاع‌رساني پيوسته (3ـ5 دسامبر 1996: لندن). تهران: مركز اطلاع‌رساني و خدمات علمي جهاد سازندگي، 1379، ص 219-227؛

9) A Directory of Dealers in Secondhand and Antiquarian Books in the British Isles 1978-1980. London: Sheppard Press, 1977; 10) Feather, John. "Book Trade". International Encyclopedia of Information and Library Science. PP.34-35; 11) Katz, Bill. Magazine Selection: How to Build a Community-Oriented Collection. New York: R.R. Bowker, 1977; 12) Katz, Bill; Gellatly, Peter. Guide to Magazine and Serial Agents. New York: R.R. Bowker, 1975; 13) Kavanaugh, Karalyn. "Serials Vendor". Encyclopedia of Library and Information Science. (Dekker). Vol.4, PP. 2605-2612; 14) Osborn, Andrew D. Serial Publications: Their Place and Treatment in Libraries. Chicago: American Library Association, 1973.

                نسترن طباطبائي

 

 

 

[1]. Agent     

[2]. EBSCO     

[3]. Morley Audio Services

[4]. EDIX12 (Electronic Data Interchange X12)

 

بازگشت به فهرست مقالات ك